سؤیله شی

   

  گونتای بی، سیزین جنوبی آذربایجانین ادبیاتی و مدنیتی ایله دریندن مشقول اولدوغونوز باره ده معلوماتیمیز وار. حتّی واختی ایله جنوبی آذربایجاندا گئدن میللی هرکاتلا باغلی دا آدینیز داها چوخ حاللانیردی. ایلک سوالیمیز اؤزونوزله باغلیدیر. لوطفا اؤزونوز باره ده اوخوجولاریمیزا اطرافلی معلومات وئرین. 

   

  21 دئکابر 1966-جی ایلده اردبیله باغلی موغان اووالیغی خوروزلو ماحالی نین کیچیک لیملی کندینده دونیایا گلمیشم. کند حیاتی دوغا ایله ایچ-ایچه اولدوغوندان چوجوقلوق حیاتیمدا شوورالتیمی ائتکیله ین چوخ خاطیره لر اولموشدور. مارتین هئیدئگگئر دئییر کی، فلسفه نین دیلی کند حیاتی ایله باغلیدیر. گئرچکدن ده هاقلیدیر. تارلالارداکی امک حیاتی، قوزولارین ملشمه سی، کند گئجه لرینده اولدوزلو گؤیلر، یا دا سیرلرله دولو اولان آیسیز-اولدوزسوز قارانلیق گئجه لر. یا دا سحر ائرکندن و گون باتان چاغلاری قادینلارین شرقی سؤیلیه رک اینک ساغمالاری و بو منظره لرین ائشلیگینده بیر طرفده گونشین دوغماسی و یا اوفوقلرده آخیب باتماسی. بونلارین هامیسی شئیرییتله دولو سیرلی کند حیاتیدیر. آنجاق کند حیاتی سادجه چوجوقلوق دؤنه می اوچون سیرلی-سئهیرلیدیر. اینسان یاشا دولدوقجا داها گئنیش ایجتیمای موحیطلرده اؤز ایمکانلارینی گئنیشلتمک ایسته ییر. کندیمیزده ایلک اوخولدان سونرا تحصیل آلماق مومکون اولمادیغیندان اؤنجه گئرمیده، داها سونرا دا اردبیلده درسلریمی داوام ائتدیم. اردبیل گؤزل شهردیر. بو شهره کؤچوب یئرلشدیک. ساوالانین اطرافی ساییلیر اردبیل. اردبیلین گون باتان واختی چوخ گؤزل اولور. گونش سوزولوب ساوالانین آرخاسیندا یوخ اولارکن، ائویمیزین اوستونه چیخیب اونو سئیر ائدردیم. آلاتوران اولدوقدان سونرا ساوالان قارانلیقدا منه، سانکی شاها قالخان دنیز دالغالارینی خاطیرلاداردی. سونرا دا قارانلیغین ایچینده سیرلی گؤرونتویه دؤنوشردی. اردبیلده کی  حیاتیم باکیدا چاپ اولان  " یولاتایین خاطیره لری "  آدلی رومانیمین بؤیوک قیسمینی تشکیل ائتمکده دیر. ایراندا شیه اینقیلابی اولدوغوندا 13 یاشیم وار ایدی. اینقیلاب عرفه سینده مکتبلر قاپاندی و من کنده دؤنمه لی اولدوم. کیتاب اوخوماغا چوخ هوه سیم وار ایدی. آتیمیزی مینیب قونشو کندلره گئدر و اورادا موعلیملردن  " اوخوناجاق کیتابلارینیز وارسا، وئرین اوخویوم "  دئیردیم. شیه اینقیلابی اولدو و مکتبلر آچیلدیقدان سونرا یئنیدن شهره دؤندوم. آتام اردبیلده ائو آلمیشدی. ایکی یاش مندن بؤیوک اولان قارداشیملا شهرده قالیب درس اوخوویوردوق. او، ایندی تورپاغین آلتیندادیر. شاه گئتمیش، یئرینه موللا رئژیمی گلمیشدی. رئژیمین اؤزونو توپارلاییب دیکتاتورلوغا دؤنوشمه سی 3-4 ایل سوردو. بو سوره ایچینده من گنجلشیردیم. بوتون گؤروشلر اؤز کیتاپلارینی سربستجه چاپ ائدیردیلر. من داها چوخ سول ادبییات اوخوماغا هوسلی ایدیم. اؤزللیکله روس-سووئت ادبییاتینا چوخ ماراغیم وار ایدی. تولستوی، دوستئیئوسکی، چئرنیشئویسکی، شولوخوو، اوسترووسکی، قورکی کیمی روس یازارلارین اثرلرینی سئویردیم. قرب ادبییاتینی دا چوخ اوخوویوردوم. بیر چوخ قرب رومانلاری اوخوموشدوم. ایران ادبییاتینی دا دیقتله اوخویوردوم. اؤزللیکله کلاسیک فارس ادبییاتینا چوخ مئییللی ایدیم. هافیز، اتتار، مؤولانا، خاقانی کیمی شاعیرلرین اثرلریندن بیر چوخ قزللر ازبرله میشدیم. ایندی ده او قزللرین چوخو یادیمدادیر. تورک ادبییاتی ایله چوخ آز تانیش ایدیم. چونکو تورکجه ادبییات هم تاریخده آز اولموش، هم ده ایراندا تورکجه اثر الده ائتمک زورو ایدی. نسیمی نین، فوضولی نین، خطای نین دیوانی کیمی بارماق سایی کیتابلار ائویمیزده وار ایدی. زاتن صفویلردن سونرا بیزیم ادبییاتیمیز دئمک اولار کی، اولمامیشدیر. نه یازیلمیشسا هامیسی صفوی اؤنجه سینه آیددیر. فوضولی، نسیمی، کیشوری، حبیبی، قورقود کیمی اثرلرین هامیسی صفوی اؤنجه سینه آید. ینی تورکجه ادبییات الده ائتمک آسان دئییلدی. بؤیله بیر اورتامدا گنجلیگیم داوام ائدیردی. تورکجه شئیرلر ده یازاردیم. تبریزده یالنیزجا بیر صحیفه سی تورکجه اولان قزئتده چاپ اولاردی. اورتا اوخولو بیتیریب تبریز دیش حکیملیگی اینستیتوتونا گیردیم. آنجاق تحصیل آلماما ایذن وئرمه دیلر. اونیوئرسیتئتدن اوزاقلاشدیردیلار. 1986-جی ایلده گیزلی یوللا بیلسووار طرفیندن سووئتلره قاچدیم. اوچ آی لعنکراندا زینداندا قالدیم. ساخلاماییب گئری قایتاردیلار. ایراندا یاخالاییب عسگرلییه گؤندردیلر. ایران-ایراق ساواشیندا بیر نئچه گئنیش میقیاسلی هوجوملاردا ایشتیراک ائتدیم. سون همله ده کیمیوی سیلاهلا یارالاندیم. حیاتیمین عسگرلیک دؤنمینی ایچرن  " یوکسل بیرول "  آدیندا بیر رومان یازدیم 2009-دا باکیدا چاپ اولدو. رومانلاریمین چوخونون مؤوزوسو اؤز ماجرالی حیاتیمدان قایناقلانمیشدیر. سانیرام اؤز حاقیمدا بو قدر یئتر.  

