21 Ekim 2013 Pazartesi

Nesib

  مشروطه يه صرف اولونموش ميللي ائنئرژي 
   
  ايران اوچون خخ يوزيل 1905-جي ايلده مشروطه اينقيلابي ايله باشلاندي. بو اينقيلاب حاکيميتين (دؤولتين) خاراکتئرينه دييشيکليکلرله ياناشي، هم ده چوخميللتلي اؤلکهده ميللي موناسيبتلره يئنيليکلر گتيردي.مشروته اينقيلابي نين سببلري و گئديشاتي باره ده چوخسايلي ادبيات اولدوغوندان آيرينتيلارا  گيرميه جگيک. بورادا مشروطه اينقيلابي نين يالنيز عصاس حاديثه لريني سيرالاماقلا کيفايتلنک: 1905-جي ايلين دئکابريندا باش نازير عئينوددؤوله نين بير قروپ تئهران تاجيريني حبس ائتديرمه سي ايله بازار تتيل ائتدي؛ بو حاديثه  اهالي نين موختليف طبقه لري نين اعتيراضينا ندن اولدو و بو اعتيراضلار بير ايل مودتينده موختليف فورمالاردا داعوام ائتدي؛ اعتيراضچيلارين عصاس طلبلري آناياسا (مشروت) ائلان ائديلمه سي، مجليسين چاغيريلماسي، عئينوددؤوله نين ايستئفايا گؤندريلمه سي، محکمه لرين ( " عدالتخانا " نين) ياراديلماسي، خاريجي موشاويرلرين اؤلکهدن قووولماسي، حبس اولونانلارين آزاد ائديلمه سي و س. ايدي؛ مشروطه نين ائلان ائديلمه سي، مجليس (مجليسئ شورايئ مئللي) نوماينده لري نين خالق طرفيندن سئچيلمه سي حاقيندا شاهين فرمانلاريندان و سئچکي نيظامنامه سي نين ايمضالانماسيندان سونرا تئهراندا سئچکيلر باشلادي؛ 1906-جي ايلين اوکتيابريندا ايشه باشلايان مجليس  دئکابردا عصاس قانونون 51 مادده ليک بيرينجي بؤلومونو  ايشله ييب حاضيرلادي و خسته موظفرددين شاه اؤلوموندن بير نئچه گون اؤنجه اونو ايمضالادي؛ يئني شاه مهممد الي، عصاس قانونا علاوه لري (موتمممئ قانونئ عصاسي، 106 مادد) ايمضالاماغا مجبور اولسا دا مجليسي توپا توتوب، روس کازاک دستسي نين يارديمي ايله موطلق حاکيميتيني برپا ائتمه يه جهد گؤستردي؛ 1908-09-جو ايللر تبريز عوصياني مهممد الي شاهين حاکيميتي نين دئوريلمه سي، يئرينه آزياشلي سولطان احمد شاهين گتيريلمه سي ايله نتيجلندي؛ 1911-جي ايلده روس و اينگيليسلرين حربي موداخيله سيندن سونرا اکس-اينقيلابي چئوريليش اولدو، مجليس بوراخيلدي.[1]  
   
    
   
  تئهراندا باش وئرميش حاديثه لر ايلک گوندن  آذربايجاندا، اؤزلليکله تبريزده ديقتله ايزله نيلدي. مرکزده کي  اينقيلابي قوووه لرله ايشبيرليگي قورولدو، اونون تشببوسلرينه دستک وئريلدي. 1906-جي ايلين آوقوستوندا مشروطه نين ائلان ائديلمه سي، حاکيميتين کونستيتوسييا وئريلمه سيني پوزماق جهدي و شاهين مجليسه سئچکيلر حاقيندا نيظامنامه ني ايمضالاماقدان ايمتيناع ائتمه سي خبري تبريزه چاتديقدا يئرلي نارازي قوووه لر درهال جيدي هرکاتا باشلاديلار. هرکاتين ايلک مرحله سينده آپاريجي مؤوقئيه ماليک اولان ايسلاميييه انجومه ني نين تشببوسو ايله تبريزده تتيل ائلان ائديلدي. انجومه نين بير قروپ عوضوو اعتيراض علامتي اولاراق بريتانييانين تبريزده کي  کونسولخاناسيندا بسطه اوتوردولار.[2] بازارين داعوام ائدن تتيلي و باشقا پروتئست فورمالاري تئهراندا هرکاتي گوجلنديردي. سئنتيابرين سونوندا شاه ساراييندان تبريزه گؤندريلن تئلئقرامدا تئزليکله سئچکي نيظامنامه سي نين تصديق ائديله جگي و تبريزده سئچکيلرين کئچيريله جگي بيلديريلدي. آذربايجان واليسي مهممد الي ميرزه تئزليکله سئچيله جک تبريز و آذربايجان نوماينده لري نين تئهرانا گؤندريله جگيني بيان ائتمه يه مجبور اولدو.[3] بو قلبه دن روحلانان هرکاتچيلار پروسئسلري ايداره ائده بيله جک بير اورقان ياراتديلار. ايراندا ايلک سياسي انجومنه سئچکيلر کئچيريلدي. 20 نفردن عيبارت اولان بو انجومن موختليف آدلار داشيدي:  " انجومنئ ميللييئ تبريز " ،  " انجومنئ ميللييئ آذربايجان " ،  " انجومنئ عيالتييئ آذربايجان " . بو انجومن سونراکي ايللرده هرکاتين سياسي مرکزينه چئوريلدي، بزن ايسه يئرلي هؤکومت فونکسيياسي داشيدي. انجومه نين موختليف آدلاردا ( " جريدئيئ مئللي " ،  " روزنامئيئ مئللي " ،  " انجومن " ،  " انجومنئ تبريز " ) چيخميش بير متبو اورقاني دا واردي.[4] قزئت، گونش و آسلان شکيللي ايرانين گئربي ايله فارسجا چيخميشدير. قزئتين رئداکتورو اول سئييد علي اکبر  وکيلي، اوندان سونرا ماهمود قنيزاده اولموشدور.[5] 
   
    
   
  تبريزده سئچکيلر باشا چاتديقدان سونرا وليعهد مهممد الي ميرزه داها انجومنه احتيياج قالماديغيني بيلديره رک، اونون بوراخيلماسيني طلب ائتدي. آما انجومن عوضولري بو طلبي ردد ائده رک، تبريز اهاليسي نين ميتينقيني تشکيل ائتديلر. بو ميتينقده اونلار آزادليقدان و اونون تميناتچيسي سايديقلاري انجومندن ال چکميه جکلريني بيلديرديلر. وليعهد گئري چکيلمه يه مجبور اولدو. تبريز انجومه ني بيرينجي مجليسين ايشله ديگي دؤورده (1906-08) اصلینده يئرلي حاکيميت اورقاني فونکسيياسيني داشييير، فال شکيلده شهرين پروبلئملري ايله مشغول اولور، عئيني زاماندا جيدي سياسي مرکز رولونو اويناييردي. تبريز انجومه ني نين تاثيري و کؤمگي ايله تئزليکله عيالتين چئشيدلي يئرلرينده - اورمودا، سالماسدا، ماراغادا، اردبيلده، زنجاندا، خالخالدا، خويدا، ماکيدا، بينابدا، آستارادا  ويلايت انجومنلري تشکيل ائديلدي. 
   
    
   
  تبريز انجومه ني مجليسه سئچيلميش نوماينده لر واسيطه سيله تئهرانداکي سياسي پروسئسلره بيرباشا موداخيله ائتمه يه باشلادي. 1907-جي ايلين يانواريندا تبريز انجومه ني نين (ازربايجان عيالت انجومه نينين) يئددي مادده دن عيبارک طلبلري سارايا گؤندريلدي. بو طلبلر آراسيندا اؤلکهده ائلان ائديلميش کونستيتوسييايا اويغون ايداره اوسولونون برقرار ائديلمه سي، اؤلکه ميقياسيندا عيالت و ويلايت انجومنلري نين ياراديلماسي ضرورتي ده واردي. يئنيجه تاختا چيخميش مهممد الي شاه حرکتلري ايله بو طلبلره ائتينا ائتميه جگيني، موطلق مونارخييا پرينسيپلريندن واز کئچميه جگيني بيلديردي. شاهين بو حرکتلرينه اعتيراض اولاراق يئنيدن تبريز بازاري و دوکانلاري باغلاندي، کوچه نوماييشلري، ميتينقلر تشکيل ائديلدي. تبريزدن شاه سارايينا غضبلي تئلئقراملار آخماغا باشلادي. تبريز اهاليسي کونستيتوسييا قايدالاري تطبیق ائديلمه سه  آذربايجاني ايراندان آييراجاغيني بيلديردي.[6] مجليسين آذربايجان نوماينده لري بسطه اوتوردولار. مهممد الي يئنيدن گئري چکيلمه لي اولدو. 
   
    
   
  آذربايجان عيالت انجومه ني 1908-جي ايلين اورتالارينا دوغرو آرتيق آذربايجاندا يئرلي حاکيميتي تمسيل ائدن عصاس اورقانا، اؤلکه ميقياسيندا تاثيرلي سياسي مرکزلردن بيرينه چئوريلميشدي. روسييانين تبريزده کي  ديپلوماتيک نوماينده سي يازيردي :  " آذربايجاندا چوخدان بريدير کي، بوتون حاکيميت يئرلي انجومه نين ايختيياريندادير. بوتون ايراندا بؤيوک حؤرمته و نوفوزا صاحيب اولان بو انجومه نين تئهرانداکي بؤلمه سي نين [ازربايجان انجومه ني نظرده توتولور – ن.ن.] مصلحتلريني مجليس نوماينده لري ممنوعنيتله قبول ائديرلر. " [7] آذربايجان عيالت انجومه ني نين ، عوموميتله آذربايجانين مشروطه اينقيلابيندا بيرينجي درجه لي رولو خوصوصيله اکس-اينقيلابي چئوريليشدن سونرا داها آيدين گؤرونور. 
   
    
   
  لازيمي حاضيرليق ايشلري آپارديقدان سونرا 1908-جي ايلين اييونوندا مهممد الي شاه مجليسي و اينقيلابچي انجومنلري (يلک سيرادا آذربايجان انجومه نيني) توپا توتدوردو، اينقيلاب رهبرلريني حبس، يا سورگون ائتديردي. تئهراندا عکسينقيلابي چئوريليش بوتون ايراندا ياييلدي، اينقيلابين نايليتلري هر يئرده لغو ائديلدي. شاه حاکيميتي تبريزده ده يوروشه باشلادي. عيالت انجومه ني نين بيناسي داغيديلدي، بير سيرا فال حبس ائديلدي، موقاويمت گؤسترنلر اؤلدورولدو. تبريزي توتماق اوچون 40 مينليک نيظامي قوشون حيصه لري و سيلاهلي دسته لر جملشديريلدي.[8] شهر داخيلينده  دؤيوشلره موطلقيت طرفينه کئچميش ايسلاميييه انجومه ني رهبرليک ائديردي. شاهچي قوووه لرين مشروطه چيلري سيخيشديرديغي، سونونجولار آراسيندا اوميدسيزليگين گوجلنديگي، اينقيلابين مغلوبيتي فيکري نين حاکيم کسيلديگي بير شرايتده، اييولون 18-ده تبريز سوسيال-دئموکرات تشکيلاتي نين رهبرلري ايله اينقيلابچي دسته لرين باشچيسي ستتار خانين[9] بيرگه توپلانتيسيندا ايرتيجايا موقاويمت قراري وئريلدي. توپلانتيدان درهال سونرا ستتار خان آزسايلي دستسي ايله ائولرين داملارينا ديکيلميش تسليميت سيموولو اولان آغ بايراقلاري چيخارديب، يئرينه قيرميزي بايراقلار سانجدي. بو سيمووليک حاديثه  مشروطه اينقيلابي نين گئديشينده دؤنوش نؤقته سي اولدو. آذربايجان عيالت انجومه ني 12 نفرليک عوضوله يئنيدن ايشيني برپا ائتدي. دؤرد آي داعوام ائدن شيددتلي دؤيوشلر مشروطه چي قوووه لرين قلبه سي ايله نتيجلندي، تبريز موطلقيتچي قوووه لردن تميزلندي. عيالت انجومه ني تبريزده و بير سيرا ويلايتلرده تام نزارتي اله کئچيردي. تبريز عوصيانچيلاري نين سئنتيابر-اوکتيابر قلبه لري تکجه آذربايجان ويلايتلرينه دئييل، اؤلکه نين مرکزينه و گيلان، ايسفاهان، خوراسان کيمي عصاس عيالتلرينه ده روحلانديريجي تاثير ائتدي، مشروطه طرفدارلاريني يئنيدن حرکته گتيردي. 
   
    
   
  شاه عصاس گوجونو اينقيلابين مرکزي اولان تبريزين توتولماسينا يؤنلتدي. 1909-جو ايلين مارت آييندا موهاسيره يه آلينميش تبريز، آرتيق آجليقلا اوز-اوزه قالميشدي. آذربايجان عيالت انجومه ني ايله شاه سارايي آراسيندا اينگيليس و روس ديپلوماتلاري نين آراجيليغي ايله دانيشيقلار  باشلادي.  انجومن باريشيق اوچون مشروطه نين برپا ائديلمه سي، مشروطه چي قوووه لردن سيلاهلارين آلينماماسي، اونلارين تقيب ائديلمه مه سي، دؤولت قوشونلاري نين تبريزدن اوزاقلاشديريلماسي، آذربايجان واليسي نين خالقين راضيليغي ايله تعيين ائديلمه سيندن عيبارت بئش شرط ايره لي سوردو.[10] دانيشيقلاري اوزاتماقلا شاه سارايي واخت قازانماق، تبريز اطرافينا داها آرتيق حربي گوووه توپلاماق، تبريزي آجليقلا بوغماق ايسته ييردي. 1909-جو ايلين آپرئلينده موطلقيتچي قوووه لر يئنيدن تبريز اوزرينه هوجوما کئچديلر، شيددتلي دؤيوشلرين اولماسينا باخماياراق، اونلار گوجلو موقاويمتله قارشيلاشديلار و شهري آلا بيلمه ديلر. شاه سارايي حاکيميتيني قوروماق اوچون خاريجي موداخيله دن ايستيفاده ائتمه يه مجبور اولدو. تبريزه عرضاق گتيرمک، خاريجي تبه لرين حياتيني قوروماق بهانه سي ايله روسييا قوشونلاري سرحدي کئچيب، تبريزه دوغرو يؤنلدي. عيالت انجومه ني موقاويمت گؤسترمه مک حاقيندا  قرار وئردي. بونونلا بئله آذربايجان ويلايتلري نين چوخوندا انجومنلر يئرلي حاکيميت اورقاني کيمي ايشله يير و عيالت انجومه ني نين گؤستريشلريني يئرينه يئتيريردي. 
   