   

     

  گونتای بی، سییاسته کئچمه دن اؤنجه، سیزین اثرلرینیزده و یازیلارینیزدا اولان دیل باره ده دانیشماق ایستردیک. یازیلارینیزداکی دیل، هارداسا دئمک اولار کی، آذربایجانین ادبی دیلیندن بیر میقدار اوزاقدیر. آنادولو تورکجه سی ده دئییل. اصلینده آذربایجان دیلینده اولان فارس و روس سؤزلریندن، آنادولو تورکجه سینده کی  عوثمانلی سؤزلریندن ده اوزاق و تمیزلنمیش بیر دیلدیر! لوطفا بو باره ده بیر آز دانیشاق. 

   

  آذربایجاندا ادبی دیل سووئت ایدئولوگییاسی نین باسقیسی آلتیندا شکیللنمیشدیر. دده قورقوددان، نسیمیدن، فوضولیدن، هوسئین جاویددن، ج. جاببارلیدان تجرید ائدیلمیش بیر دیل بیچیملنمیشدیر. مؤوجود ادبی دیلیمیزله فلسفه یازیلاماز، بیلگی دیلی اولاماز. تورکجه نین گئنیش سؤز داغارجیغیندان تجرید ائدیلن بیر دیل وار. بو دیلی اؤز دوشونجه می ایفاده ائتمک اوچون یئترلی گؤرمه دیم. بونون بیر چوخ سببی وار. من فارس دیلینی چوخ دریندن بیلیرم و فارس ادبییاتینی چوخ یاخشی اوخوموشام. ایراندا چوخ کؤکلو بیر فارس دیلی وار. 1200 ایل اؤنجه دن یازیلمیش نظم و نسر نومونه لری وار. تحصیلده بونلاردان درس کیتابینا اؤرنک متنلر یئرلشدیریرلر. سونرا دا اسکی سؤزلری اورتا اوخولدان باشلایاراق چوجوقلارا ازبرلتدیریرلر. بؤیلجه مودئرن فارس دیلی اسکی سؤز داغارجیغینی دا اؤز ایچینه آلماغا چالیشماقدادیر. بیزده بؤیله بیر گیریشیم اولمامیشدیر. 11 ایللیک تحصیل عرضینده کلاسیک ادبییاتیمیزدا کئچن بوتون سؤزلر بللی متن اؤرنکلری واسیطه سی ایله چوجوقلارا ازبرله دیلمه لیدیر. چوجوق اورتا اوخولو بیتیریر، آنجاق سؤز داغارجیغینا باخسان آشاغی یوخاری 1000 سؤزدن عیبارتدیر. چوجوغون بئینی اؤیرنمه یه چوخ یاتقیندیر. نئجه اولور بیر خاریجی دیلی اؤیرنه بیلیر، آنجاق اؤز دیلیمیزین اسکی قایناقلاریندا 500 سؤز ازبر بیلمیر؟ دئمک سوچلو اولان تحصیل سیستئمیدیر. سیستئمین دیلیمیزی اؤز کؤکو اوزرینده یوکسلتمه آماجی یوخدور. بو دیلله ده نه هوسئین جاوید یئتیشر، نه ده یوسیف وضعیر چمنزمینلی. من بونون شوورونا واردیغیمدان اؤز اؤلچومه گؤره، تورکجه نی اؤز اثرلریمده دیریلتمک و یوکسلتمک ایسته دیم. البتته بو، آسان ایش دئییل. بونون اوچون اینساندا بیر نئچه یئتنک بیرلشمه لیدیر. بیرینجی، گئنیش دیل بیلگیسی بیریکیمی گرکمکده دیر. میللی دیل و ادبییات اوزرینه درین بیلگی لازیمدیر کی، دیلین کؤکونه موراجیعت ائتمک مومکون اولسون. ایکینجیسی، فلسفی، تاریخی، ائستئتیک بیلگی بیریکیمی گره کی ر و ان اؤنملیسی ایسه جسارت لازیمدیر. چونکو بو سایدیقلاریم بیر یئرده بیر بوتون تشکیل ائتمزسه، سرتلشمیش و اؤزونو موحافیظ ه ائتمکده قرارلی اولان گلنکلره قارشی چیخماق اولماز. آلمان دیلی و ادبییاتینا باخساق گؤرریک کی، نیتشئ، یاسپئرس، هئیدئگگئر کیمی بؤیوک دوشونجه آداملاری نین عصاس چالیشمالاری دیلله قارشیلاشماق اولموشدور. چونکو بیز وارلیغی دیل یولو ایله قاوراییریق. دیلین ایچینده اؤزونه یئر ائتمه میش نسنه نی قاورایا بیلمریک. قاورایا بیلمه میز اوچون اونا دیلین ایچینده بیر یئر وئرمه لیگیک. فلسفه نین اوچ نسنسی وار: دیل، دوشونجه و وارلیق. دوشونجه و وارلیق دیل اولمازسا، هئچ بیر آنلام داشیماز. بو اوزدن ده من آنا دیلیمیزی قورقودلاشدیرماغا، نسیمیلشدیرمه یه، فوضولیلشدیرمه یه، جاویدلشدیرمه یه چالیشمانین یانی سیرا، بیر ده اؤزوم اؤز اوسلوبومو یاراتماغا چالیشدیم. بو گون من دیلده قورقودلاشماقدان دانیشدیغیم کیمی، یوزیللر سونرا بلکه بو گون اوزرینده چالیشدیغیم منیم اثرلریم موثبت دیرلندیریله بیلر. دیل اسرلر بویونجا بو شکیلده صنعت اثرلرینده اؤزونو گلیشدیریر. آیریجا، کئچن اسرده هوسئیین جاویدین، رسولزادنین، ه. آغاوغلونون، ایسماییل بی قاپیراللی نین باشلاتدیغی دیل پروژه سی داوام ائتمه دی. من فیکرن، حیصه ن و میللی-تاریخی ویجدان اولاراق اؤزومو او نسله منسوب بیلیرم. البتته بونو دا سؤیله مم گره کی ر کی، ایراندا دیل اوزرینه درین باخیش، کئچن 50 ایلده اولموشدور. اؤرنگین، سهند کیتابی-دده قورقود اوزرینه  " سازیمین سؤزو "  آدلی ایکی جیلد کیتاب یازمیشدیر. بو اثرینده اسکی تورکجه سؤزلری مودئرن شئیر بیچیمینده یانسیتمیشدیر. چونکو کؤکلو و زنگین ادبییاتی اولان فارسجانین قارشیسیندا اؤزوموزو، کیملیگیمیزی قورویاراق ائورنسل ادبییات اولوشدورماق ایسته ییریکسه، تورکجه نین گئنیش ایمکانلارینا دایانمانین یانی سیرا بیر ده اؤز ایستعدادیمیزین اورونلرینی دیلیمیزه یوکلمه لیگیک. من تورکییه ادبییاتینی دا یاخشی اوخوموشام. اورادان دا ائتکیلنمم اولموشدور. لاکین ائتکیله نیشیمی اؤز یئتنکریمله بوتونلشدیرمیشم. من 30 میلیون اوخوجویا خیتاب ائتمیرم. ایران، آذربایجان، تورکییه بیر یئرده اولاراق اوخوجو کوتله سینه خیتاب ائدیرم. نه قدر قاسپیرالینی سئومکدن دانیشاجاغیق؟ اونون اولکوسونو گئرچکلشدیرمک گره کی ر. اؤنملی بیر قونویا داها ایشاره ائتمک ایستردیم. اؤزللیکله ایراندا اثرلریمین گئنیش اوخوجو کوتله سی طرفیندن اوخونوب آلقیشلانماسی منی داها دا بو یولدا قطعییتلی ائتدی. آذربایجاندا دا ایندی کیتابلاریم یاخشی اوخوجو کوتله سی قازانمیشدیر. ان چوخ ساتیلان کیتابلار ایچینده منیم ده اثرلریم وار. دئمک کی، بو یولدا داها کسین ایراده ایله داوام ائتمه لییم. منیم وطنیم تورک دیلیدیر. بیر نئچه دیل بیلسم ده، تورک دیلی منیم دوشونجمین، دویقولاریمین، خاطیره لریمین دیلیدیر. هئچ بیر ترجومه یه گرک قالمادان کیتابلاریمین، یازیلاریمین ایراقدا، ایراندا، آذربایجاندا، تورکییه ده اوخونماسی بو کؤکلو تورکجه ده یازما قرارلیغیمین سونوجودور.  