    
   
  اينقيلاب مرکزي تبريزين ايشغالينا باخماياراق، مهممد الي شاه حاکيميتيني ساخلايا بيلمه دي. گيلان و ايسفاهاندان اينقيلابچي قوووه لرين تئهران اوزرينه يوروشوندن سونرا مهممد الي شاهين دئوريلديگي و 14 ياشلي اوغلو سولطان احمدين (1909-25) شاه ائلان ائديلديگي بيلديريلدي. ايکينجي چاغيريش ايران مجليسي نين (1909-11) تصديق ائتديگي هؤکومت اؤلکهده آساييشين برپاسيني عصاس مقصدي ائلان ائتدي. بونون اوچون مشروطه چيلرين سيلاهسيزلازديريلماسينا باشلاندي. ايلک نؤوبه ده تبريزده کي  سيلاهلي دسته لري نئيتراللاشديرماق گرکدي. بو مقصدله مشروطه قهرمانلاري ستتار خان (سرداري ميللي)  و باغير خاني (سالاري ميللي) تبريزدن اوزاقلاشديرماق اويغون گؤرولدو. داخيلي ايشلر نازيري نين اونلاري تئهرانا دعوت مکتوبلاري ايله ياناشي، باشقا رسمي شخصلردن تهديد مکتوبلاري دا گلمه يه باشلادي. ستتار خان تئهرانا گئتمکدن ايمتيناع ائديردي. آنجاق يئني فيتنکارليغين باش وئرمه سيني و آذربايجاندا يئنيدن قان تؤکولمه سيني اؤنله مک اوچون ستتار خان سوندا تئهرانا گئتمه يه قرار وئردي. تبريزده طنطنه لي يولاسالما، تئهراندا ايسه عئيني طنطنه ده قارشيلاما مراسيملري نين کئچيريلمه سينه باخماياراق، تئزليکله هؤکومتين عصاس مقصدي اورتايا چيخدي.  1910-جو ايلين آوقوستوندا ستتار خانين آزسايلي سيلاهلي دستسي آتابي پارکيندا موهاسيره ائديله رک، سيلاهلاري تهويل وئرمه يه چاغيريلدي. بوندان ايمتيناع ائديلديکده ايسه چوخمينلي هؤکومت قوووه لري يئفرئم داويدييانسين  (داشناک  پارتيياسي نين عوضوو) کوماندانليغي ايله اينقيلابين بو سون قالاسي اوزرينه هوجوما کئچديلر. پارک هر طرفدن توپ آتشينه توتولدو. ستتار خانين دستسيندن 18 نفر اؤلدو، 40 نفر ايسه يارالاندي. ستتار خان اؤزو ده يارالاندي.[11] مشروطه قهرمانلاري تبريزه قاييتماق ايستسه لر ده تئهران هؤکومتي بونا ايجازه وئرمه دي. باشقا سؤزله، ستتار خان و باغير خان تئهراندا سورگون حياتي ياشاماغا مجبور اولدولار. بو حاديثه  تبريزي و بوتون آذربايجاني هيددتلنديردي. روس قوشونلاري نين آذربايجاندا يئرلشمه سي مشروطه چيلري فال حرکتلردن چکينديرمه سينه باخماياراق، آذربايجاندا هرکات داعوام ائتمکده ايدي. بورايا تعيين ائديلميش عيالت واليسي نين تزييقلرينه جاواب اولاراق تبريز اهاليسي اونون ايستئفاسيني طلب ائتدي. مجليس تبريز اهاليسي نين طلبيني قبول ائتمه يه مجبور اولدو. 1911-جي ايلين باشلاريندا عيالت انجومه نينه، مرند، خوي، اورمو و باشقا ويلايت انجومنلرينه يئني سئچکيلر کئچيريلدي.[12]   
   
    
   
  مهممد الي شاهين يئنيدن حاکيميتيني برپا ائتمک جهدي پايتاختدا اولدوغو کيمي آذربايجاندا دا شيددتلي موقاويمته راست گلدي. 1911-جي ايلين آوقوستون سونلاريندا ايرتيجاچي قوووه لر تبريزه هوجوم ائتديلر. آغير دؤيوشلردن سونرا تبريزين مودافيعه چيلري بو قوووه لري گئري اوتورتدولار. آذربايجان عيالت انجومه ني يئنيدن دورومو نزارت آلتينا آلدي. روسييانين آمئريکالي موشاويرلري اؤلکهدن چيخارتماق طلبي و بو طلبين اينگيلتره طرفيندن مودافيعه  ائديلمه سي نويابر آييندا يئنيدن اؤلکهده سياسي بؤهران ياراتدي. تئهراندا مجليس بوراخيلدي، يئني هؤکومت روسييانين اولتيماتومونو قبول ائتدي. آنجاق تبريز يئنه ده تسليم اولماق ايستمه دي. دئکابر آيي نين 20-28-اي آراسيندا تبريزده روس قوشونلاري ايله يئرلي موجاهيدلر آراسيندا دؤيوشلر اولدو. يئني روس قوشونلاري نين شهره گتيريلمه سيندن سونرا آذربايجان عيالت انجومه ني موقاويمتين دايانديريلماسي حاقيندا قرار وئردي. روس قوشونلاري شهري داغيديب، اينقيلابچيلاري کوتلوي صورتده  حبس ائتدي، مشروطه هرکاتي نين اونلارلا فال ايشتيراکشيسي محو ائديلدي. بونونلا مشروطه اينقيلابي آذربايجاندا دا سونا چاتدي. 
   
    
   
  گؤروندويو کيمي، آذربايجان مشروطه اينقيلابيندا ان فال شکيلده ايشتيراک ائتدي. تبريزين اينقيلاب مرکزي رولونو اويناماسي فيکري سونراکي رسمي ايران تاريخچيليگينده ده يئر آلدي. بو فالليغين ندنلري سيراسيندا تاريخ ادبياتيندا آذربايجانين همين دؤورده اؤلکه نين باشقا عيالتلرينه نيسبتن ايقتيصادي-تيجاري باخيمدان داها اينکيشاف ائتمه سي، آذربايجان اهاليسي نين سياسي جهتدن داها آکتيو اولان قافقازلارلا علاقه لري نين سيخليغي، بورادا مينلرله اينسانين حيات مکتبي کئچمه سي گؤستريلير.[13] 
   
    
   
  بو ندنلر سيراسينا آذربايجانين سياسي باخيمدان مشروطه اينقيلابيني نيسبتن حاضيرليقلي قارشيلاماسيني دا علاوه  ائتمک اولار. هله خيخ يوزيلين سونلاريندا تبريزده يوخاريدا آدي چکيلميش  " ايسلاميييه انجومه ني "  آدلي تشکيلاتين عصاسي قويولموشدو. بو تشکيلات عصاسن اورتا و آشاغي درجه لي روحانيلردن عيبارت اولوب، ديني مراسيملرده سياسي مثله لري موزاکيره ائديردي. 1900-جو ايلده تبريزين معاريفچي ضياليلاري آذربايجان معاريف انجومه نيني تشکيل ائتديلر. بورادا دا چئشيدلي سياسي مثله لر موزاکيره ائديليردي. آذربايجاندا مشروطه اينقيلابي نين  گئديشينده ان فال شکيلده ايشتيراک ائتميش تبريز ايجتيمايييون-آميييون (سوسيال-دئموکرات) تشکيلاتي نين ايلک کيچيک قروپلاري يوزيلين اوللرينده اورتايا چيخماقدا ايدي. 1903-جو ايلده  يئني گؤمروک تاريف سيستئمينه قارشي هرکات آذربايجاندا داها قالماقاللي کئچدي. يئني گؤمروک سازيشلري نين باغلانماسينا چاليشان باش نازير امينوسسولتان آتابگي نجف روحانيلري نين دينسيز ائلان ائتمه لريندن سونرا تبريزده ورقه لر ياييلدي. بازار و دوکانلار باغلاندي، اعتيراض ائدن کوتله، بوتون خاريجي گؤمروک موشاويرلري نين اؤلکهدن قووولماسيني طلب ائتدي. روحانيلرين طلبلري سيراسيندا مئيخانالارين، مئهمانخانالارين، ائلجه ده يئني اوسوللو مکتبلرين باغلانماسي دا واردي. وليعهد مهممد الي ميرزه يازيلي اولاراق بئلچوکالي گؤمروک موشاويري پريمي شهردن چيخارتديغيني،  مئيخانالارين، مئهمانخانالارين و يئني مکتبلرين قاپاديلماسي حاقيندا گؤستريش وئرديگيني بيلديردي.[14] روحانيلر وليعهدين يازيلي ودينه ائتينا ائتمه دن شهرده کي  مئيخانالاري، مئهمانخانالاري و يئني اوسول مکتبلري داغيتديلار. اونلارلا آدامين حبس و سورگون ائديلمه سينه باخماياراق، بو حاديثه  جمعيتين سياسيلشمه سينه تکان وئردي. 
   
    
   
  آذربايجانين مشروطه اينقيلابيندا فال ايشتيراکي سببلري سيراسيندا وليعهد (سونرا شاه) مهممد الي ميرزه نين واليسي اولدوغو عيالته موناسيبتي ساييلا بيلر. مشروطه اينقيلابيني بيرباشا موشاهيده ائتميش و اونون گئديشينده فال ايشتيراک ائتميش مممد امين رسولزاده، وليعهد مهممد الي ميرزه نين آذربايجانلا دايم گرگين موناسيبتده اولدوغونا ديقت چکير. او يازير:  " موزاففئروددين شاه’ين وئفاتيني موتئاکيب اوغلو مئهئممئد عالي شاه پئدئري نين هيلافينا اولاراک آزئربايجان’ا آداوئت بئسلئدي. وئ فاکات بو آداوئتين سئمئرئسيني ايکتيفافتا [گؤرمکده، ايزله مکده؟] گئجيکمه دي:  کانون-اي ائساسييئ کارشي ايسيان ائدئن بو موتئمئرريد [ينادجيل] شاه کئندينئ کارشي سيلاه بئ-دئست مودافاا اولاراک آزئربايجان’ي بولدو. "  مهممد الي نين وليعهدليگي دؤورو ده، رسولزاده يه گؤره،  " آذربايجان تاريه-اي ايهتيکاري نين [مؤهته کي رليگينين] ائن واهشئت-ناک بير دئوريني تئشکيل ائيلئميشتير. " [15] 
   
    
   
  اؤلکه تاريخينده ايلک دفعه  اولاراق عصاس قانونون (کونستيتوسييانين) قبولو و موطلقيتدن کونستيتوسييالي  مونارخييا ايداره اوسولونا کئچيد، هم ده عنعنه وي اشيرت (تايفا) دؤولتيندن مودئرن دؤولته کئچيدين گؤستريجيسي ايدي. بو، بوتون ايران اهاليسي نين عومومي قازانجي ايدي. آنجاق اهالي نين چوخ-ائتنوسلو ترکيبي نين عصاس قانوندا اکس اولونماماسي، فارس قؤومونون ديلينه الاهيدده ستاتوسون وئريلمه سي، شيه ليگي رسمي دؤولت مذهبي ائلان ائتمک و س. مشروطه اينقيلابيندان درهال سونرا اؤلکهده کسکين پروبلئملر ياراداجاقدي. آذربايجانين، عوموميتله تورکلرين مشروطه اينقيلابيندا بو قدر فال ايشتيراک ائتمه سي و وئرديگي مينلرله قوربانين موقابيلينده قازانجي اولدومو، اولدوسا نه ايدي؟ 
   
    
   
  يوخاريدا دا دئييلديگي کيمي، اؤلکهده ايلک سياسي انجومن 1906-جي ايلين سئنتيابريندا تبريزده ياراندي. شهر اهاليسي تاجير، صنعتکار، آريستوکراتييا، روحانيلر، مولکدار و تورپاق صاحيبلريندن عيبارت 20 نفرليک هئيت سئچديلر. بو هئيته تبريزين باش موجتهيدي حاجي ميرزه هسن، مولکدارلار نيظاموددؤوله، بسيروسسلتنه، مليکوتتوججار، تاجير مئهدي آغا کوزکوناني و باشقالاري داخيل اولدولار. انجومه نين توپلانتيلاريندا صنعتکارلارين نوماينده لري ده ايشتيراک ائديرديلر. انجومه نين ايلک سدري حاجي نيظاموددؤوله سئچيلدي.[16] تبريز انجومه ني سونرالار آذربايجان عيالت انجومه ني کيمي فاليت گؤستردي و اينقيلاب دؤورونده سياسي پروسئسلرين مرکزينده يئر آلدي. 1907-جي ايلين ماي-اييونوندا بيرينجي مجليس عيالت و ويلايت انجومنلري حاقيندا قانون لاييهه سيني موزاکيره ائديب، 122 ماققه دن عيبارت قانون اولاراق قبول ائتدي. بو قانوندا انجومنلرين تشکيلي قايدالاري، اونلارين صلاحيتلري، عيالت و ويلايتلرين بودجه لري، ويلايت انجومنلري نين تشکيلي حاقيندا بؤلوملر وار ايدي. عيالت انجومنلري نين صلاحيتلري حاقيندا بؤلوم اؤزلليکله ديقتي چکير. 87-جي مادده عيالت انجومنلري اوچون کيفايت قدر گئنيش صلاحيت دايره سي موعين ائديردي: قانونلارين حياتا کئچيريلمه سينه نزارت،  عيالت ايشلري حاقيندا قرارلارين قبول ائديلمه سي، عيالتين ايقتيصادياتي، تهلوکه سيزليگي و ريفاهينا آيد موناسيبتين بيلديريلمه سي. عيالت انجومنلري واليلر حاقيندا شيکايتلري موزاکيره ائديب، اونون حرکتلرينده قانونا ضيد حاللار موعين ائتديگي تقديرده، والييه خبردارليق ائتمک حاقينا صاحيب ايديلر. بو خبردارليق تاثيرسيز قالديقدا، انجومنلر مثله ني اؤلکه نين مرکزي دؤولت اورقانلاري قارشيسيندا قالديرا بيلرديلر (89-جو مادد). عيالت انجومه ني نين صلاحيت دايره سينه وئرگيلرين ييغيلماسي و خرجلنمه سينه نزارت (91-جي مادد)، لازيم گلديکده فؤوقلاده يئرلي وئرگيلر قويماق (94-جو مادد)   دا داخيل ايدي. بو قانونا گؤره، عيالت و ويلايت بودجه لري والي طرفيندن ترتيب ائديلسه ده، انجومنلر بودجه لاييهه سينه لازيمي دييشيکليک ائتديکدن سونرا اونو تصديق ائديب، سون تصديق اوچون ماليييه نازيرليگينه گؤندرمه لي ايدي (112-جي مادد). والي هر ايلين بيرينجي آييندا انجومنه موفصل ماليييه حساباتي وئرمه لي ايدي (113-جو مادد).[17] بو قانون عيالت و ويلايت انجومنلرينه يئرلي حاکيميت اورقانلاري رولونو اويناماق اوچون کيفايت قدر صلاحيت وئريردي و مشروطه اينقيلابي گئديشينده اؤزلليکله آذربايجان عيالت انجومه ني بو صلاحيتلردن يئترينجه ايستيفاده ائديب، کيچيک آراليقلارلا عيالتده عصاس حاکيميت اورقاني اولدو. عيالت و ويلايت انجومنلري او زامانکي ايران دؤولتي نين  " مماليکي مهروسئيي قاجار "  پرينسيپيندن قايناقلانيردي (هرچند کي بو پرينسيپ آناياسادا اکس اولونماميشدي). او، ايرانداکي خالقلارين موهوم و يئگانه دئموکراتيک و ميللي نايليتلريندن بيري ساييلماليدير. چوخميللتلي ايراندا ميلتلراراسي پروبلئملرين يومشالديلماسي، حتّی سونرالار هللي ساهه سينده هسساس رول اويناماق پوتئنسيالينا ماليک ايدي. (مشروته اينقيلابي نين مغلوبيتيندن سونرا بو دئموکراتيک ايداره چيلک اينسيتيتوتو لغو ائديلدي، اويغون قانون ايسه ايجراسيز قالدي). 
   
    
   
  انجومنلرين يئرلي ايداره چيليک، موختاريت اورقانلاري کيمي موهوم اؤنه مي نين اولماسينا، مرکزين قانونسوزلوغونا و يارارسيز ايداره چيليگينه قارشي يؤنلمه لرينه باخماياراق،  اونلار ميللي موختاريت اورقانلاري اولا بيلمه ديلر. آذربايجان عيالت انجومه ني نين و يئرلي ويلايت انجومنلري نين يئرلي ديل، مدنيت حاقيندا هر هانسي بير قراري نين اولماسي معلوم دئييلدير. انجومه نين اورقاني اولان  " انجومن "  قزئتي فارسجا چيخير، چئشيدلي اورقانلارين آدينداکي  " ميللي "  سؤزو  " عومومميللي " ، عوموم-ايران آنلامي داشيييردي. اينقيلاب زاماني آذربايجاندا فال ايش آپارميش  " ايجتيمايييون-آميييون "  ( " موجاهيد " ) پارتيياسينين[18] سندلرينده ميللي-ائتنيک مثله ايله باغلي هئچ بير قئيد يوخ ايدي.[19] اينقيلاب زاماني تئهراندا يارانميش، تبريزده ده يئرلي شؤعبه سي اولان ايران دئموکرات پارتيياسي ايرانين چوخميللتلي قورولوشونو قبول ائتمير، هر واسيطه ايله اونون خاريجي و داخيلي بوتونلوگونو قوروماق ضرورتيندن بهس ائديردي.[20] بو پارتييانين قورولماسيندا يئرلي تورکلر موهوم رول اويناميش، اونون گئرچک رهبري سئييد هسن تاغيزاده  ايدي. بو پارتييانين تئهرانداکي  " ايرانئ نوو "  قزئتيني مممد امين رسولزاده، تبريزده کي   " شفق "  قزئتيني ايسه سونرالار پان-ايرانيستلرين تانينميش نوماينده سي اولاجاق ميرزه حاجياغا رزازاده (سونرالار رزازاده-شفق) رئداکته ائديردي. هوسئين اوميده گؤره، مشروطه اينقيلابي دؤورونده آذربايجاندا 50-يه ياخين قزئت و درگي چيخدي. بونلاردان 8-اي تورکجه-فارسجا، بيري تورکجه، قالانلاري ايسه فارسجا نشر ائديلدي.[21] تئهراندا چاپ ائديلن بير چوخ قزئتين تسيسچيسي و رئداکتورو دا تورکلردن ايدي. بو متبو اورقانلارين آراشديريلماسي گؤستريرير کي، اونلار بير قايدا اولاراق عوموم-ايران پروبلئملريندن بهس ائتميش، تورکلوک مثله لريني صحيفه لرينه چيخارتماميشلار.[22] 
   
    
   
  مشروطه اينقيلابيندان ان کارلي چيخان فارس ائتنوسو اولدو. هر شئيدن اول فارسلارين اونيللرله اويوشا بيلمه ديکلري قاجار حاکيميتي زيفله دي. بونون عکسينه، اؤلکه ايداره چيليگينده اونسوز دا بؤيوک چکيسي اولان فارس بوروکراتيياسي نين رولو داها دا آرتدي. 1907-جي ايلين آوقوستوندا تبريزلي آبباس آغانين باش نازيري قتل ائتمه سيندن ممنوعن اولان فارس شاعيرلريندن فهرول واعيظين آدلي بيريسي قاجار حاکيميتيني فارس دؤولتچيليگينه ياد، حتّی دوشمن حاديثه   سايير. بير شئيرينده او يازير:  " تورک، ايران اصيلليلره ائيله ييب تؤهمت، فيرودين مولکونو، جمشيدين جاميني آلدي. " [23] ايصلاحاتچي-مودئرنيست دايره لرين هينديستاندا چاپ ائتديرديگي نوفوزلو حبلولمتين قزئتي اينقيلاب زاماني (12 نويابر 1906) تحصيل نازيرليگينه اونوانلاديغي رئداکسييا مقاله سينده يازيردي کي، توپلوم اؤزونو يالنيز او واخت مودئرنلشديره بيلر کي، او تک ميلته چئوريله بيلسين. و توپلوم او زامان تک ميلته چئوريلير کي، او، اورتاق عنعنه ، اينانج و اؤزلليکلرله بيرلشه بيلسين. قزئتين فيکرينه گؤره،  " بعضيلري نين يانليش اولاراق ايديعا ائتديگي کيمي، تکجه مونارخا صداقت يئتمز. "  بو باغلارين اولماماسي توپلومو بؤلر و مودئرنلشمه نين قارشيسيني آلار. مقاله-موراجيعت مؤليفلري ايرانين باشينا گلن فاجيعه لري بوراداکي تورکلوگون وارليغي ايله ايضاح ائتمک کيمي قاتي عيرقچي نتيجه يه گليرلر:  " بيزيم اينديکي بدبختليکلريميزين کؤکلري موغول و تاتار يوروشلرينه گئديب چيخير. سئوگيلي آذربايجانيميزا بير خاريجي ديل تهميل ائديلدي. اهاليميز فارس و تورک ديلليلره بؤلوندو. "  باشقا بير يئرده حبلولمتين حساب ائديردي کي،  " اؤلکهده چوخديلچيليک قالديقجا، اونون موستقيلليگيني نينکي عصاس قانون، حتّی رئسپوبليکا ايداره چيليگي بئله تمين ائده بيلمز. "  
   
    
   
  فارسلارين چوخلوقدا اولدوغو شيه روحانيلري نين يوخاري طبقه سي خيخ يوزيل بويو آرتان نوفوزلاريني يئني آناياسادا تسبيت ائتديره بيلدي. بو طبقه اينقيلابين باشلاريندا فال شکيلده پروسئسلره قوشولدو، شاه سارايي ايله نارازي کوتله آراسيندا واسيطه چي اولماغا چاليشدي. تئهران موجتهيدلري سئييد مهممد تباتباي، سئييد آبدوللا بئهبئهاني و شئيخ فزلوللا نوري نوفوزلاريندان ايستيفاده ائده رک يئني آناياسادا روحانيلرين يوکسک سوسيال-سياسي ستاتوسونون تسبيت ائديلمه سينه چاليشديلار. آناياسايا علاوه لرين لاييهه سيني اونلار نارازيليقلا قارشيلاديلار. روحانيلرين يوخاري طبقه سي آناياساني تاماميله شريته تابئ ائتديرمه يه، بئله ليکله اؤلکه نين ايجتيماي-سياسي حياتينا اؤزلري نين نزارتيني تمين ائتمه يه چاليشديلار. فئودال آريستوکراتيياسي و شاه سارايي ايله ياخين علاقه لري اولان شئيخ فزلوللا بو لاييهه يه قارشي خوصوصي فالليقلا تبليغات آپاريردي.[24] او، آديچه کي لن لاييهه يه بير مادده نين ده علاوه  ائديلمه سيني ايصرار ائديردي. بو مادده يه گؤره، روحانيلردن عيبارت اولان خوصوصي بير کوميسسييا قانون لاييهه لري نين و مجليس قرارلاري نين شريته اويغون اولوب-اولماماسيني موعين ائتمه لي، بونونلا مجليس هر آدديميني روحانيلرين يوخاري طبقه سي نين سانکسيياسي ايله اويغونلاشديرمالي ايدي.[25] 1907-جي ايلين اوکتيابريندا قبول ائديلميش (1925-جي ايلين دئکابريندا قيسمن دييشديريلميش) آناياسايا علاوه لرده ايرانين رسمي ديني 12 ايمام حاقيندا جفري مذهبي قبول ائديلدي (1-جي مادد). علاوه لرين 2-جي مادده سينده يازيلدي:  " مجليسين قانونلاري ايسلامين موقدس قايدالارينا ضيد اولماماليدير. بو قانونلارين ايسلام عصاسلارينا اويغون اولماسيني اولمالار موعين ائدير. "   بونون اوچون 5 عالي روحاني شخصدن عيبارت اولان بير کوميته ياراديلمالي ايدي. بو کوميته نين تشکيلي قايدالاري 2-جي مادده ده ايضاح ائديلميشدير.[26] انجومنلر حاقيندا قانون لاييهه سي ده روحانيلرين کسکين موقاويمتينه راست گلدي. 1907-جي ايلين مارتيندا مجليسده چيخيشي زاماني موجتهيد آغا سئييد مهممد دئييرميش:  " بو انجومنلر نه اولان شئيدير؟ اونلار نه يه لازيمدير؟ بير اؤلکهده يوزلرله پارلامئنت اولماز. مجليس اولان يئرده بو انجومنلر لازيم دئييل. انجومنلر اؤلکهده قاريشيقليق و آنلاشمازليق يارادير، خئيري ده يوخدور... اونلار حتّی روحانيلرين ده ايشينه قاريشيرلار... " [27] 
   
    
   
  فارس ائتنوسونون مشروطه دن الده ائتديگي ان بؤيوک قازانجلاردان بيريسي ده فارس ديليني بيلمگين مجليسه و انجومنلره سئچيلمک اوچون واجيب شرط اولماسي ايدي. بو شرط مجليسه سئچکيلر حاقيندا قانوندا (4-جو مادد)،  ائلجه ده عيالت و ويلايت انجومنلري حاقيندا قانوندا (9-جو مادد) تسبيت ائديلدي.[28] اينقيلاب دؤورونده اهاليسي نين اکثريتي نين فارسلاردان عيبارت اولدوغو تئهرانا عيالتلره نيسبتن حدديندن آرتيق يئرين وئريلمه سيني ده بو خالقين اوستون ستاتوسونون تسبيتي سايماق اولار. تئهراندان سئچيله جک 60 مجليس عوضوو بيرينجي مجليسين عوضولري نين (جه مي 200-ه قدر) اؤنملي بؤلومونه برابر ايدي. حالبيکي تئهران اهاليسيندن 6-7 دفعه  چوخ اولان آذربايجان عيالتي نين اهاليسينه جمعي 12 يئر آيريليردي. ايکينجي مجليسه سئچکيلر حاقيندا قانوندا دييشيکليک اولدو. آرتيق آذربايجان عيالتينه ان چوخ – 21 يئر وئريلير، تئهرانا آيريلان يئرلرين سايي ايسه کسکين شکيلده آزالديليب، 60-دان 15-ه ائنديريلدي.[29] 
   
    
   
  بئله ليکله، آذربايجان تورکونون مشروطه اينقيلابيندا ايشتيراکي مؤوزوسونو يئکونلاشديرارکن بو اينقيلابي اونلار اوچون ايتيريلميش فورصتلر کيمي ديرلنديرمک مجبوريتيندگيک. مممد امين رسولزاده 1911-جي ايلده يازيردي:  " تورک اينکيلابچيلاري، تورک مبوسلاري، تورک ائنجومئنلئري دئديغيميزدئ بونلارين ماهز تورکلوک نامينا هارئکئت ائتتيکلئري دوشونولمئسين. ايران تورک مئشروتيييئتپئروئرلئري تورکلوکلئريني دوشونمئديلئر؛ بوتون فئداکارليغي آنجاک ايرانليليک وئ واتان-اي موشتئرئک نامينا ايجرا ائتميشلئردير. "  [30] چوخ سونرالار تبريزلي الي آذربايجانين و تورکلرين مشروطه اينقيلابيندا ايشتيراکينا سيمووليک شکيلده، آنجاق دقيق قييمت وئره جکدي:  " مشروطيتده بيز يورغا گئتديک، اونلار [فارسلار] مينديلر... "  [31] 
   
    
   
  1920-جي ايلين تبريز عوصياني: نه يه خاطير؟ مقصد ميلليمي، " عوموم-ميلليمي " ؟ 
   
    
   
  يوخاريدا دئييلديگي کيمي، آذربايجان 1909-جو ايلين آپرئليندن روسييا قوشونلاري طرفيندن ايشغال ائديلميشدي. 1911-جي ايلين سونوندا ماراغا فئودالي سمد خان شوجاوددؤوله عيالتين واليسي تعيين ائديلدي. او، مشروطه چي قوووه لره آمانسيز ديوان توتور، يئرلي ايرتيجاني گوجلنديريردي. او، عيالتده رئپرئسسيو رئژيم قورموشدو. روسييانين ايصراري ايله بو وظيفه يه گتيريلميش و روسييا نوماينده لري نين گؤستريشي ايله حرکت ائدن بو شخص مرکزي تئهران حاکيميتيني سايمير، حتّی خاريجي آغالاري نين يارديمي ايله عيالتين اراضيسيني گيلان و زنجان حسابينا گئنيشلنديرمه يه چاليشيردي.[32] تبريزده کي  روسييا باش کونسوللوغو، اورمو و اردبيلده کي  ويتسئ-کونسوللوقلار عيالتين داخيلي ايشلرينه قاريشير، روس تبه لري نين حاقلاريني قوروماق بهانه سي ايله بوراني ايقتيصادي جهتدن روسييايا باغلاماغا چاليشيردي. بوندان ايستيفاده ائدن قافقازلي ايش آداملاري عيالتين ايقتيصادي حياتيني اله آلماغا چاليشيردي. او بيري ياندان، يئرلي وارلي طبقه نين روسييا تبه ليگينه کئچمه سي عادي حال آلميشدي.[33] 1909-جو ايلين مارتيندان 1910-جو ايلين مارتينادک اولان دؤورده آذربايجان عيالتينه داخيل اولموش امته نين 90%-اي روسييادان گتيريلميش، بورادان ايخراج ائديلميش مالين 93%-اي ده روسييايا آپاريلميشدي.[34] روسييانين تبريزه تعيين ائديلميش يئني باش کونسولو، والي شوجاوددؤوله حاقيندا مرکزه معلومات وئريردي:  " اوچ آيليق عملي تجروبم گؤسترير کي، شوجاوددؤوله کيمي ايطاعتکار بير والي تاپماق چتيندير. ياخشيسي بودور کي، قوي او اؤز وظيفه سينده قالسين. " [35] 
   
    
   
  تبريزده فارسجا نشر اولونان فيکير و توفيق قزئتلري شوجاوددؤوله ني و روسيياني تعريفله مکله مشغول ايدي. اوچونجو مجليسه سئچکيلر زاماني (1914و ايلين دئکابري) توفيق قزئتي نين صحيفه لرينده مشروطه ني گؤزدن سالان، حتّی اونو لغو ائتمه يه چاغيران مقاله لر چاپ ائديليردي. قزئت يازيردي کي، اگر مرکزي هؤکومت آذربايجاندا سئچکيلرين کئچيريلمه سينده ايصرار ائتسه، اوندا آذربايجان ايراندان آيريلماق مجبوريتينده قالاجاق.[36] مرکزي هؤکومتدن و ايرانين باشقا يئرلريندن تجريد ائديلميش آذربايجانداکي فئودال سئپاراتچيليغي تکجه يئرلي موترققي قوووه لري دئييل، هم ده اؤلکهده ائففئکتيو مرکزي حاکيميت ايسته ين قوووه لري قورخودوردو. بو دوروم آناياسانين طلبي اولان عيالت و ويلايتلرده يئرلي حاکيميتلر، باشقا سؤزله، يئرلي موختاريت پرينسيپيني ده گؤزدن سالماقدا ايدي. 
   
    
   
  بيرينجي دونيا ساواشي نين باشلانماسي ايله تئهرانداکي  " مشروطه چي حاکيميت "  (قاجار سارايي نين اؤلکه نين ايداره سينده کي  رولو جوزي ايدي) داها آجيناجاقلي دوروما دوشدو. تئهران هؤکومتي نين ساواشدا بيترف قالديغيني ائلان ائتمه سينه باخماياراق، ايران اراضيسي دؤيوشن طرفلرين حربي عملياتلار مئيدانينا چئوريلدي، ايرانين خاريجي گوجلردن (روسييا و بريتانييا) آسيليليغي داها دا آرتدي. ايرانين نوفوز دايره لرينه بؤلونمه سي حاقيندا 1907-جي ايل روسييا-بريتانييا موقاويله سينه 1915-جي ايلده يئنيدن باخيلدي،  " بيترف زونا "  بريتانييانين نوفوز دايره سينه داخيل ائديلدي. او بيري ياندان، آلمانييا دا ايراندا نوفوز صاحيبي اولماغا چاليشير، تئهرانداکي سياسي قوووه لرين بير حيصه سيني (يلک نؤوبه ده، ايران دئموکرات پارتيياسيني) اؤز طرفينه چکمه يه چاليشيردي. تئز-تئز دييشن مرکزي هؤکومت اؤلکهده سابيتليک يارادا بيلميردي. تاريخ ادبياتيندا آيرينتيلاري ايله اکس اولونموش بو حاکيميت بؤهراني مؤوزوسونا بند اولمادان اؤلکهده و آذربايجاندا ايدئولوژي-سياسي فيکير مثله لري اوزرينده دورماق مؤوزوموز اوچون داها فايدالي اولا بيلر. 
   
    
   
  موستقيل و واحيد ايران دؤولتي نين وارليغي مثله سي بيرينجي دونيا ساواشي دؤورونده گوندمده ايدي. ايجتيماي فيکري دوشوندورن عصاس مثله بو بؤهراندان چيخيش يولونون تاپيلماسي ايدي. اؤلکه نين گله جک طالعيي ايله باغلي چئشيدلي ايدئيالار ايره لي سورولوردو. خخ يوزيلين باشلاريندان گليشمکده اولان پان- ايرانيزم - ايرانين بوتؤولوگونو، اونون خاريجي دؤولتلرين تزييقلريندن آزاد اولماسيني و مودئرنلشمه سيني نظرده توتان ايدئولوژي-سياسي جريانين طرفدارلاري فاليتلريني گئنيشلنديرمکده ايديلر. 
   
    
   
  مشروطه اينقيلابي نين مغلوبيتيندن سونرا اؤلکه خاريجينده کي  متبوات  " ايران ميلتي "  آدلانديرديغي توپلومو  " واحيد ايران ائتنيک بيرليگي " نه چئويرمک اوچون کونکرئت ايدئيالار ايره لي سورمه يه، غئيري-فارسلار مثله سينده داها آقرئسسيو مؤوقئ توتماغا باشلادي. اونلارين، ايلک نؤوبه ده تورکلرين فارسلاشديريلماسي ايدئياسي داها چيلپاقليغي ايله طلب ائديلدي. حاديثه  نين دراماتيکليگي و دوشوندوروجو طرفي اوندادير کي، بو متبوات اورقانلاري نين چوخونون تسيسچيسي و عصاس يازارلاري آذربايجان کؤکنلي نوفوزلو شخصلر ايديلر. سئييد هسن تاغيزاده کاوئ قزئتيني بئرلينده تسيس ائتميش (1916)، بو قزئت 1924-جو ايلدک فارس شووينيزمي و عيرقچيليگي فيکيرلريني يايميشدير. هوسئين کازيمزاده-ايرانشهرين تسيس ائتديگي باشقا بير اورقان – ايرانشهر درگيسي ده عئيني ايدئيالاري يايماقدا ايدي. ماهمود افشار-يزدي نين آز سونرا تسيس ائتديگي آينده درگيسي ده پانيرانيزمين اته-قانا دولماسيندا موهوم رول اوينادي. ماهمود افشارا گؤره، وطنداشلار اؤزلريني ايلک اؤنجه ايرانلي دئييل، تورک، عرب، کورد، بختيياري، يا تورکمن سايسا، اوندا ايران دؤولتي داغيلار. اونا گؤره ده  " آزليقلارين ديللريني، بؤلگه چيليک هيسسلريني، طايفا باغلاريني لغو ائتمه لي، فارس ديلي و ايران تاريخيني عيالتلره گؤتورمه ليگيک. " [37] ائله بو دؤورده عاريف قزويني آدلي تانينميش شاعير دئييردي:  " تورکون ديليني دارتيب بوينونون آرديندان چيخارتماق لازيمدير؛ بو ديلين آياغيني اؤلکهدن کسمک و فارس ديلي ايله دؤردنالا آرازي کئچمک مصلحتدير؛ ائي سحر نسيمي، قالخ و تبريزليلره دئ کي، زردوشتون آنا يوردو چينگيزين يئري دئييل. " [38] 
   
    
   
  اؤلکه داخيلينده کي ، اؤزلليکله خاريجينده کي  ايران موخاليفتي ايلک دفعه  اولاراق حاکيم مونارخييا ايله  " ايران دؤولتي "  آنلاييشلاريني آييردي، حتّی اونلاري بير-بيرينه قارشي قويدو. اونلار قاجارلاري  " ميلت " ه ياد اولان، خاريجي دؤولتلرين ماراق آگئنتي کيمي تقديم ائتمه يه باشلاديلار. موخاليف قروپلارين  " دؤولت "  آنلاييشي داها آرتيق درجه ده قديم ايرانين اهمه ني، پارفييا و ساساني دؤولتلري ايله اؤزدشلشديريلدي. يوزيللر اؤنجه مؤوجود اولموش بو دؤولتلر آري عيرقي نين غورور منبعيي کيمي ايدئاللاشديريلدي. 
   