    

  سیز بیر واختلار بوتؤو آذربایجان بیرلیگینده مرحوم ابولفز ائلچیبگین مواوینلریندن بیری اولاراق فالیت گؤستریردینیز. همین دؤنمین، اؤزللیکله ده 1992 - 2002-جی ایللر آراسی آذربایجان متبواتی نین آرخیوینه باخدیقدا، جنوبی آذربایجانلا علاقه دار یالنیز ایکی تشکیلات (باب و جاماه) وار ایدی. داها دوغروسو سوالیمین موخاتیبی اولاراق، سیز واختی ایله جنوبی آذربایجانین ایستیقلالی زمینینده موباریزه آپاران بارماق ساییندا اولان شخصلردن بیریسینیز. ایندی بو تشکیلات و قوروملارین سایی آرتاراق، بلکه ده اونو آشیب. بیرینجیسی بونلار باره ده فیکرینیز بیلمک ایستردیک، ایکینجی ایسه سیزجه بو تشکیلاتلارین سایی نین چوخ اولماسی موثبت بیر حالدیر، یا یوخ؟ 

   

  آوروپا حیاتی منیم دوشونجه می دییشدیردی. گؤردوم کی، چوخ آشاغی سوییه دهییک. بو سوییه ایله قورولان تشکیلاتلارین دا بؤیوک ایشلر گؤره بیله جکلری مومکون دئییلدیر. من 1997-جی ایلین سونلاریندان بابدا فعالیت گؤستریردیم. بابا قاتیلماق فیکریم یوخ ایدی. چونکو من بعضی تاریخی سورولاری و سورونلاری اؤز نفسیمده جاوابلامالی ایدیم. بو اوزدن ده گئنیش آراشدیرمایا احتییاج دویوردوم. ائلچیبی ناخچیواندا اولدوغوندا قزئتلرده چیخان بعضی یازیلاریمی اوخوموشدو. منه کنددن سالام گؤندرمیش و قلمیمه سایقی دویدوغونو یازمیشدی. باکییا گلدیکدن سونرا منی ده دعوت ائتدی. من اعتیراض ائتسم ده، بی دئدی کی، گل بیر یئرده چالیشالیم. قبول ائتدیم. بابین توپلانتیلاریندا ان چوخ منیم و بیر ده بیین صؤحبتلری جوشقو اویاندیراردی. او دا بیر دؤنم ایدی. آنجاق منیم تاریخ قونوسوندا ائلچیبیله باخیشیم فرقلی ایدی. 1998-جی فئورال آیینداکی بابین توپلانتیسیندا من تاریخ قونوسوندا بیر معروضه ایله فیکیرلریمی آچیقلادیم. تاریخچیلر قارشی چیخدیلار. سون سؤزو ائلچیبی آلیب "بو باخیش بیزده یوخدور. بو باخیش تاریخ درگیلرینده چاپ ائدیله رک دارتیشمایا آچیلمالیدیر" سؤیله دی. بابین ترکیبینده من داها چوخ علمی فعالیتله مشغول ایدیم. سونرا دا تورکییه یه و اورادان دا آوروپایا گلدیم. هئچ بیر سیاسی تشکیلاتی و سیاسی موباریزه نی جیدی اولاراق قبول ائتمیرم. چونکو سیاسی تشکیلاتلانمانین تملینده کؤکلو آیدینلانما و مدنییت اینقیلابی دورمالیدیر. اؤز دیلینده دوشونه بیلمه ین توپلومون سیاسی موباریزه سی نین آنلامی یوخدور. سیاسی تشکیلاتلارین سوییه لی بیر ایش گؤره بیلمیه جکلری دوشونجه سینه واردیقدان سونرا بوتون گوجومو اوخوماغا، آراشدیرماغا و یازماغا هسر ائتدیم. 10 جیلد ترجومه، 10 جیلد ده تاریخ، رومان، فلسفه، ادبییاتشوناسلیق، ادبی تنقید حاقیندا کیتابلاریم چاپ اولموش. من بو یولو سئچدیم. بوندان سونرا دا بو شکیلده داوام ائده جگم. گونئی آذربایجان مثله سی ایله باغلی چوخلو تشکیلات وار. تشکیلاتین چوخ اولماسی نین آنلامی اودور کی، هئچ بیر تشکیلات یوخدور. چونکو قورتولوش ساواشلاریندا چوخلو تشکیلاتا گرک یوخدور. او بویدا آمئریکادا، سادجه ایکی پارتییا وار. بیزده ایسه، 10-15 تشکیلات وار. سیاسی تشکیلاتلارلا ماراقلانمیرام. توپلومو اویاتماق فلسفی، ادبی، تاریخی یارادیجلیقلا مومکون اولا بیلر. منیم  " صفویلر "  کیتابیم هم ایراندا، هم ده آذربایجاندا چوخ تپکی و ائتکی اویاندیردی. صیرف بو کیتابیم اوزرینه یازیلان تنقید و تقدیرلر بیر یئره توپلانسا، اونلارجا جیلد کیتاب ائدر. بو دا او دئمکدیر کی، سوکرات دئمیشکن منیم بو کیتابیم، سانکی بیر آری کیمی توپلومون دوشونجه سینه  ایینه سینی باتیراراق، دوشونمه یه واردار ائتمیشدیر. اؤنملی اولان یاتمیش دوشونجه لری حرکته کئچیرمکدیر. ان چتین ایش بودور. بونون اوچون ده راحات روحلار گرکمز، ناراحات روحلار گره کی ر. دوشونمک راحاتسیزلیغین محصولودور.  