    
   
  ديگر طرفدن، موخاليفتين تبليغاتيندا قاجارلارلا تورکلوک عئينيلشديريلدي، اونا اولان نيفرت اؤلکه اهاليسي نين خئيلي حيصه سيني تشکيل ائدن تورکلره قارشي يؤنلديلدي.  اؤلکه نين چوخميللتلي ترکيبي گئريليک علامتي حساب ائديلدي. ايرانين آياغا دورماسي و اينکيشافي اوچون مودئرنيست دايره لرده قربي آوروپانين هوموژئن (تکميللتلي) توپلوملاري مودئل گؤتورولدو. چئشيدلي طايفالاردان، ديللردن، کولتورلردن عيبارت اولان ايران ايمپئريياسي موخاليفتين تبليغاتيندا واحيد مرکزي حاکيميته ماليک، بيرديللي، بيرکولتورلو، بيرميللتلي اونيتار دؤولته چئوريلمه لي ايدي. بو مقصده چاتماق اوچون ايکي يول تکليف ائديليردي: ايداره چيليگين مرکزلشديريلمه سي و آزليقلارين فارسلاشديريلماسي.[39] 
   
    
   
  ايرانين فيکير حياتيندا پان-ايرانيزمين مئيدان سولاديغي بو دؤورده اونو نئيتراللاشديرا بيله جک، يا دا اونون غئيري-فارسلارا قارشي آقرئسسيوليگيني آزالداجاق ايدئيا جرياني نين يارانماسي حاقيندا اليميزده کيفايت قدر فاکت يوخدور. آنجاق تورکلرين ايراندا دورومو حاقيندا خاريجده اورتايا چيخميش آيري-آيري يازيلار، ائلجه ده آذربايجاندا باش وئرميش سياسي پروسئسلر بورادا آيري-آيري آيدين قروپلاريندا تورکچولوک (ميللتچيليک) فيکيرلري نين ده يارانماسينا ندن اولدو. 
   
    
   
  احمد آغاوغلو (اغايئو) 1911-جي ايلده  " تورک يوردو "  درگيسينده چاپ ائتديرديگي  " تورک عالمي "  عومومي باشليقلي سيلسيله مقاله لرينده ايرانداکي تورکلر حاقيندا دا معلومات وئرير. آغاوغلو يئرلي تورکلرين ميللي شوور باخيميندان گئريده قالديغيني بيلديرير  و يازير:  " تورک کادار تئمئسسولئ (اسسيميلاتيون)، شعرايت-اي موحيطيييئيئ تابيييات ائتمئغئ مئييال بير کاويم يوکتور. تورک موحيطي نين ائسيريدير؛ او کادار کي کئنديني، کئندي شعرئفئ-اي کاوميييئسيني، هايسيييئت-اي تاريهيييئسيني، ائدئبيات، ليسان وئ هاتتا آن’انات-اي ميلليييئسيني بيلئ اونوتووئرمئيئ حاضيردير؛ شو هاکيکاتي بوتون تاريهيميز بوتون صافاهاتي ايلئ ايسپات ائدييور: تورکلئر ايران مئدئنيييئتي نين عاميل وئ ساني’ي اولدوکلاري حالدئ آدات-اي کاوميييي وئ ليسان-اي ميلليلئريني اونوتاراک بوتون کالپلئري ايلئ فارس آدات وئ ليسانينا کاپيلديلار. " [40] 
   
    
   
  مممد امين رسولزاده نين 1912-جي ايلين باشلاريندا ايستانبولدا چاپ ائتديرديگي  " ايران تورکلري "  سيلسيله مقاله لري ايرانداکي تورکلرين دورومو حاقيندا ايلک عوموميلشديريجي آراشديرمادير.[41] ايلک ايکي مقاله ايرانين، اؤزلليکله گونئي آذربايجانين جوغرافي، ائتنو-دئموقرافيک تسنيفاتينا هسر ائديليب. سونرا مممد امين بي ايرانين دؤولت حياتيندا ايکي عصاس ائتنوسون – تورکلر و فارسلارين رولو مؤوزوسونا کئچير. يازير کي، سون بئش يوزيلده ايران دؤولتچيليگي ايکي عاميله - تورکلرين  " قوووتلي بازولارينا، جنگاورليک سجيييه لرينه "  و  " فارس مدنيتي نين معنوياتينا "  عصاسلانميشدير. فارسلار يالنيز معنويات ساهه سينده قالماميش، مولکي ايداره چيليک ايشلرينده نوفوزلاريني قورويوب ساخلاميشلار. بير قايدا اولاراق دؤولتده ايکينجي شخص – سدرزم وظيفه سينه فارسلاردان تعيين ائديلميشدير. قاجارلار دؤورونده يالنيز ايکيسي - مهممد شاهين زامانيندا حاجي ميرزه آغاسي و موظفرددين شاه دؤورونده عئينوددؤوله فارسلاردان دئييلدي، تورکدولر.[42] 
   
    
   
  حربي-سياسي جهتدن مغلوب اولموش فارس اونسورو، ايران حؤکمدارلاري نين يوزيللرله تورک اولماسيني قبول ائتمه يه مجبور اولموش، اونلاري ميللي ماراقلارينا اويغون سايميشلار. رسولزاده يازير:  " فارسلار، تورک حؤکمدارلاري کئندي ميللييئتلئرينئ مو’اريز [قارشي] بولماديکلاريندان اونلاري ميللي ايران پاديشاهلاري گيبي تاکديس ائتميشلئر [موقددس سايميشلار]. " [43] اول عربلره، سونرا تورکلره حربي-سياسي جهتدن مغلوب اولموش فارسلار، موختليف فورمالاردا موقاويمت گؤسترمه يه باشلاديلار. فارس موقاويمت هرکاتي سلچوقلولار دؤورونده عصاسن سياسي تئررورا (يسمايليلر هرکاتي) ال آتدي. بو جهد ده ائففئکت وئرمه ديکده - موغوللارين الموتو داغيتماسيندان سونرا – فارس اونسورو، کولتورو ايله وارليغيني قوروماغا قرار وئردي، ائتنيک ائنئرژي داها چوخ کولتورون ياييلماسي و اينکيشافينا يؤنلدي. شووبيييه هرکاتي بونون ان مشهور اؤرنگيدير. سونرالار باتيلي آراشديريجيلار بونو مؤوجود شرطلرده ان ائففئکتلي داورانيش طرزي حساب ائتديلر.[44] 
   
    
   
  اوزامانکي ايرانين ايکينجي ائتنيک ائلئمئنتي - تورکلرين ستاتوسو حاقيندا رسولزاده نين فيکري ده چوخ ماراقليدير:  " ايراندا تورکلئر، نئ روسيادا اولدوغو گيبي ماهکوم وئ نئ دئ تورکييئ`دئ اولدوغو گيبي حاکيم بير ميللئت دئگيلديرلئر. ايران تورکلئري، آسيل ايرانلي اولان فارسلارلا هوکوکتا موساوي واتانداش حاليندئ بولونويورلار: آيني هاکلاري، آيني ايمتييازلاري هايزديرلئر؛ اؤگئيليک چئکمئزلئر. " [45] ائله بوراداجا مؤليف، قاجار حاکيميتي نين  " تورک عيرقيندن گلمه لرينه "  باخماياراق، ميللي-ائتنيک پروسئسلردن کناردا قالمالاريني بيلديره رک، يازير:  " فاکات ايران هوکومدارلاري نين تورک اولماسي تورکلئرئ هوسوسي بير ايمتيياز باهشئتمئديغي گيبي، فارس ميللئتي نين تازييکينئ دئ سئبئپ اولماميشدير. " [46] عکسينه،  " بو سورئتلئ بئش يوز سئنئدئن بئري شاهليک تاهتيندا تورک هاني اوتورويورسا دا گئرئک بو هانلار، گئرئکسئ تورک آهالي ايرانليلاشميش، ياني فارسلار تارافيندان تئمسيل [اسسيميل] اولونموشلار. " [47] 
   
    
   
  [1] آيرينتيلي بيلگي اوچون، مثلن، باخين: احمد کسروي، تاريخئ مشروطئيئ  ايران، تئهران: امير کبير، 1978؛ М. С. Ивاнوв، Ирاнскاя ревوлюция 1905-1911 гوдوв، Мوсквا، 1957؛ ائرواند آبراهاميان، ايران بئتwئئن تwو رئوولوتيونس، پرينجئتون، نژ: پرينجئتون اونيوئرسيتي پرئسس، 1982؛ جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927)، س.112-186.  
   
  [2] بسطه اوتورماق - ايراندا اعتيراضين بير فورماسي اولوب، توخونولماز ساييلان يئرلرده (مسجيد، موجتهيدين ائوي، تئلئقرافخانا، خاريجي نوماينده ليکلر و س.) اعتيراضچي نين مووققتي سيغينماسي ايدي. 
   
  [3] باخين: احمد کسروي، تاريخئ  مشروطئيئ  ايران، س. 155-164. 
   
  [4] منصورئ رفيي، انجومن (ورقانئ انجومنئ عيالتييئ آذربايجان)، تئهران: تاريخئ-ايران، 1362 ه.ق.، س.85. 
   
  [5] جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927)، س.136. 
   
  [6] ائرواند آبراهاميان، ايران بئتwئئن تwو رئوولوتيونس، پ.91؛ کرم جفري، قووميتها و قانوني  عصاسي در ايران، تئهران: انديشئيئ نوو، 1386، س. 63. 
   
  [7] Сбوрник диплوмاтических дوкументوв، кاсاющихся сوбытий в Персии، выпуск 1، СПб، 1911، 
   
    с. 264. 
   
  [8] مهممد باغئر وئيجويئيي، بولوايئ  تبريز، تبريز، 1324، س.145 
   
  [9] ستتار خان (1867-1914) - مشروطه اينقيلابي نين افسانه يه چئوريلميش قهرماني قاراداغدا خيردا تاجير عاييلهسينده آنادان اولموشدور. اونون عاييلهسي آزادليق روحو ايله سئچيلميش، بؤيوک قارداشي قوزئيدن کئچن قاچاق فرهادي گيزلتديگي اوچون اعدام ائديلميش، ديگر قارداشي دا قاجار حاکيميتي نين هاقسيز قوربانلاريندان بيري اولموشدور. ستتار دؤولت مأمورلوغونا گيرسه ده بورادا اوزون مودت قالا بيلمير. عوصيانچي طبيعته ماليک اولان ستتار اينقيلاب باشلارکن ياشاديغي تبريزده کي  اميرقيز مهله سينده سيلاهلي دسته تشکيل ائدير و مشروطه چيلري مودافيعه  ائدير. آذربايجان عيالت انجومه ني اينقيلابا خيدمتلريندن دولايي اونا  " سرداري-ميللي "  اونواني وئرير. آيرينتيلي بيلگي اوچون باخين: ائسمايل اميرخيزي، غئيامئ  آذربايجان و ستتارخان، تئهران، 1336؛ رهيم ريسنييا، ابدولهوسئين ناهيد، دو موبارئزئ جونبئشئ مشروطئ: ستتارخان، شئيخ مهممد خياباني، تئهران: آقاه،[يلسيز]؛ هوشنگ ائبرامي، ستتارخان سردارئ مئللي، تئهران: توس، 1352؛ مهممدرزا عافيت، سردارئ ميللي ستتارخان، باکي، 1968؛ گؤرکملي اينقيلابچي ستتارخان، باکي: آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1972. 
   
  [10] احمد کسروي، تاريخئ  مشروطئيئ  ايران، س. 888؛ جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927)، س. 171. 
   
  [11] Сбوрник диплوмاтических дوкументوв، кاсاющихся сوбытий в Персии، выпуск 5، с. 31-41؛ بلوئ بووک، پئرسيا، 1911، ن 1، س. 77-78، 87-88. 
   
  [12] جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927)، س. 178-180. 
   
  گونئي تاريخينده فداکارليق وه قفلت دؤورو-2 
  چرسنبه آخشامي، 03.09.2012 16:49 
   
  رسولزاده بو آسسيميله پروسئسينده ايکي عاميلين – شيه ليک و فارس ديلي نين – موهوم رولونون اولدوغونو گؤسترير. " شييليک ايران تورکلئريني او کادار فارسلاشتيرميشتير کي، شيمدي اونلار کئنديلئريني تورکلئشميش فارس، ياني آسلئن ايرانلي تئلئککي ائدئرلئر. "  البتته، بو سونونجو فيکير – فارسلاشماق - تورک ائليت طبقه سينه ( " هاواسس " آ) آيددير، چونکي آز سونرا اونون قئيد ائتديگي کيمي،   " ايراندا بير کئليمئ فاريسي بيلمئيئن کولليتلي تورکلر واردير. "  تورک ائليتي نين فارسلاشماسي حاديثه سينده فارس ديلي نين موهوم رولونا ديقتي چکن رسولزاده، گؤسترير:  " هوکومدارلارين تورکلوغونئ راغمئن مئملئکئتين ليسان-اي رئسميسي فاريسي کالميش وئ مئراسيم وئ تئشريفاتتا هئپ فاريسي آن’اناتي موحافازا اولونموشدور. " [1] تحصيل تاماميله فارسجا اولدوغوندان ساوادلي کسيم تورکجه چتينليکله يازيب-اوخويا بيلير. رسولزاده گؤسترير:  " هولاسا آراپچا ناسيل بير ليسان-اي ديني ايسه فاريسيجئ دئ او دئرئجئ بير سئلاهييئت وئ نوفوزو ها’يز ليسان-اي تاهريردير [يازي ديليدير]. تورکچئ کونوشولور، تورکچئ نوتوک ائديلير، تورکچئ وا’ازلار سؤيلئنير. فاکات يازييا گئلينجئ هئپ فاريسي کئسيلير. " [2] بئله بير غئيري-موناسيب شرايتده يئرلي تورک ادبياتي اؤزونه يول تاپمالي، اينکيشاف ائتمه لي ايدي. مقاله لرين بئشينجيسينده تورک ادبياتي اؤنجول نوماينده لري نين اثرلريندن گتيريلن نومونه لر عصاسيندا تهليل ائديلير. مقاله نين سونراکي حيصه سينده تورکچه متبواتين ايجماعلي وئريلير، صؤحبت و فرياد قزئتلري شرح ائديلير. 
   
    
   
   " ايران تورکلري "  يازي  سئريالي نين موهوم حيصه سي تورکلرين مشروطه اينقيلابيندا (1905-11) ايشتيراکينا هسر ائديليب. رسولزاده بيلديرير کي، فرانسا اينقيلابيندا مارسئل، عوثمانلي اينقيلابيندا سئلانيک نه ايديسه، مشروطه اينقيلابيندا دا تبريز اودور. مؤليف، گؤرکملي  تورک آيدينلاري نين (شئيخ جمالددين، مهممد طاهير، ابدوررهيم تاليبزاده، زئينالابدين ماراغايي) اينقيلابين فيکير باخيميندان حاضيرلانماسيندا رولونو، اونلارين سياسي حاديثه لرده فال ايشتيراکي نين سببلريني گئنيش تهليل ائدير، اينقيلابين آذربايجاندا گئديشي نين قيسا خولاسه سيني وئرير. تورکلرين بو اينقيلابدا ان فال ايشتيراکينا باخماياراق، اوندان فارسلارين داها فايدالي چيخمالاري دا رسولزاده نين ديقتيني چکن مثله لردندير. حتّی بو اثرين ان قييمتلي مزيتلريندن بيريدير.[3]  " ايران تورکلري "  سيلسيله سي نين سونونجو مقاله سي قاشقايلارا هسر ائديليب. بورادا رسولزاده قاشقايلار حاقيندا قييمتلي ائتنوقرافيک معلوماتلار وئرير.   
   
    
   
  عوثمانلي اوردوسونون ساواش ايللرينده ايکي دفعه  (1914-جو ايلين دئکابري – 1915-جي ايلين يانواري، 1918-جي ايلين آپرئلي - نويابري) آذربايجانا گيرمه سي و خالق آراسيندا تبليغات ايشلري نين تشکيلي بورادا تورکلوک فيکري نين يارانماسينا تاثيرسيز قالمادي.  عوثمانليلارا قارشي دؤيوشمک اوچون يئرلي اهاليدن ييغيلميش  " ايزاقي " ،  " سيلي " ،  " امريييه "  و باشقا آلايلار اونلارا قارشي ووروشماقدان ايمتيناع ائتديلر. تورکلوک دوشمني احمد کسروي نين اعتيراف ائتديگي کيمي، عوثمانلي قوشونلاري نين تبريزه داخيل اولماسيني يئرلي اهالي بؤيوک سئوينجله قارشيلادي.[4] انور پاشانين سود قارداشي نورو پاشانين کوماندانليغيندا عوثمانلي اوردوسونون ايکينجي دفعه  آذربايجاندا اولماسي يئرلي ميللي دوشونجه لي اينسانلاري جانلانديردي. عوثمانلي کوماندانليغي اورمولو تورپاق صاحيبي، ضيالي بير شخص اولان جمشيد اردشير افشار مجيدوسسلتنه ني عيالتين واليسي تعيين ائتديلر. بورادا  " ايتتيهادي-ايسلام "  تشکيلاتي نين يئرلي بؤلمه سي قورولدو (سدري يوسيف ضيا)، بير سيرا تانينميش دين خاديملري بو بؤلمه ايله امکداشليق ائتديلر.[5] عوثمانلي اوردوسو تبريزده تورکجه آذربايجان قزئتي نين چاپيني تشکيل ائتدي. قزئتين باشينا گنج موعليم، شاعير ميرزه تاغي روفتي گتيريلدي. توپلومدا آذربايجان اهاليسي نين تورکلوگو، ايران-توران  و س. مؤوزولار موزاکيره اولونماغا باشلادي.[6] عوثمانلي اوردوسونون يارديمي ايله اورمودا تحصيلين تورکجه اولدوغو بير مکتب آچيلدي. اورمونون تانينميش موجتهيدي فزلوللا بو مکتبه مودير تعيين ائديلدي،  " قيسا مودت عرضينده مکتبين سينيفلري اوشاقلار و شهرين جاوانلاري ايله آغزيناجان دولدو. " [7] فارس ديلي بورادا خاريجي ديل کيمي تدريس اولونوردو. موعليملر شهرين ساوادلي آداملاري و عوثمانلي اوردوسونون گنج ظابيطلري ايديلر. 
   
    
   
  يئرلي اهالي نين احوال-روحيييه سينه تاثير ائدن ديگر عاميللر سيراسيندا ساواش زاماني و اوندان سونرا آذربايجاندا ياشانان حاديثه لر، ايلک نؤوبه ده 1918-جي ايلين فئورال-آپرئل آيلاريندا  تورکلرين قيرغينلاري اولدو. بو قيرغينلارين عصاس سببکاري اورمو اطرافينداکي خريستيان اهاليني تهريک و تشکيل ائدن روسييا، فرانسا، اينگيلتره و آبش-اين يئرلي ديپلوماتيک نوماينده ليکلري ايديلر. آنتانتا نوماينده لري، اؤزلليکله روسييا آگئنتلري ساواش زاماني عوثمانلي داخيلينده کي  ائرمنيلري و آيسور (نئستوريان، نستوري، جيلو) اهاليني سيلاهلانديريب، جبهه  آرخاسيندا عوثمانلي اوردوسونا قارشي تخريباتلارا يؤنلتديلر. عوثمانلي قوشونلاري بو تخريباتلارين قارشيسيني آليب، اونلارين سيلاهلي دسته لريني داغيتديقدان سونرا يوزمينلرله قاچقين سرحدي کئچيب، خوي، اورمو و سلماس اطرافينا يئرلشدي. تکجه قاچقين آيسورلارين سايي 200 مين نفردن چوخ ايدي. تبريزده کي  روس باش کونسولو نيکيتين راپورتوندا يازيردي کي،  " بو وحشي داغليلاري [ايسورلاري] دينج و اکينچي موسلمان اهالي نين قونشولوغوندا توتماق مومکون دئييلدير. " [8] يالنيز اورمو اطرافيندا اولان 10-15 مين آيسورون احتيياجيني روس نوماينده ليگي بير-تهر اؤدمه يه نايل اولدو. چيل-چيلپاق، آج، غضبلي آيسور کوتله سي يئرلي اهاليني قارت ائتمکله، موسلمان کندلريني ضبط ائتمکله مشغول ايدي. او بيري ياندان، بو بؤلگه ده کي  80 مينليک روس قوشونلاري  قتل-قارت ايشينده آيسورلاردان گئريده قالميردي. نيکيتين يازير کي، روس عسگرلري  " ياخشي يئييب، ياخشي ايستيراحت ائديرديلر؛ اونلارين ايشي گونده اوچ اؤينه بو شهرين [ورمونون] بازارلاريني قارت ائتمکدن، قارت ائتديکلريني، حربي پالتارلاريني، ساواش واسيطه لريني، حتّی توفنگلريني و گولله لريني ساتماقدان عيبارت ايدي. " [9] روس کونسولو داها سونرا بيلديرير کي،  " اورمييه ده خريستيان قوشونونون ياراديلماسي قراري وئريلدي. "  بو قوشونون شخصي هئيتي آيسورلار و ائرمنيلردن عيبارت اولمالي، اونلارا روس، ائرمني، فرانسيز، اينگيليس ظابيطلري تعليم وئرمه لي ايديلر. راپورتدا بيلديريلير کي، ائرمني –ايسور بيرلشميش قوشونونون 1918-جي ايلين فئورالين 9-دا اورمو شهرينه هوجومو و اوچگونلوک دؤيوشلر   " خريستيانلارين خئيرينه سونونجلاندي، بو ساواشين داعوامي چوخ تاثيرلي اولدو، چونکي نئستوريانلارداکي کيمي ائتنيک وحشيليک قاليب دوروموندا حدد-هودود بيلمير. " [10] 
   
    
   
  سونراکي گئديشاتي  " آذربايجانين عومومي تاريخي "  نين يازاري کاپيتان (ساروان) کاوييانپور تصوير ائدير. کاوييانپور يازير کي، وطنه قاييدان روس عسگرلري نين بوتون سيلاهي خريستيانلارين الينه کئچدي. اونلار اورمو و اطرافيندا موستقيل دؤولت ياراتماق ايديعاسيندا ايديلر. آيسورلارين ديني رهبري مار-شيمونون کوماندانليغيندا آز مودتده 30 مينليک اوردو قورماق دوشونولوردو. حالبوکي موسلمانلارين ايختيياريندا جمعي 400 اودلو سيلاه وار ايدي.[11] تکجه اورمو شهرينده 10 مين يئرلي اهاليني قيرديقدان سونرا ائرمني-آيسور قوووه لري سالماس، ديلمان و خويو دا اله کئچيرمه يه چاليشديلار. قارشيسيندا توتارلي سيلاهلي گوج گؤرمه ديگيندن بو شهرلرين و اطراف کندلرين اهاليسي مينلرله قوربان وئردي. کاوييانپورا گؤره، اکثريتي موسلمانلاردان اولماقلا بو دؤيوشلرده 130 مين آدام اؤلدورولدو.[12] يئرلي موسلمان اهالي نين طلبلرينه جاواب اولاراق عوثمانلي قوشونو يئنيدن جبهه  خطيني کئچيب، کوتلوي قتللري دايانديردي. يئنه کاوييانپورون وئرديگي معلوماتا گؤره، ساکيتليگي برپا ائدندن سونرا آذربايجاندان چکيلن عوثمانلي اوردوسونون کوماندانليغي اورمو اهاليسيني توپلاييب، ائرمنيلر و آيسورلاردان ساواش قنيمتي اولاراق آلديقلاري سيلاهلاري اهالي نين آلماسيني، عوثمانليلارين گئتمه سيندن سونرا اؤزونو مودافيعه  ائتمه سيني تکليف ائتدي. شهر آغساققاللاريندان بيري چيخيب، ايران دؤولتي نين ساواشدا بيترف قالديغيني، اودور کي، سيلاه آلماغا احتيياجلاري اولماديغيني بيلديردي.[13] بو جور عصاسسيز  " پاسيفيست "  مؤوقئ آز سونرا اورمو اهاليسي و اطرافي نين يئنيدن باشي نين بلايا گيرمه سينه ندن اولدو.  
   
    
   
  اورمو اطرافلاريندا کورد شککاک طايفاسي اونسوز دا خئيلي واختدي بلايا چئوريلميشدي. ائرمني و آيسورلارين سيلاهلي دسته لري داغيديلديقدان سونرا اونلارين يئريني بو کورد طايفاسي توتدو. مار-شيمونو آلداداراق قتل ائدن ايسماييل آغا سميتکو (سيمکو) نوفوز دايره سيني گئنيشلنديرميش، عيالت هؤکومتي و تئهراندان گؤندريلن سيلاهلي دسته لري مغلوب ائده رک، ماکيدان سردشته قدرکي اراضيده آغاليق ائديردي. سميتکونون  " موستقيل کوردوستانينا "  آذربايجان عيالتي نين اورمو گؤلوندن باتي و گونئي تورپاقلاري دا داخيل ايدي.[14] يئرلي تورک اهاليسي بو دفعه  سميتکونون ظولمونه معروض قالميشدي.(1925-جي ايلدک بو اراضيلر سميتکونون نزارتينده قالدي.)  
   
    
   
  آذربايجاندا ائليت طبقه نين سياسي داورانيشينا تاثير ائدن، يا ائده بيله جک باشقا بير حاديثه  ايسه قافقازلاردا باش وئرمکده ايدي. فئروال اينقيلابيندان سونرا اسکي روسييا ايمپئراتورلوغونون چؤکمه سي گئديشينده قافقازلاردا مرکزدنقاچما مئيللري سورعتله آرتير، ميللي قوووه لر بو بؤلگه نين موستقيللشمه سي اوچون فاليت گؤستريرديلر. 1918-جي ايلين آپرئلين 22- ده گونئي قافقاز روسييادان آيريلديغيني ائلان ائتدي، قونئي قافقاز فئدئراسيياسي نين پوزولماسيندان سونرا قوزئي آذربايجان ماي آيي نين 28-ده اؤزونون دؤولت موستقيلليگيني ائلان ائتدي، آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسيندا گئنيش ميللي-مدني قوروجولوق ايشلري باشلادي. 
   
    
   
  سياسي سورجين گئديشي گؤستردي کي، قوزئيده کي  بو حاديثه لر گونئي آذربايجاندا سياسي ائليتين داورانيشينا تاثير ائتمه دي، يا دا آز تاثير ائتدي.[15] بو دؤورده مؤوجود اولموش ايرشاد، ايتتيهاد و ترققييئ ايسلام، ايرانييانئ موترققي، دئموکراتهايئ موترققي، نوسرت، اهرار، سوسيال-دئموکرات عدالت پارتيياسي، اکثريييون، بيچيزان، ايستيقلالئ ايران وئ فئرقئيي ايسلامي کيمي کيچيک سياسي پارتييا و اؤلکه ميقياسلي پارتييالارين يئرلي شؤعبه لري آذربايجاندا سياسي فاليتله مشغول ايدي. بو پارتييالارين پروقراملاريندا اؤلکهده ميللي مثله نين وارليغي اؤز عکسيني تاپماميشدي. يالنيز ايرشاد پارتيياسي نين پروقراميندا زاقافقازييانين دوغوسو ايله گونئي آذربايجانا اؤز موقددراتيني تعيينئتمه حاقي نين وئريلمه سي ضرورتي، ايرانييانئ موترققي ايسه ايراندا غئيري-فارسلارين ايبتيداي مکتبلرده آنا ديلينده تحصيل آلماسينا طرفدار اولدوغونو بيلديريردي.[16] 1920-جي ايلين اييون آييندا انزه ليده ايلک قورولتاييني کئچيرميش ايران کوممونيست پارتيياسي بو اؤلکهده 15 ميلليت و ديني قروپون اولدوغونو، ايرانداکي ميلتلرين فئدئراتيو عصاسلاردا ايتتيفاقي نين ياراديلماسي ضرورتيني بيلديريردي.[17] قورولتاي نوماينده لري نين اکثريتي نين تورکلردن عيبارت اولماسينا باخماياراق، بو پارتييانين بوتون سندلري فارسجا ايدي. ويدادي موستافايئوين فيکرينه گؤره، بو،  " همين دؤورده آذربايجاندا  دئموکراتيک هرکاتين سئپاراتچيليق و پان-تورکيزمده گوناهلانديريلماماسي ضرورتي "  ايله ايضاح ائديله بيلر.[18] باکيدا نشر ائديلن سدايي ايران و آذربايجان قزئتلري پان-ايرانيست ايدئيالارين تبليغاتچيسي ايديلر. سونونجو قزئتين تام آدي  " آذربايجان – جوزوئ لاينفکئ ايران است "  ( " آذربايجان – ايرانين آيريلماز حيصه سيدير " ) ايدي و قزئتي سئييد جفر جاوادزاده - پيشوري چيخاريردي.  
   
    
   
  دؤورون ان اؤنملي پارتيياسي ايران دئموکرات پارتيياسي (يدپ) ايدي. دئييلديگي کيمي، اونون دا پروقراميندا ميللي مثله حاقيندا هئچ نه يوخ ايدي، پروقرامين  " سياسي قورولوش "  بؤلمه سينده عيالت و ويلايت انجومنلري باره سينده بئله دانيشيلميردي.[19] ايدپ- نين سياسي فاليتي دينج، تکامول يولو ايله موباريزه پرينسيپينه عصاسلانيردي. بو پرينسيپ داخيلينده دانيشيقلار، خواهيشلر، طلبلر يولو ايله مرکزي هؤکومته تاثير ائتمک، يئرلي والي و ايداره ريسلرينينن ايستئفاسيني طلب ائتمک عصاس موباريزه فورماسي ايدي. بو پارتييانين يئرلي، آذربايجان عيالت کوميته سي چوخسايلي عوضولرين اولماسي و آکتيوليگي ايله فرقله نيردي (1910-جو ايلده يارانميشدي). عيالت کوميته سي نين تبريزدن باشقا اردبيل، قزوين، زنجان، اورمو و باشقا شهرلرده يئرلي شؤعبه لري وار ايدي. تبريزده عيالت کوميته سي فارسجا تجددود (يئنيلشم) آدلي قزئت چيخارديردي. 1917-جي ايلين آوقوستوندا ايدپ عيالت کوميته سي نين کونفرانسي کئچيريلدي. بو کونفرانسدا جاري سياسي دوروملا باغلي موهوم قرارلار وئريلدي. محض بو کونفرانسدان سونرا بير سيرا سندلرده آذربايجان دئموکرات پارتيياسي (ادپ، فيرقئيئ دئموکراتئ آذربايجان) آدي گؤروندو و فاکتيک اولاراق او، موستقيل فاليت گؤسترمه يه باشلادي. حالبوکي بو کونفرانسدا و اوندان سونراکي ييغينجاقلاردا ايدپ-يه موناسيبت خوصوصي اولاراق موزاکيره ائديلمه ميش، آيريجا پارتييا پروقرامي قبول ائديلمه ميشدير. کونفرانس آدپ مرکزي کوميته سيني نين ترکيبيني موعين ائتدي، اونون سدري شئيخ مهممد خياباني سئچيلدي.[20]   
   
    
   
   ايدپ عيالت کوميته سي فئورال اينقيلابيندان سونرا بوراداکي روس اوردوسو عسگرلري نين ياراتديقلاري سووئتلرله امکداشليغا باشلادي، بعضي يئرلرده اؤز نوماينده لريني عوضو کيمي بو سووئتلره گؤندردي. 1918-جي ايلين باشلاريندا سووئت هؤکومتي ايران اراضيسيندن روس قوشونلاريني چيخارتديقجا اونون عرضاق احتياطلاريني و آرتيق سيلاهلاري دانيشيق عصاسيندا آدپ- نين نوماينده لرينه تهويل وئريردي.[21] آدپ بو ايللرده سووئتلرله بيرگه سياسي آکسييالار دا تشکيل ائديردي. پارتييانين آوقوست کونفرانسي  " پارتييانين روسيياداکي اينقيلابا موناسيبتي حاقيندا "  آدلي قتنامه قبول ائتميش، بولشئويکلري نظره آلاراق  " بيز مرامنامه سينده اؤز اؤلکهسي نين و باشقا اؤلکهلرين خالقلاري نين آزادليغيني قئيد ائدن پارتييا ايله دوست اولماليييق "  وظيفه سيني قويموشدو.[22]  آدپ- نين رهبري  خياباني ده اؤز چيخيشلاريندا بولشئويکلره رغبتيني گيزلتمير، اونلارلا سيخ ايش بيرليگينه چاغيريردي. 
   
    
   
  آدپ روس قوشونلاريندان فرقلي اولاراق ايخ عوثمانلي اوردوسو ايله نورمال موناسيبت قورا بيلمه دي. جمعيتين بير حيصه سي عوثمانلي اوردوسونو ائرمني-آيسور و کورد هوجوملاريندان و قتل-قارتلريندن قورتاران قوووه حساب ائديرديسه، باشقا بير حيصه سي، بو سيرادان آدپ رهبرليگي اونو ايشغالچي قوووه ساييردي. اودور کي، آدپ عوضولريني تقيب ائدن عوثمانلي اوردوسو آوقوستون 13-ده پارتييانين رهبرليگيني (خيياباني، نوبري، بادامچي) حبس ائديب، اورمويا آپاردي، نويابر آييندا ايسه آذربايجان اراضيسيني ترک ائدرکن اونلاري بير نئچه هفته کارسدا ساخلاديقدان سونرا آزاد ائتدي. بعضي معلوماتلارا گؤره، اونلارين حبسي ايران هؤکومتي نين، اؤزلليکله وليعهد مهممد هسن ميرزه نين خواهيشي ايله باش وئرميشدي.[23] 
   
    
   
  عوثمانلي اوردوسو آذربايجاني بوشالداندان سونرا بوراني اينگيليس قوشونلاري ضبط ائتدي. دونيا ساواشي نين بيتمه سينه باخماياراق بريتانييا ايراندان چکيلمک ايستمير، عکسينه، عوثمانلي نين و  روسييانين بورادان گئتمه سيندن ايستيفاده ائده رک، ايراندا داها آرتيق درجه ده مؤحکملنمک نيتينده ايدي. 1919-جو ايلين آوقوست آييندا ووسوقوددؤوله هؤکومتي ايله ايمضالانميش موقاويله ايراني سياسي و ايقتيصادي جهتدن بريتانييادان تام آسيلي وضعيته ساليردي. 
   