   

  جنوبدا میللی آزادلیق اوغروندا گئدن هرکاتا نئجه باخیرسینیز؟  داها اؤنجه کی  ایللره نیسبتن سون واختلار جنوبی آذربایجان مؤوزوسو دئمک اولار کی، بین الخالق گوندمه چیخماقدادیر. بونون سببینی نه ایله ایضاح ائده بیلرسینیز؟ 

   

  توپلوملارین اویانیشیندا ایکی ایستیقمات مؤوجوددور: 1- دیکئی (شاقولی-عمودی) اویانیش. 2- یاتای (اوفوقی) اویانیش. اوفوقی اویانیش و حرکت آسان و تئز قالخیب سؤنندیر. اوفوقی حرکت کوتله نین جوشان هیجانینا عصاسلانار. قیسا سوره لیگینه و اؤلکهده کی  بللی سوسیوپسیخولوژی عامیللردن آسیلی اولاراق اورتایا چیخار. آنجاق بونون آرخاسیندا شاقولی یوکسه لیش اولمازسا، هئچ بیر خئییرلی ایش گؤرمه دن بو جوشقو سؤنر. نئجه کی، ستتار خان، خیابانی، پیشوری، یا دا شریتمداری حرکتی اوفوقی ایدی. او زامان شاقولی حرکت ندیر؟ توپلوملارین تارخینده کی  شاقولی حرکت دوشونجه نین اویانیشی و میللی دیلین ادبییاتا، ائلمه، فلسفه یه، دین بیلگیلرینه گیرمه سیدیر. دیقت ائتسنیز، بیزیم دیلیمیزده دینی اوسلوب عومومییتله یوخدور. بو اویانیش اوزون زامان آلسا دا، توپلومون درین قاتلارینا یئرلشه رک تاریخین ایستیقامتینی دییشدیرر. بونا توپلومون دوشونجه لری نین، دویقولاری نین، گلنک و گؤرنکلری نین، خیاللاری نین و ائستئتیک گؤروشلری نین کیتابلاشماسی سورجی دئیه لیم. شوورون بو شکیلده کیتابلاشماسی توپلومدان میلتلشمه یه دوغرو اوزانان یولونون آدیدیر. آنلاشیلماسی اوچون اؤز تاریخیمیزدن بیر اؤرنک سؤیلگیم. 1988-جی ایلده حرکت اوفقی ایدی. آنجاق آخوندوودان باشلاییب "اکینچی"، "موللانسرددین"، "فییوضات" هوسئین جاوید، اوزئیر حاجیبیلی و باشقالاری ایله داوام ائدن سورج شاقولی یوکسه لیش و اویانیش ایدی. چونکو بو مدنی اینقیلابلا توپلومون تاریخی دونیاگؤروشو، ائستئتیک و سوسیال ذؤوق آنلاییشی دییشمکده ایدی. ان بؤیوک اینقیلابسا، شاقولی اویانیشی ساغلایا بیلمکدیر. یوخسا بوتون توپلوملاردا جوشماسی گرکن بللی بیر کوتله مؤوجوددور. بیز ایران گئنه لینده هر زامان فیکرن مغلوب اولموشوق. هئچ بیر بیلگی کیتابیمیز اولمامیش، ایندی ده یوخدور. من او کیتابلاری یازماقلا مشغول اولدوغومو سانماقدایام. کسین بیر امینلیکله دئییرم کی، هئچ بیر میلتین قورتولوشو کیتابسیز اولمامیشدیر. اورتالیقدا دولاشان نه وارسا، چوخو های-کویدور. میللی شوورون بیلگیلری کیتابلاشمالیدیر. کیتابسیز میلت اولارمی؟ بیزیم دردیمیز کیتابسیزلیقدیر. بو باخیمدان ایران کوردلری بیزدن چوخ، آما چوخ ایره لیده دیرلر. اونلار آنلامیشلار کی، کیتابسیز قورتولوش مومکون دئییلدیر. آوروپانین مرکزی کیتابخانالاریندا مینلرجه کورد دیلینده کیتاب وارکن بیزیم دیلیمیزده بیر تک جیلد کیتاب دا یوخدور. کیتابسیز بیر توپلوم قارانلیقدا قاچان آداما بنزر، گئج-تئز قویویا دوشه جک. نئجه کی، بیز اؤیله اولموشوق. قالخیب گویا اینقیلاب ائتمک ایسته میشیک، آنجاق کیتابیمیز اولمادیغیندان اؤزوموزو قویویا سالمیشیق. مثلن حاقیندا افسانه لر سؤیلنن ستتار خان، خیابانی دؤنمیندن بیر تک جیلد کیتاب میراث قالمامیش. اورتادا بیر کیتاب یوخدورسا، او زامان نه اوچون ایدی خالقی اؤلومه گؤندرمک؟ پیشوری دؤنمیندن ده نظری مضمونو اولان بیر تک کیتاب میراث قالمامیش. سادجه ارک قالاسی نین داش-کسگینی، تبریز اوچون ساختا قهرمانلیق اویدوروب تعریفله ین آنلامسیز شوعاعرلار قالمیش. اؤزونو بدبخت ائدیب، فارس میللییتچیلیگی نین حدفلری یولوندا فداکارلیق ائتمک قهرمانلیقمی؟ کیتابسیز و قارانلیق تاریخیمیز وار. بونون هاراسی ایله ایفتیخار ائدیرلر آنلامیش دئییلم. جنوب حاقیندا ساختا و غئیری-علمی، غئیری-تاریخی بیلگی اولوشدورولموش. سانکی بو توپلوم اینقیلاب ائدیب حاقینی آلماغا حاضیردی و صاباح-بیرگون اینقیلاب اولاجاق. یانلیش و خولیادان عیبارتدیر. بو توپلومون شاقولی حرکتی اولمادان تشکیلات قورماقلا هئچ بیر یئره وارماق اولماز.     

   

  گؤردویونوز کیمی، شیمالی آذربایجانین دا پروبلئملری آز دئییل. موعاصیر جنوبی آذربایجانین ان گؤرکملی ضیالیلاریندان بیری اولاراق بوراداکی ایقتیدار و موخالیفت جرگه لری باره ده نه دوشونورسونوز؟ 

   

  آذربایجاندا حسابات وئرمه ین بیر ایقتیدار وار. آذربایجاندا آچیق توپلوم مؤوجود دئییل. آچیق جمعیت یوخدورسا، آرخادا چوخ فلاکتلر تؤره دیلیر، بودجه تالان ائدیلیر. آچیق توپلومون اولا بیلمه سی اوچون ایقتیدار بیر نفرین الینده اولمامالی، موخالیفتله پایلاشیلمالیدیر. مونتئسکیونون بیر فورمولو وار. دئییئر کی، بیر اؤلکهده دیکتاتورلوغون اولوب اولمادیغینی بیلمنیز اوچون ایقتیدارین پایلاشیلیب پایلاشیلمادیغینا باخاجاقسینیز. آذربایجاندا میلیارلارجا دولارلیق دؤولت بودجه سی بیر پارتییانین الینده دیر و بونون نئجه خرجلندیگینه بیر کونترول مئخانیزمی مؤوجود دئییل. بو دا اؤلکهده عدالتلی گلیر داغیلیمی نین قارشیسیندا ان بؤیوک انگلدیر. وحشی نئفت کاپیتالیزمی نین شکیللنمه سی اینکیشاف دئییل. او گؤیدلنلرین اؤنونده دیلنچیلرین سایی آرتیر، اؤلکه نین آیدینلاری یابانجی اؤلکه لره آخیشیر، اورتا طبقه حیاتیندان ممنون دئییلسه، دئمک او اؤلکهده کی  اینکیشاف آنلاییشی، سادجه بیر اوووچ کاپیتالیستین غئیری-مهدود زنگینلشمه سیندن عیبارتدیر. چوخ تأسوف کی، آذربایجان دا بو دورومدادیر. منیم فیکریمه گؤره ایقتیدارین بؤیله عدالتسیز داورانیشی باشقا رادیکال بیر موخالیفتین مئیدانا چیخماسینا سبب اولاجاق. گوجلو مذهبی بیر موخالیفت آذربایجاندا شکیللنمکده دیر. ایقتیدار توپلومون سربست و سیویلجه توپلاشماسینا ایذن وئرمه دیگیندن اهالی مسجیدلره آخین ائدیر. مسجیدلرده کی  رادیکال دیندارلارین سایی هر گون بیر آز داها آرتماقدادیر. بو دا آذربایجان دؤولتچیلیگی اوچون بیر تهدیددیر و ایرانین آذربایجانا مئیدان اوخوماسینا شرایت یارادیر. بونا سبب اولان دا اؤلکه ده کی  آزادلیغین اولماماسیدیر. بو اوزدن ده آذربایجاندا حاکیمییت آتشله اویناییر. اؤلکه نی سیویل دونیادان قوپاراراق رادیکالیزمین قارانلیغینا سوروکله مکده دیر.  