    
   
  بو موقاويله ني ايران جمعيتي هيددتله قارشيلادي. اؤلکه ميقياسيندا موقاويله نين لغو ائديلمه سيني طلب ائدن چيخيشلار باش وئردي. ان جيدي هرکات گيلان، خوراسان و آذربايجاندا گئديردي. اؤلکهني بوروموش هرکاتين عصاس طلبي بريتانييا-ايران موقاويله سي نين لغوي ايدي. 
   
    
   
  مشروطه هرکاتيندا اولدوغو کيمي بو دفعه  ده آذربايجان هرکاتين مرکزينه چئوريلدي. اؤلکه نين باش نازيري ووسوقوددؤوله آذربايجاني ايران دؤولت اورقانيزمينده  " قارا يارا "  آدلانديرير، بورادا دوروم دوزلمگينجه ايراندا  " راحاتليق "  يارانماياجاغيني دئييردي.[24] آذربايجان رئسپوبليکاسي نين ايراندا ايلک سفيري عاديل خان ضيادخان 1920-جي ايلين مارت آيي نين باشلاريندا گونئي آذربايجانداکي سياسي دوروم حاقيندا يازيردي:  " ايران آذربايجانيندا ايراندان آيريلماق و آذربايجان رئسپوبليکاسينا بيرلشمک ايستيقامتينده هله زيف ده اولسا، تبليغات گئدير. آذربايجان رئسپوبليکاسي ياخين گله جکده ايراندا باش وئره جک حاديثه لره حاضير اولماليدير. " [25] آپرئل آيي نين 11-ده ايسه سفير ايرانداکي دورومو بئله خاراکتئريزه ائدير:  " ايران سورونور، کوتلوي روشوتخورلوق و وظيفه لره تعيينات زاماني آچيق آلوئر؛ نتيجه ده خالقين اينصافسيزجاسينا سويولماسي؛ محکمه و عدالت دئييلن بير شئي يوخدور؛ کئچميش عظمتدن اثر-علامت قالماييب؛ يئني مدنيت و آبادليق گؤرونمور؛ هر ياندا يوخسوللوق و ناته ميزليک... فارسلارين بيزيم رئسپوبليکايا موناسيبتي او قدر ده ياخشي دئييل، عکسينه، ايران آذربايجاني تورکلري نين موناسيبتي قارداشجاسينا، دوستجاسينادير. ايران آذربايجاني موختاريته، موستقيللييه و فارسيستاندان آيريلماغا جان آتير. "  سفير عاديل خان ضيادخانين آپرئلين 12-ده خاريجي ايشلر نازيرينه يازديغي مکتوب تبريزده کي  حاديثه لره اونون ماراغيني گؤستريردي:  " ايران آذربايجانليلاري آچيق دئييرلر کي، آذربايجان آذربايجانليلار اوچوندور و نه واختا قدر تئهراندان گؤندريلن فارس حاکيملريني دولانديراجاغيق. اونلارين يئگانه مقصدي بدبخت آذربايجان خالقي نين شيره سيني سورماقدان، قارت اولونموش خالق پوللاري ايله تئهراندا سارايلار تيکيب، باغلار سالماقدان عيبارتدير. " [26] 
   
    
   
  آذربايجان رئسپوبليکاسي سفيري نين سونونجو مکتوبو گؤندرديگي تاريخده تبريز آرتيق آدپ- نين نزارتينده ايدي. آذربايجاندا ساکيتليک ياراتماق اوچون ووسوقوددؤوله بورايا غدارليغي ايله فرقلنن شاهزاده عئينوددؤوله ني والي، امينولمولکو ايسه والي مواويني تعيين ائتميش، تبريزه چوخلو پوليس قوووه لري گؤندرميشدي.  مارت آييندا داعوام ائدن رئپرئسسييالار، ائلجه ده آپرئلين باشلاريندا يئرلي دئموکراتلارين حبس ائديلمه سي، آدپ رهبرليگيني يومشاق موباريزه اوسوللاريندان (خاهيش، طلب، اعتيراض ميتينقي، يئرلي مأمورون ايستئفاسي طلبي و س.) ال چکيب، داها راديکال آدديملار آتماغا تهريک ائتدي. تبريزده کي  موختليف سيلاهلي دسته لر بيترف قالديقلاري، حتّی بعضي دسته لرين باشچيلاري آدپ طرفينه کئچديکلري اوچون بورادا ايکي گون ايچينده دؤولت ايداره لريني اله کئچيرمک چتين اولمادي.  مووققتي حاکيميت اورقاني کيمي تشکيل اولونموش ايجتيماي ايداره هئيتي نين (ييه) سدري شئيخ مهممد خياباني آپرئلين 7-ده تبريز اهاليسي قارشيسينداکي چيخيشيندا بيلديردي کي،  " بو غون بيز ووسوقوددؤوله و اينگيليس تالانچي سازيشيني باغلاميش هؤکومت علئيه اينه عوصيان ائتميشيک و ... آذربايجانين آديني آزاديستانا دييشه رک بو گوندن بو آدي رسمي آد کيمي ائلان ائديريک. " [27] آپرئل آييني 9-دا اييه- نين فارس و فرانسيز ديللرينده يازيلميش بياناتيندا عوصيانين مقصدي آذربايجان عيالتينده آساييش ياراتماق، هؤکومت نوماينده لري نين آناياسايا ضيد سيياستينه سون قويماق و آناياساني سؤزدن ايشه کئچيرمک کيمي فورموله ائديلدي.[28] حاکيميتي اله آلاندان سونراکي بئش آي عرضينده اييه- نين فاليتي، آذربايجاندا دوروم حاقيندا الي آذري، احمد کسروي، ميخايل ايوانوو، شؤوکت تاغييئوا و باشقالاري نين آيرينتيلي آراشديرمالاري اولدوغوندان عوصيانين خاراکتئري اوزرينده دورماغا چاليشاق. 
   
    
   
  يوخاريداکي آلينتيلاردان دا گؤروندويو کيمي، عوصيانين عصاس مقصدي 1919-جو ايل بريتانييا-ايران سازيشي نين، اؤلکهده اينگيليس آغاليغي نين لغوي ايدي. 
   
    
   
  آدپ رهبرليگي نين عيالتين آديني  " آزاديستان " آ دييشديرمه سي يالنيز تبليغات مقصدي داشيماميشدير. بو مثله يه آيدينليق گتيرمک تبريز عوصياني نين خاراکتئريني آيدينلاشديرماغا يارديم ائدر. خياباني و سيلاهداشلاري عئيني واختدا، 1920-جي ايلين آپرئلين 7-ده، آرازين قوزئيينده  " آذربايجان "  آدلي دؤولتين (ازربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي نين، آدر-اين) وارليغيني يئترينجه ديرلنديره بيلمه ديلر. آدپ رهبرليگي بو ميللي و موستقيل دؤولتله علاقه  قورماغا جهد ائتمه دي. بوندا بولشئويزمه رغبت و سووئت روسيياسي نين ودلرينه اينام موهوم رول اويناميش اولا بيلر. اونلار آدر-اين دئنيکين، داها سونرا سووئت روسيياسي تهلوکه سي قارشيسيندا سياسي وارليغيني قوروماق اوچون اينگيليس قييوملوغوندان يارارلانماق ايستگي نين يئترينجه فرقينه وارماميش، بو دؤولتين گونئيه ايديعالي اولماسيني ظن ائتميشلر. بعضي مؤليفلر بو آددگيشمه ني آرازين قوزئيينده آذربايجان سووئت سوسياليست رئسپوبليکاسي نين يارانماسي ايله ايضاح ائتمه يه چاليشيرلار. مثلن، 1960-جي ايللرين تانينميش سولچو موخاليف ليدئرلردن بيري اليرزا نابديل (وختاي) يازميشدير:  " خياباني نين دئموکراتلاري بؤيوک اوکتيابر سوسياليست اينقيلابينا موثبت موناسيبتلرينه باخماياراق، سوسياليست اينقيلابي نين گونئيه دوغرو ايره ليله مه سي و قافقازدا آذربايجان سووئت سوسياليست رئسپوبليکاسي نين تشکيلينه قارشي مودافيعه  مؤوقئيي توتدولار. ايران آذربايجاني عيالتي نين آدي نين دييشديريلمه سي بو مؤوقئيي گؤسترن باريز نومونه دير. " [29] اليرزا نابديلين ايکينجي ايديعاسي دوغرو دئييلدير، چونکي آددگيشمه عملياتي نين بيان ائديلديگي آپرئلين 7-ده سووئت آذربايجاني هله يارانماميشدي، او، آپرئلين 28-ده ائلان ائديلدي. بونونلا بئله، خياباني نين  " سوسياليست اينقيلابي نين گونئيه دوغرو ايره ليله مه سينه قارشي مودافيعه  مؤوقئيي توتماسي "  حاقيندا نابديلين تئزيسي تاريخي فاکتلارا اويغوندور. 
   
    
   
  خياباني 1920-جي ايلين ياييندا سووئت اوردوسونون گيلانا موداخيله سيني، ائلجه ده 7-جي شيروان پولکونون (الايينين) اردبيلي ايشغاليني، جنگه ليلر هرکاتيني ديقتله ايزله ميش، سووئتلرين سؤزو ايله ايشي آراسيندا بؤيوک فرقين اولدوغونو گؤره بيلميشدي. گيلان سووئت رئسپوبليکاسي قوشونلاري آدي آلتيندا سووئت اوردوسونون زنجانا دوغرو ايره ليله ييب، خياباني ايله ايش بيرليگي تکليفي ائدنده او، بو تکليفي گئري چئويرميش، بو قوشونلارين آذربايجانين ايچريسينه دوغرو ايره ليله مه سينه قطعي اعتيراضيني بيلديرميشدي. بوندان باشقا آرازين گونئيينده يئرلشميش آبباسقولو بي شادلينسکي نين آتلي دسته لري نين، ائلجه ده موستافا کامال پاشانين يارديم تکليفيني ردد ائتميش،[30]  " ايراني ايرانليلار آزاد ائتمه ليديرلر "  دئميشدير.[31] 1920-جي ايل آوقوستون 7-ده يوق روسسيي (روسييانين گونئيي) آدلي قزئتين موخبيرينه وئرديگي ماساهيبه سينده او، گيلان حاديثه لرينده خالق آديندان خالقا ظولم ائدنلرين (بولشئويک ليدئرلرين) حرکتلريني قطعيتله پيسله ميشدير. خياباني اگر اوللر، حتّی عوصيانين ايلک آيلاريندا روسييادا گئدن پروسئسلره رغبتيني بيلديرير، بولشئويکلرله ايش بيرليگيدن قاچميرديسا، گيلاندا بولشئويکلرين تئررور و تالانلاريندان سونرا بو موصاحيبه سينده بولشئويزمي  " چاريزمين او بيري اوزو "  آدلانديرميشدير. 
   
    
   
  مؤوزوموز اوچون اؤنملي اولان سواللاردان بيريسي ده 1917-20-جي ايللرده دئموکرات پارتيياسي نين آذربايجاندا موباريزه آپارديغي دؤورده، اؤزلليکله تبريز عوصياني دؤورونده بورادا ميللي موختاريت اوغروندا هرکاتين اولوب-اولماماسي مثله سيدير. يوخاريدا دا دئييلديگي کيمي، ايدپ، ائلجه ده آدپ- نين پروقرام سندلرينده ايرانين فئدئراللاشماسي ضرورتي، آذربايجانا ميللي موختاريتين وئريلمه سي طلبي قويولماميشدير. آنجاق آدپ عملي فاليتينده، اؤزلليکله تبريزده حاکيميته نزارت ائتديگي بئشايليق دؤورده آذربايجانين موختاريتي فيکريني گئرچکلشديردي. ايلک نؤوبه ده تئهراندان گؤندريلميش دؤولت مأمورلاري و حربي قوللوقچولار ايشلريندن کنارلاشديريلاراق بو وظيفه لره آدپ- نين تانينميش عوضولري تعيين ائديلديلر. خياباني دفعه لرله چيخيشلاريندا  " بيزه تئهراندان گؤندريلميش والي لازيم دئييل "  دئميش، آما اورادان تعيين ائديلميش والي نين و والي مواويني نين فاليت دايره سيني مومکون قدر مهدودلاشديرماغا چاليشميشدير. ايرانين هله ده قوووه ده اولان آناياساسينا اويغون اولاراق آذربايجاندا عيالت و ويلايت انجومنلري نين ياراديلماسي موراجيعتينه تئهراندان جاواب آلمايان هرکاتين رهبرليگي، آناياساني دا آشاراق خياباني نين سدرليگي ايله 1920-جي ايلين اييون آيي نين 24-ده ميللي هؤکومتين يارانديغيني ائلان ائتدي. ميللي هؤکومت همين گون وليعهدين ايقامتگاهي اولان آلاقاپييا کؤچدو. (سهري گون ووسوقوددؤوله هؤکومتي ايستئفا وئردي). 
   
    
   
  تبريزده ميللي هؤکومت دؤورونده تئهران متبواتي آذربايجانداکي هرکاتي سئپاراتيزم، ايراندان آيريلماق هرکاتي کيمي قييمتلنديرير، خياباني و باشقا هرکات باشچيلاري حاقيندا ايفتيرالار ياييردي. حالبوکي آدپ رهبرليگي آذربايجان موختاريتيني ايرانين دئموکراتيکلشمه سي اوچون بير واسيطه حساب ائديردي. باشقا سؤزله، ايرانا دئموکراتييا، آذربايجانا موختاريت شوعاعر کيمي ديله گتيريلمه سه  ده، هرکات باشچيلاري بو خطدن کنارا چيخماديلار. خياباني دئييردي:  " تبريز ايرانا نيجات وئره جکدير... بو گون تبريزده هؤکومت دئموکراتلارين الينده دير. بو دئموکراتيک هؤکومت تبريزدن باشلاياجاق و ايرانين ان اوجقار شهرلرينه ده شاميل اولاجاقدير. بيز ياواش-ياواش بو عالي مقصديميزه چاتاجاييق. بوتون ايداره و مقاملار بيزيم نزارتيميز آلتيندا اولاجاق. " [32] خياباني نين چيخيش و مقاله لرينده ايستيفاده ائديلن  " وطن "  آنلاييشي ايراني،  " ميلت " ،  " هموتنلر "  آنلاييشلاري ايسه بوتون ايران اهاليسيني ايفاده ائديردي. 1917-جي ايلدن سونراکي بوتون هرکات دؤورونده، اؤزلليکله تبريزده حاکيميته ماليک اولدوغو زامان بئله آدپ رهبرليگي نين تورک کولتورو ايله باغلي خوصوصي فاليتي نين اولماماسي ديقته دين فاکتدير. کارگوزارليق ايشلري يئنه ده فارسجا آپاريلير، آدپ- نين قزئتلري فارسجا چيخير،[33]  " مملکتي آزاديستان " اين رسمي سندلري نين اوستونده قدين ايرانين سيموولو اولان  " شير-خورشيد "  نيشاني نين شکلي چکيلير، ايران پولو ايشله ديليردي و س. اصلینده موختاريت ساهه سينده کي  طلبلره نيسبتن  " عومومميللي "  ماراق حساب ائديلن 1919-جو ايل موقاويله سي نين و بريتانييانين مرکزي هؤکومت اوزرينده آغاليغي نين لغوي، مرکزي حاکيميتين دئموکراتيکلشمه سي طلبلرينه داها آرتيق اؤنم وئريليردي. ويدادي موستافايئو هاقليدير:  " دئموکراتلار اوچون سپئسيفيک ميللي منافع موستقيل اهميته ماليک دئييلدي، اونلارين سيي ايرانين موستقيلليگي و اراضي بوتؤولوگونون مودافيعه سينه، ويلايتده [يالتد] کونستيتوسييالي ايداره فورماسي نين برپاسينا، آذربايجاندا سابيتليگين برقرار اولماسينا، بيترف ايراندا (ساسن آذربايجاندا) دوشمن طرفلرين حربي عملياتلاري نين، آذربايجانين قربينده تورک-آسسورييا حربي عملياتلاري نين داغيديجي نتيجه لريني تئزليکله آرادان قالديرماغا يؤنلميشدي. " [34] 
   
    
   
  شئيخ مهممد خياباني و آذربايجان دئموکرات پارتيياسي بيان ائتديکلري تجددود سياسي فلسفه سينه اويغون اولاراق ايرانين يئنيلشديريلمه سي، ايران سياسي سيستئمي نين دئموکراتيکلشديريلمه سي، ايرانين بريتانييا ايمپئريياسي نين پروتئکتوراتينا چئوريلمه مه سي، دوغما يوردو آذربايجانين موختار هوقوقلارا صاحيب اولماسي ايستکلري و بو ايستيقامتده گؤرولموش فؤوقلاده اؤنملي ايشلر تئهران هؤکومتي نين و اينگيليس ديپلوماتيک نوماينده ليگيني قوووه لري بيرلشديريب،  بو  " قارا يارا " ني کسمه يه سؤوق ائتدي. تبريزده کي  دئموکراتيک حاکيميته قارشي لازيمي حاضيرليق ايشلريني تاماملاديقدان سونرا مرکزي هؤکومت قوووه لري 1920-جي ايلين سئنتيابرين 11-ده هوجوما باشلادي و اوچ گون ايچينده تبريزده تئهرانين حاکيميتيني برپا ائتدي. شئيخ مهممد خياباني و اونلارلا هرکات رهبري قتل ائديلدي. آذربايجاندان سونرا گيلان و خوراسانداکي يئرلي دئموکراتيک حاکيميتلر ده باسديريلدي. 1919-جو ايل موقاويله سي نين لغو ائديلمه سينه باخماياراق، ايرانين دئموکراتيکلشمه سي، حتّی فئدئراللاشماسي اوغروندا يئرلردن باشلانان هرکات اوغورسوزلوقلا نتيجلندي. حاکيميتين تئهراندا مرکزلشمه سي اوچون يول آچيلميش اولدو. 
   
    
   
  مرکزلشديرمه ايدئولوگيياسي و سيياستي 
   
    
   
  يئرلرده ميللي-دئموکراتيک هرکاتلارين مغلوبيتيندن، ايرانين اسکي  " مماليکي مهروسه " دن موعاصير فئدئرال دؤولته چئوريلمه سي شانسي نين آزالماسيندان سونرا اؤلکهنين داخيلينده و خاريجينده پان-ايرانيست تبليغات خئيلي گوجلندي. يوخاريدا دا گؤستريلديگي کيمي، اؤلکهني بؤلونمکدن قورتارماق اوچون ايصلاحاتچي-مودئرنيست دايره لر ايداره چيليگين تئهراندا مرکزلشديريلمه سيني و فارس اولمايان خالقلارين زورلا فارسلاشديريلماسيني طلب ائديرديلر. 
   
    
   
  اؤلکه داخيلينده  " آذربايجان مثله سي " نه پان-ايرانيزم باخيميندان آيدينليق گتيرن ان هسساس حاديثه  سئييد احمد کسروي-تبريزي نين ايلک دفعه  1921-جي ايلده چاپ ائتديرديگي   " آذري، يا زبانئ باستانئ آذربايقان "  (ازري، يا آذربايجانين قديم ديلي) آدلي کيتابچاسي اولدو.[35] بو کيتابچانين پان-ايرانيزمين آذربايجانا باخيشي نين فورمالاشماسيندا موهوم رولو اولدو. کسروي بو اثرينده فارس شووينيزمي ايدئيالاريني عصاسلانديرماق اوچون ايختيياري سئچديگي بعضي عرب منبعلرينه موراجيعت ائتميش، يانليش نتيجه لر چيخارميشدير.[36] بو کيتابچانين آنا ايدئياسي آشاغيداکيلاردير: ايرانين باشقا عيالتلري کيمي آذربايجانين دا قديم آوتوختون اهاليسي آريلر اولموشدور؛ آذربايجان اهاليسي ايران ديللريندن بيرينده -  " آذريجه "  دانيشميشدير؛ سونرالار تورک طايفالاري نين ايرانين بو بؤلگه سينه يوروشلري نتيجه سينده تورک ديلي زورلا يئرلي اهالييه قبول ائتديريليب. بو تئزيسين مقصدي آذربايجان تورکلرينده اؤز کؤکلري ايله باغلي شوبهه، آشاغيليق کومپلئکسي ياراتماق، آذربايجان اهاليسيني فارسلاشديرماق  " گرکليگيني "  عصاسلانديرماق اولموشدور.[37] 
   
    
   
  بو ايللرده گونئي آذربايجان اهاليسي نين تورکلوگو فيکريني مودافيعه  ائدن يازارلارا (مممد امين رسولزاده، احمد آغاوغلو، گيريتلي هاسان روشئني بارکين و ب.) جاواب وئرنلرين ده اکثريتي محض آذربايجان کؤکنلي شخصلر ايدي. بو باخيمدان روشئني بارکين’ين[38] يازديغي کيتاب و مقاله لره، ائلجه ده ايستانبولداکي چيخيشلارينا بئرلينده کي  آذربايجان کؤکنلي شخصلرين رئاکسيياسي ماراقليدير. روشئني بي تورکييه ده تورک اوجاقلاريندا وئرديگي موهازيره لرده و وطن قزئتينده چاپ ائتديرديگي مقاله لرده تورکييه ده ايرانين يئترينجه تانينماديغينا، اؤزلليکله بوراداکي يئرلي تورکلرين دورومو ايله ماراقلانيلماديغينا ديقت چکير. يازير کي، حتّی  " ايران`ي هâلا ميللئت-اي وâهيدئ زاننئدئن موتئفئککيرلئريميز پئک چوکتور. " [39] روشئني بي تورکلرين سورعتله مظلوم دوروما دوشمکده اولدوغونو بيلديرير، فارسلارلا اونلارين موناسيبتلري نين گرگينلشديگيني يازير:  " اورادا فارسلار، ياني هâکيکي آجئملئر ايران تورکلئريني تورک اولدوکلاري ايچين، هâکير گؤرورلئر. ايراندا بير آجئم بير تورکئ کيزديغي واکيت اونا تورکئ هار، ياني ائشئک تورک دييئ هيتاپ ائدئر. " [40] 
   
    
   
  فرياد قزئتي نين کئچميش رئداکتورو، شاعير و پوبليسيست ماهمود قنيزاده  " روشه ني به يه جاواب "  آدلي ريساله ده شيددتله  " دؤرد ميليون تورکون عصارت آلتيندا اينله ديگيني "  يازان روشه ني بيين تئزيسينه قارشي چيخير، ايراندا آيري-سئچکيليک اولماديغيني ايديعا ائدير. آذربايجان اهاليسي نين اکثريتي نين اوغوز اولدوغونو بيلديرن روشه ني به يه اعتيراض ائده رک، قنيزاده آذربايجانليلارين آرييا عيرقينه منسوب اولدوغونو ايديعا ائدير. قنيزاده غضبله يازير:  " اسکي مئد عيالتي، زردوشتون وطني، تا عرب ايستيلاسينا قدر يئددي يوز سنه سؤنمه دن ياخيلان آتشکدئيي-عظيمئ- " آذرگشنسب "  ايله داها يوزلرجه آتشکده لرين محلي، بابه کي -خورره مي نين مسغتورراسي [دوغوم يئري] و ايرانين تمل تاشي بولونان آذربايجانين اهاليسينه ناسيل تورک دييورسونوز؟ قييافه، سجيييه، ملامئهي-وجهيييه  " فيزيولوژي "  ولهاسيل هر نؤقتئيي-نظردن تام بير ايرانلي بولونان آذربايجانلي نين نئره سينده تورکلوکدن جوز’ي بير اثر بولا بيلييورسونوز؟ ميلتلر دايما ليسانلاريله يئک-ديگريندن تفريغ اولونماز [ايريلماز]. اتوار [مانئرا]، اخلاق و تمايولاتدير کي، مداري-حؤکم [هؤکم منبعيي] اولا بيلير. "  [41] قنيزاده دن آز سونرا ر.ش.تبريزي [رزازاده شفق] ده روشه ني به يه جاواب وئرمک احتيياجي هيسس ائده رک يئني کيتابچا يازيب چاپ ائتديردي. تبريزي ده ميلليتي تشکيل ائدن اونسورلر آراسيندا ديلين اهميتي نين اولماديغيني بيلديرير و  " ايران ميلتي "  آنلاييشينا اؤز تعريفيني وئرير:  " ميلليت اونو تشکيل ائدن افرادين آراسيندا موشته رک اولان تاريخ، آدات، ان’نات، دين، ادبيات، وطن گيبي عوامئلي-ايجتيمايييه نين محصولو اولاراق ووجوده گلن بير خاصسئيي-روحيييه، بير هيسسي-درونيدير. " [42] 
   
    
   
  ايصلاحاتچي-مودئرنيست دايره لرين تبليغاتي نين عصاس ايستيقامتلريندن بيري ده اؤلکه نين ايقتيصادي و سياسي حياتيني، ائلجه ده سيلاهلي قوووه لريني بؤيوک بريتانييانين نزارتينه تابئ ائدن 1919-جو ايل موقاويله سي نين لغوي ايدي. بو موقاويله نين لغوي طلبيني ايجتيمايتين گئنيش طبقه لري مودافيعه  ائديردي. حتّی ايش او يئره گليب چاتدي کي، سولطان احمد شاه دا اونون تصديق ائديلمه سي نين علئيه اينه اولدوغونو بيلديردي. بونا باخماياراق بريتانييا مؤوقئلريني تهويل وئرمک، ايران صحنهسيني ترک ائتمک فيکرينده دئييلدي. يئني دييشميش شرطلرده او، ايراندا مؤوقئلريني ساخلاماق و گوجلنديرمک اوچون سيياستيني داها اوستوؤرتولو، آما داها راديکال شکيلده يوروتمه يه باشلادي. هله 1920-جي ايلين يانوارين 29-دا بؤيوک بريتانييانين مئسوپوتاميياداکي عالي کوميسساري سير پئرسي جوخ تئهرانداکي اينگيليس سفيرينه يازديغي اوزون تئلئقرامدا اؤز حربي حيصه لري نين ايراندان چيخاريلماسي احتيماليني بيلديرير، 1919-جو ايل موقاويله سي نين مؤوجود شرطلري اوستونده ايصرار ائتمگين مومکونسوزلوگونو ديله گتيرير، ايران مجليسيني قانع  ائده بيله جک يئني موقاويله حاقيندا فيکيرلريني بيلديرديکدن سونرا يازيردي:  " يئني موقاويله نين ايمضالانماسي واختي ائله شرايت يارانا بيلر کي، اينديکي شاهين (همد شاه قاجارين) سولاله نين باشقا بير عوضوو ايله دييشديريلمه سينه، يا دا بو سولاله نين باشقا بيريسي ايله دييشديريلمه سينه راضيلاشمالي اولاق. "  بير ايل سونرا اينگيليس سفيري اؤز نازيري جورسون’ا يازديغي گيزلي تئلئقرامدا ايرانين شيمال حيصه سينده دئموکراتيک هرکاتلارين قلبه سي موقابيلينده اؤلکه نين گونئيينده اينگيلتره نين نوفوزو آلتيندا آيريجا، موستقيل دؤولتين ياراديلماسيني تکليف ائديردي.[43]   اينگيليس سفيرليگي نين 1919-جو ايل موقاويله سيني تصديق ائتديرمک يؤنونده نؤوبتي جهدي ايران هؤکومتي نين ايستئفاسينا سبب اولدو، باش نازير سئپهدارين 1921-جي ايلين فئورالين 16-دا يئني هؤکومت تشکيل ائتمک جهدي ده سياسي بؤهراني آرادان قالديرا بيلمه دي. بريتانييانين بير قروپ نوماينده سي چيخيش يولونو ايران ظابيطلري نين الي ايله دؤولت چئوريليشينده گؤروردو. بو ايستيقامتده فال حاضيرليق ايشلري آپاريليردي.  فئورال آيي نين 21-ده کازاک ديويزيياسي نين قزوين دستسي رزا خانين باشچيليغي ايله تئهراندا عصاس دؤولت ايداره لريني توتدو، يوکسک روتبه لي اونلارلا دؤولت مأمورو حبس ائديلدي. اؤلکهده اينگيليس ماراقلاري نين مودافيعه چيسي سئييد ضيا (سئييد ضياددين تباتباي) باش نازير تعيين ائديلدي. سئييد ضيا آز سونرا وئرديگي بياناتدا بير سيرا ايصلاحاتلارين آپاريلاجاغيني،  " ميلتي خيلاص ائده جگيني "  بيلديردي. فئورالين 26-دا چوخدان حاضيرلانميش سووئت-ايران موقاويله سي ايمضالاندي.[44] اينگيليسلرين راضيليغي ايله مارتين 24-ده 1919-جو ايل بريتانييا-ايران موقاويله سي نين لغو اولوندوغو ائلان ائديلدي. آپرئلين 17-ده ايسه باش نازير اينگيليس قوشونلاري نين ايراني ترک ائتمه سي حاقيندا موراجيعتله چيخيش ائتدي. حالبوکي بو موقاويله فاکتيک اولاراق لغو اولونموشدو، اينگيليس قوشونلاري نين ايراني ترک ائتمه سي ايسه دؤولت چئوريليشيندن اول باشلانميشدي. يئني باش نازيرين بو حرکتلري ايلک اؤنجه کوتله آراسيندا چاشقينليق ياراتدي. سئييد ضيا هؤکومتينه رغبتله ياناشان بريتانييا ماليييه موشاويري نين يارديمچيسي ه. بالفوور يازيردي کي، تبريزده ايران ميلتچيليگي مؤوقئييندن چيخيش ائدنلر  " چتين وضعيته دوشموشدولر، چونکي يئني رئژيم اونلارين پروقرامينا تام اويغون روحدا فاليت گؤستريرديسه ده، اونون [سئييد ضيانين] اينگيليسلرله ياخين دوستلوغو فاکتي تبريزليلرين گؤزونده ان بؤيوک مانعه ايدي. " [45] 
   
    
   
  اؤلکهده دئموکراتيک هرکاتي ياتيرديب، قايدا-قانون يارادا بيلمه ديگيندن تئزليکله مولکدار-بورژوا دايره لري سيگيد ضيايا قارشي چيخيش ائتمه يه باشلاديلار. اسکي آريستوکراتييا اونون  " ايفشائديجي "  چيخيشلاريندان، ائلجه ده قاجار شاهزاده لريندن بعضيلري نين حبسيندن نارازي ايدي. آرتان عومومي نارازيليقدان دؤولت چئوريليشي نين عصاس فيقورو، کازاک ديويزيياسي نين يئني کومانديري پولکوونيک رزا خان ساوادکوهي[46] ايستيفاده ائتدي، اسکي موتتفيقي سئييد ضيايا قارشي کامپانييايا قوشولدو. يئني قواموسسلتنه هؤکومتينده حربي نازير وظيفه سي توتان رزا خان حاکيميت پيلله لرينده سورعتله ايره ليله مه يه باشلادي. بو ساهه ده اونا اينگيليسلر هسساس يارديم ائتديلر.[47] اؤلکه نين حربي قوووه لريني الينه کئچيرميش حربي نازير 1923-جو ايلده آرتيق  سياسي حاکيميته ايديعا ائديردي. 1923-جو ايلين اوکتيابريندا خاريجدن اؤلکهيه قاييتميش سولطان احمد شاه، رزا خاني باش نازير تعيين ائتمه يه مجبور اولدو.[48] يئني باش نازيرين تزييقي ايله يئنيدن خاريجي گئدن سولطان احمد شاه قارداشيني اؤزونون نايبي ائلان ائتدي، آنجاق او گئدندن سونرا رزا خان، شاه نايبيندن سيياسته قاريشماياجاغي حاقيندا يازيلي عؤهدهليک آلدي. آرتيق 1923-جي ايلين سونلاريندان رزا خان، قاجار سولاله سي نين دئوريلمه سي، عوموميتله مونارخييانين لغوي و اؤلکهده رئسپوبليکا رئژيمي نين يارانماسي ايستيقامتينده کامپانييايا باشلادي. رزا خان هؤکومتي نين گيزلي رهبرليگي آلتيندا قاجارلارين دئوريلمه سي و  " رئسپوبليکا اوغروندا هرکات "  گئديشينده ميتينق و نوماييشلر کئچيريلير، قزئتلرده قاجارلارين ايرانين ترققيسينه مانع اولماسي، رئسپوبليکا ايداره اوسولونون اوستونلوکلر تبليغ ائديلير، مجليسده بو مثلرله باغلي رزا خانين طرفدارلاري موختليف فورمالاردا موباريزه آپاريرديلار.[49] قاجارلارين ايران تاريخينده کي  رولو متبواتدا بير سيرا حاللاردا فارس عيرقچيليگي فورماسي آليردي. تبليغاتين بو طرفي او قدر آيدين گؤرونوردو کي، سووئت آذربايجانيندا بئله بونون فرقينده اولانلار واردي. کوممونيست يازيچي مممد سيد اوردوبادي 1924-جو ايلين آپرئلين 2-ده  " کوممونيست "  قزئتينده بو تبليغاتا اعتيراض ائده رک يازيردي کي، بعضي ايران قزئتلري قاجارلارين  " فارسلارا بيگانه اولدوغونا (تورک اولدوقلارينا) ايشاره ايله اونلارين ايش باشيندان چکيلمه سيني لازيم بيلييورلار. "  
   
    
   