   

   

  سوندا اگر علاوه  ائتمک ایسته دیگینیز و یا اوخوجالاریمیزا چاتدیرماق ایسته دیگینیز سؤزلر وارسا، بویورون.

   

  اوخوجولارینیزا سؤیله مک ایسته دیگیم بودور کی، بوش واختلارینی کیتاب اوخوماغا هسر ائتسینلر. کیتاب اوخومادان معنوییات و دیر ایجاد ائتمک اولماز. دونیادا کیتاب اوخوماغا گؤره بیرینجی یئری یاپونییا توتماقدادیر. اورتالاما هر یاپون ایلده 25 کیتاب و بیر درگی اوخویور. اونا گؤره ده یاپونییا دونیانین ان دئموکراتیک و اینکیشاف ائتمیش اؤلکه سیدیر. زلزله لرله ده بوغوشوب قالیب گلیرلر. بو خالق سون 200 ایلین عرضینده کؤکدن دییشیب و دوشونن میلت اولدو. بیز ده کیتاب اوخویان میلت اولمازساق، گله جگیمیزی تئروریزم، ایفراطچیلیق ساراجاقدیر. هر ایل بیتدیگینده اینسان اؤزو اوچون حسابات وئرمه لیدیر کی، بو ایل اوخودوغوم کیتابلار ایچینده هانسیلاری تاثیرلی و اؤیره دیجی ایدی؟  

   

   گونتای بی، واخت آییریب سواللاریمیزی جاوابلاندیردیغینیزا گؤره تشککور ائدیریک.

   

  سیز ده ساغ اولون کی، بؤیله دوشوندوروجو، آنلاملی سورولار سوردونوز. سواللا-جاواب دیالئکتیکاسیندا هر زامان مضمونلو سواللار جاوابدان اوستون اولموشدور.

15. 06. 2013

Sevda Əliyeva – The Azer Times

azertime

Güntay bəy, sizin Cənubi Azərbaycanın ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə dərindən məşqul olduğunuz barədə məlumatımız var. Hətta vaxtı ilə Cənubi Azərbaycanda gedən milli hərəkatla bağlı da adınız daha çox hallanırdı. İlk sualımız özünüzlə bağlıdır. Lütfən özünüz barədə oxucularımıza ətraflı məlumat verin.