  رزا خانين طرفدارلاري قاجارلارين اسکي داياغي آذربايجاندا فاليته بؤيوک اؤنم وئريرديلر. قاجارلارا قارشي کامپانييادا رزا خان آذربايجانين مولکدار-بورژوا دايره لريني اؤز طرفينه چکه بيلدي.1924-جو ايلين مارتيندا اينسان تصويريني قاداغان ائدن ايسلام قايدالاريني پوزاراق، تبريزده شهر قارنيزونو کازارماسي اراضيسينده رزا خانا هئيکل قويولماسي طمطراقلا قئيد ائديلدي. يوخاريدا بهس ائديلميش روشئني بيله ماهمود قنيزاده و رزازاده شفق آراسينداکي پولئميکادا رزا خانين شخصيتي مثله سي ده موزاکيره مؤوزوسو اولموشدور. روشئني بي ايراندا تورکلرين  " اصيلسيز افسانه لره قاپيلمالاريني " ، تورکلره  " اوچوروملار قازيلان بير موحيطين "  يارانديغيني، رزا خاني داهي سايماغين يانليش اولدوغونو بيلديرن فيکرينه قارشي ماهمود قنيزاده يازيردي:  " سردار سئپه حضرتلري [رزا خان] هئچ بير زامان داهي اولماق ايديعاسينا دوشمه ميش، او قايت ساده، قايت موتاوازي بولونماقلا برابر، دمير پنجه، متين بير عزم و ايراده يه ماليکدير کي، او سايه ده سيزين افسانه ادد ائتديگينيز او مونتظم اوردويو تشکيل ائده رک... امنيت و آساييشي ايرانا بخش ائتميشدير. سيز اونا ايستر  " اينگيليس بنده سي " ، ايستر نه دئييرسنيز دئيينيز، بيز ايرانيلر ايسه رزا خان حضرتلرينه تاپينير و او زاتدان گله جگه آيد داها بؤيوک شئيلر بکلييوروز. " [50] 1925-جي ايلين ياييندا رزا خان اؤزو تبريز، خوي، سالماس و آذربايجانين باشقا شهرلرينه سفر ائتدي. او هله تئهراندان يولا دوشمزدن اول بيانات وئره رک بيلديردي کي، بو عيالته گئتمک دعوتيني آذربايجانين ايران قارشيسينداکي خوصوصي خيدمتلري موقابيلينده قبول ائدير. اصلینده ايسه بو، قاجارلاري دئويرمه يه حاضيرليق باره ده شخصن گؤستريشلر وئرديگي  " يوخلاما سفري ايدي. " [51] ايکي آي سونرا آذربايجاندا قاجارلارين دئوريلمه سي اوغروندا آچيق و گئنيش کامپانييا باشلاندي. تاجيرلر، مولکدارلار و صنعتکارلارين يوخاري طبقه سي شهرلرين چوخوندا، بيرينجي نؤوبه ده تبريزده حربي دايره کوماندانليغي نين گؤستريشي ايله نوماييش و ميتينقلر تشکيل ائدير، کوتله لري عومومي تتيله چاغيريرديلار. ميتينق ايشتيراکچيلاري مجليس نوماينده لريني  " وطن خاينلري "  آدلانديراراق، قطعي تدبيرلرين گؤرولمه سيني طلب ائديرديلر. آذربايجانين مولکدار-بورژوا دايره لري رزا خانا کؤمک مقصديله تبريزده آذربايجان ميللي هرکاتي بيرلشميش کوميسسيياسي آدلي تشکيلات قوردولار. قزئت رئداکسييالاري، نازيرليکلر، سياسي خاديملر و مجليس عوضولري بو تشکيلات آديندان تئلئقراملار آليرديلار. ديقتي چکن اودور کي، بو تشکيلاتين تئلئقراملاري ايران ميلتچيليگي و فارس عيرقچيليگي روحوندا ايدي، بونلار  " موغول اؤولادلاري قاجارلارين محض آذربايجان سايه سينده بويا-باشا چاتديقلاري "  و  " کيان تاختيني غصب ائتديکلري "  کيمي قئيدلرله دولو ايدي. تبريزده کي  بو تشکيلات ايرانين موختليف شهرلرينده کي  مووافيق تشکيلاتلارين علاقه لنديريجي مرکزي رولونو اويناييردي. تبريزدن اونلارين اوستونه گؤندريلن تئلئقراملاردا تعليماتلار وئريلير، عکسينه، تبريزه گلن تئلئقراملار حسابات خاراکتئري داشيييردي. تبريزده کي  بو تشکيلاتا تابئ اولان و اونون يئرلي شؤعبه سي هوقوقوندا تئهراندا ياشايان آذربايجان موتتهيدلري دئييلن تشکيلات يارانميشدي. بيلاواسيته بو تشکيلاتين ايشتيراکي ايله قاجارلارين دئوريلمه سي کامپانيياسيندا فاليتسيزليک گؤسترن مجليسين آذربايجاندان اولان نوماينده لري توتولدو، اونلارين مجليسه گئتمه سي قاداغان ائديلدي.[52] 
   
    
   
  تبريزليلرين طلبلرينه مجليسين محل قويمامالارينا اعتيراض علامتي اولاراق اوکتيابرين باشلاريندا تبريز بازاري باغلاندي، داها سونرا رزا خان طرفدارلاري شهرده کي  دؤولت ايداره لريني توتماغا باشلاديلار. اوکتيابرين 29-دا اونلار موراجيعتنامه درج ائده رک، تبريزين تئهرانلا علاقه سيني کسديگيني بيلديرديلر. شهرده پايتاخت اوزرينه يوروش اوچون  " کؤنوللو دسته لري "  ياراديلماغا باشلاندي.[53] 
   
    
   
  بو آرادا رئسپوبليکا ايدئياسي، يئني اينقيلابي  هرکات دالغاسي نين يارانماسيندان احتياطلانان فئودال آريستوکراتيياسي و روحاني طبقه سي نين موقاويمتينه راست گلدي.  اؤز حاکيميتيني تصديق ائتمگين  " رئسپوبليکا پلاني " ندان ايمتيناع ائدن رزا خان،  قاجارلارين نوفوزدان سالينماسي يؤنونده فاليتيني گئنيشلنديردي. 1925-جي ايلين فئوراليندا رزا خان، قاجارلارلا هر جور ايش بيرليگي نين کسيلمسي مثله سيني مجليسين موزاکيره سينه وئردي. مجليس رزا خانا عالي باش کوماندان صلاحيتلري وئردي. اوکتيابرين 29-دا ايران مجليسينده قاجار سولاله سي نين دئوريلمه سي طلبي اولان آذربايجاندان گلن تئلئقراملارين موزاکيره سي باشلاندي. اوکتيابرين 31-ده مجليس قاجار سولاله سي نين حاکيميتي نين لغوي، حاکيميتين مووققتي اولاراق رزا خانا وئريلمه سي، ائلجه ده حاکيميتين گله جگي ايله باغلي قوروجو مجليسين چاغيريلماسي حاقيندا قرار قبول ائتدي.[54] پوليس و حربي تئررور شرايتينده کئچيريلن يئني مجليس سئچکيلرينده عصاسن رزا خانين طرفدارلاري  " سئچيلديلر. "  بو يئني مجليس ده 1925-جي ايلين دئکابر آيي نين 12-ده رزا خاني، رزا شاه پهلوي آدي ايله ايرانين ايرسي شاهي ائلان ائتدي. مؤوجود آناياسانين مونارخ عاييلهسي ايله باغلي دؤرد مادده سي دييشديريلدي، ايرانين دؤولت قورولوشو ايسه دييشيلمز قالدي. 
   
    
   
  بونونلا قاجارلارين موطلق حاکيميتي نين کونستيتوسييالي مونارخييا ايله عوضلنمه سي، داها سونرا کونستيتوسييالي مونارخييا ايداره چيليک رئژيمي نين بؤهراني ايله نتيجلنن دؤور باشا چاتميش اولدو.  " سويوندان اوزاقلاشميش و منن، جيسمن ييپرانميش قاجار سولاله سي "  (همد آغاوغلو)[55] تاريخ اولدو. 
   
    
   
  بو دؤور (1905-25) ميللي موناسيبتلرده يئني دوروم ياراتدي. ميلتلشمه و ميللي شوور باخيميندان ديگرلريني چوخ آرخادا قويموش فارسلار، سياسي پروسئسلري ميللي ماراقلاري ايستيقامتينه يؤنلتمه يه نايل اولدولار. 1925-جي ايلده فارسلار حاکيم ميلت ستاتوسونا ماليک اولدولار. 
   
    
   
  ايران تورکلوگو بو 20 ايل ايچينده ايرانين موستقيلليگي و مودئرنلشمه سي ساهه سينده فداکارليق ائتدي، اؤزونون بير پارچاسي اولان قاجارلارين حاکيميتي نين زيفله مه سي، داها سونرا تاماميله حاکيميتدن گئتمه سي اوچون فالليق گؤستردي، گله جک ميللي پروبلئملري نين يارانماسي نين موسببيبلريندن بيري اولدو. 
   
    
   
  [1] يئنه اورادا، س. 17. 
   
  [2] يئنه اورادا، س. 31. 
   
  [3] يئنه اورادا، س. 30. 
   
  [4] احمد کسروي، تاريخئ هيجده سالئيئ آذربايجان، س. 604. .  سووئت دؤورونون شوبهه سيز چوخ فايدالي، آنجاق ضيديتلي  محصولو اولان جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927) [باکي:ئلم، 1985] آدلي آراشديرمادا عوثمانلي اوردوسونون آذربايجاندا داورانيشي تاماميله تهريف ائديلميش، باکيداکي  " موترققي "  ائرمني قزئتينه (باکو) ايستينادن عوثمانليلارين  " آذربايجاندا اهالي نين نيفرتيني قازانديغي "  ايديعا ائديلميشدير.باخين: س. 193-195. 
   
  [5] احمد کسروي، تاريخئ هيجده سالئيئ آذربايجان، س.652-653، 796. 
   
  [6] شرحئ حال و ائغدئماتئ شئيخ مهممد خياباني، بئرلين: ايرانشهر، 1304، س. 
   
  [7] الي دئهقان، سرزمينئ زردوشت. اووزايئ تبيي، سياسي، ائغتئسادي، فرهنگي، ائجتئماي و تاريخييئ رئزايييئ، تئهران، 1969، س. 153-154. 
   
  [8] سروان احمد کاوييانپور، تاريخئ اومومييئ آذربايجان، تئهران: آسيا، 1346، س. 241. 
   
  [9]يئنه اورادا، س. 242. 
   
  [10]يئنه اورادا، س. 245. 
   
  [11] يئنه اورادا، س. 247. 
   
  [12]يئنه اورادا، س. 266.  
    
  [13] يئنه اورادا. 
   
  [14] باخين: اوльгا Жигاлинا، Нاциوнاльнوе движение курдوв в Ирاне، Мوсквا: Нاукا، 1988، с.50-58. 
   
  [15] ميللي شاعير سابير، مشهور شئيرلري نين بيرينده يازديغي  " دينديرير اسر بيزي، دينمه ييريز، آچيلان توپلارا ديکسينمه ييريز "  فيکريني هم ده، بلکه ده داها چوخ گونئي آذربايجان سياسي ائليتينه آيد ائديردي. 
   
  [16] عوض حبيبوو، جنوبي آذربايجاندا آزادليق هرکاتي، باکي، 1968، س. 64-115؛ 
   
  [17] ت.ا.يبراهيموو،  ايران کوممونيست پارتيياسي نين يارانماسي، باکي، 1963. 
   
  [18] ويدادي موستافايئو، جنوبي آذربايجان. ميللي شوور (خخ اسرين بيرينجي ياريسي)، س. 75. 
   
  [19] باخين: Нوвاя истوрия Ирاнا. Хрестوмاтия،ج. 264-265؛ شؤوکت تاغييئوا، 1920-جي ايل تبريز عوصياني،  باکي: ائلم، 1990، س. 40. 
   
  [20] شئيخ مهممد خياباني هيجري 1297-جي ايلده (1879/80) خامنه قصبه سينده تاجير عاييلهسينده آنادان اولموش، ايلک تحصيليني بورادا آلديقدان سونرا روسييانين پئترووسک شهرينه گله رک، آتاسي ايله تيجارتله مشغول اولموشدور. بير مودت بورادا قالديقدان سونرا تبريزه قاييتميش، بورادا دونيوي و ديني ائلملري اؤيرنميشدير. مشروطه اينقيلابيندا فال ايشتيراک ائتميش، تبريزده کي  ايکي مسجيدده واعيظليک ائتميش، عيالت انجومه ني نين عوضوو کيمي خيابان محلله سينده مودافيعه  ايشلرينه باشچيليق ائتميشدير. ايکينجي مجليسه سئچيلميش شئيخ مهممد خياباني ايران دئموکرات پارتيياسينا داخيل اولموش،ونون تکامول يولو ايله اينکيشاف پروقراميني قبول ائتميشدير. آيرينتيلي بيلگي اوچون، مثلن، باخين: الي آذري، قييامئ شئيخ مهممد خياباني در تبريز، تئهران، 1329؛ شؤوکت تاغييئوا، 1920-جي ايل تبريز عوصياني؛ شرحئ حال و ائغدئماتئ شئيخ مهممد خياباني، بئرلين: ايرانشهر، 1304. 
   
  [21] شؤوکت تاغييئوا، 1920-جي ايل تبريز عوصياني، س. 52. 
   
  [22] جنوبي آذربايجان تاريخي نين اوچئرکي (1828-1927، س.205. 
   
  [23] تووراژ آتاباکي، آزئربايژان. ائتهنيجيتي آند آوتونومي اين تwئنتيئته-جئنتوري ايران، لوندون آند نئw يورک: بريتيسه آجادئميج پرئسس، پ.47-48. 
   
  [24] يئنه اورادا، س. 63. 
   
  [25] نصيب نصيبلي، آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي نين خاريجي سيياستي، باکي: قانون،  2011، س. 214. 
   
  [26] يئنه اورادا، س. 215. 
   
  [27] الي آذري، قييامئ شئيخ مهممد خياباني در تبريز، تئهران، 1349، س. 367. 
   
  [28] يئنه اورادا، س. 343. 
   
  [29] اليرئزا نابدئل، آذربايجان و مثلئيي مئللي، تئهران: ايلديريم، 1357، س. 11. 
   
  [30] باخين: ناسروللاه سايفپوور فاتئمي، ديپلوماتيج هيستوري اوف پئرسيا. 1917-1923. آنگلو-روسسيان پوwئر پوليتيجس اين ايران، نئw يورک، 1952، 1952،  پ. 245، 249؛ شؤوکت تاغييئوا، نصيب نصيبزاده، 1918-1920-جي ايللرده آذربايجان-ايران موناسيبتلري و آزاديستان مثله سي، آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي، باکي، 1992، س. 72. 
   
  [31] شرحئ حال و ائغدئماتئ شئيخ مهممد خياباني، س.57. 
   
  [32] الي آذري، قييامئ شئيخ مهممد خياباني در تبريز، س. 538. 
   
  [33] بلليدير کي، خياباني تورکجه نيطق سؤيله يير، آما بو نيطقلرين متني تجددود قزئتينده فارسجا يايينلانيردي. 
   
  [34] ويدادي موستافايئو، جنوبي آذربايجان. ميللي شوور (خخ اسرين اي ياريسي)، س. 76. 
   
  [35] [سئيييد احمد] کسروي-تبريزي، آذري، يا زبانئ باستانئ آذربايقان، چاپئ دووووم، تئهران: تابان، 1317. 
   
  [36] کسروي نين يانليش آراشديرما مئتودو و اويغون اولاراق يانليش نتيجه لري حاقيندا، مثلن، باخين: سئييداغا اونوللاهي، ايران بورژوا عاليملري نين اثرلرينده آذربايجان ديلي تاريخي نين ساختالاشديريلماسي،  ه. سومباتزاده (رئد.)، آذربايجان اين تاريخ و مدنيتي نين بورژوا ساختالاشديريجيلارينا قارشي، باکي: ائلم، 1978، س.141-158. 
   
  [37]مممد آذرلييه گؤره، کسروي،  " عؤمرونون سونلاريندا  " پرچم "  آدلي قزئتده چاپ ائتديرديگي مقاله ده  " آذري، ياخود آذربايجانين قديم ديلي "  اثرينده کي  مودعالاري نين سياسي مقصدلر اوزوندن يازديغيني اعتيراف ائتميشدير. هابئله او، بوراداکي حاقيقتلرين باشقا جور اولماسيني دا بوينونا آلميشدير. "  م. آذرلي، آذربايجان ديلي حاقيندا عربديللي منبعلرده وئريلن معلوماتلارين بعضي ايران عاليملري طرفيندن ساختالاشديريلماسي، ه.سومباتزاده (رئد.)، آذربايجانين تاريخ و مدنيتي نين بورژوا ساختالاشديريجيلارينا قارشي، س. 168. 
   
  [38] روشئني بارکين حاقيندا باخين: جمعيل کوچاک، بئلگئسئل بير تئشکيلات-اي ماهسوسا اؤيکوسو، تاريه وئ توپلوم. يئني ياکلاشيملار، سايي 3، باهار 2006، سس. 171-214؛ عدالت طاهيرزاده، آشوربيلي ايسا بي مئهديقولو بي اوغلو، 525-جي قزئت، 5، 8، 9، 10، 11 سئنتيابر 2008، №№164، 165، 166، 167، 168. 
   
  [39]روشئني بئي، ايران’ين ايچ يوزو، واتان گازئتئسي، ايستانبلول، 15 آغوستوس 1924. 
   
  [40] روشئني بئي، دئشيلمئغئ موهتاچ بير دئرت.تورکييئدئ ايران تورکلئري نئدئن آجئملئشييور؟ واتان گازئتئسي، ايستانبلول، 25 آغوستوس 1921. 
   
  [41] م. قنيزاده، روشه ني بگه جواب، بئرلين: کاوياني، 1924، س. 15. 
   
  [42] ر.ش.تبريزي، تورک موتفککيري نين نظري-اينتيباهينا، بئرلين: ايرانشهر، 1924، س. 19.