21 dekabr 1966-ci ildə Ərdəbilə bağlı Muğan ovalığı Xoruzlu mahalının kiçik Limli kəndində dünyaya gəlmişəm. Kənd həyatı doğa ilə iç-içə olduğundan çocuqluq həyatımda şüuraltımı etkiləyən çox xatirələr olmuşdur. Martin Heidegger deyir ki, fəlsəfənin dili kənd həyatı ilə bağlıdır. Gerçəkdən də haqlıdır. Tarlalardakı əmək həyatı, quzuların mələşməsi, kənd gecələrində ulduzlu göylər, ya da sirlərlə dolu olan aysız-ulduzsuz qaranlıq gecələr. Ya da səhər erkəndən və gün batan çağları qadınların şərqi söyləyərək inək sağmaları və bu mənzərələrin eşliyində bir tərəfdə günəşin doğması və ya üfüqlərdə axıb batması. Bunların hamısı şeiriyətlə dolu sirli kənd həyatıdır. Ancaq kənd həyatı sadəcə çocuqluq dönəmi üçün sirli-sehirlidir. İnsan yaşa dolduqca daha geniş ictimai mühitlərdə öz imkanlarını genişlətmək istəyir. Kəndimizdə ilk oxuldan sonra təhsil almaq mümkün olmadığından öncə Germidə, daha sonra da Ərdəbildə dərslərimi davam etdim. Ərdəbil gözəl şəhərdir. Bu şəhərə köçüb yerləşdik. Savalanın ətrafı sayılır Ərdəbil. Ərdəbilin gün batan vaxtı çox gözəl olur. Günəş süzülüb Savalanın arxasında yox olarkən, evimizin üstünə çıxıb onu seyr edərdim. Alatoran olduqdan sonra Savalan qaranlıqda mənə, sanki şaha qalxan dəniz dalğalarını xatırladardı. Sonra da qaranlığın içində sirli görüntüyə dönüşərdi. Ərdəbildəki həyatım Bakıda çap olan “Yolatayın xatirələri” adlı romanımın böyük qismini təşkil etməkdədir. İranda Şiə İnqilabı olduğunda 13 yaşım var idi. İnqilab ərəfəsində məktəblər qapandı və mən kəndə dönməli oldum. Kitab oxumağa çox həvəsim var idi. Atımızı minib qonşu kəndlərə gedər və orada müəllimlərdən “oxunacaq kitablarınız varsa, verin oxuyum” deyərdim. Şiə İnqilabı oldu və məktəblər açıldıqdan sonra yenidən şəhərə döndüm. Atam Ərdəbildə ev almışdı. İki yaş məndən böyük olan qardaşımla şəhərdə qalıb dərs oxuuyurduq. O, indi torpağın altındadır. Şah getmiş, yerinə molla rejimi gəlmişdi. Rejimin özünü toparlayıb diktatorluğa dönüşməsi 3-4 il sürdü. Bu sürə içində mən gəncləşirdim. Bütün görüşlər öz kitaplarını sərbəstcə çap edirdilər. Mən daha çox sol ədəbiyat oxumağa həvəsli idim. Özəlliklə rus-sovet ədəbiyatına çox marağım var idi. Tolstoy, Dosteyevski, Çernişeviski, Şoloxov, Ostrovski, Qorki kimi rus yazarların əsərlərini sevirdim. Qərb ədəbiyatını da çox oxuuyurdum. Bir çox Qərb romanları oxumuşdum. İran ədəbiyatını da diqqətlə oxuyurdum. Özəlliklə klasik fars ədəbiyatına çox meyilli idim. Hafiz, Əttar, Mövlana, Xaqani kimi şairlərin əsərlərindən bir çox qəzəllər əzbərləmişdim. İndi də o qəzəllərin çoxu yadımdadır. Türk ədəbiyatı ilə çox az tanış idim. Çünkü Türkcə ədəbiyat həm tarixdə az olmuş, həm də İranda Türkcə əsər əldə etmək zoru idi. Nəsiminin, Füzulinin, Xətainin divanı kimi barmaq sayı kitablar evimizdə var idi. Zatən Səfəvilərdən sonra bizim ədəbiyatımız demək olar ki, olmamışdır. Nə yazılmışsa hamısı Səfəvi öncəsinə aiddir. Füzuli, Nəsimi, Kişvəri, Həbibi, Qorqud kimi əsərlərin hamısı Səfəvi öncəsinə aid. Yəni Türkcə ədəbiyat əldə etmək asan deyildi. Böylə bir ortamda gəncliyim davam edirdi. Türkcə şeirlər də yazardım. Təbrizdə yalnızca bir səhifəsi Türkcə olan qəzetdə çap olardı. Orta Oxulu bitirib Təbriz diş həkimliyi institutuna girdim. Ancaq təhsil almama izn vermədilər. Universitetdən uzaqlaşdırdılar. 1986-cı ildə gizli yolla Biləsuvar tərəfindən sovetlərə qaçdım. Üç ay Lənkəranda zindanda qaldım. Saxlamayıb geri qaytardılar. İranda yaxalayıb əsgərliyə göndərdilər. İran-İraq savaşında bir neçə geniş miqyaslı hücumlarda iştirak etdim. Son həmlədə kimyəvi silahla yaralandım. Həyatımın əsgərlik dönəmini içərən “Yüksəl Birol” adında bir roman yazdım 2009-da Bakıda çap oldu. Romanlarımın çoxunun mövzusu öz macəralı həyatımdan qaynaqlanmışdır. Sanıram öz haqqımda bu qədər yetər.

 
Güntay bəy, siyasətə keçmədən öncə, sizin əsərlərinizdə və yazılarınızda olan dil barədə danışmaq istərdik. Yazılarınızdakı dil, hardasa demək olar ki, Azərbaycanın ədəbi dilindən bir miqdar uzaqdır. Anadolu türkcəsi də deyil. Əslində Azərbaycan dilində olan fars və rus sözlərindən, Anadolu türkcəsindəki Osmanlı sözlrindən də uzaq və təmizlənmiş bir dildir! Lütfən bu barədə bir az danışaq.

Azərbaycanda ədəbi dil sovet ideologiyasının basqısı altında şəkillənmişdir. Dədə Qorquddan, Nəsimidən, Füzulidən, Hüseyn Caviddən, C. Cabbarlıdan təcrid edilmiş bir dil biçimlənmişdir. Mövcud ədəbi dilimizlə fəlsəfə yazılamaz, bilgi dili olamaz. Türkcənin geniş söz dağarcığından təcrid edilən bir dil var. Bu dili öz düşüncəmi ifadə etmək üçün yetərli görmədim. Bunun bir çox səbəbi var. Mən fars dilini çox dərindən bilirəm və fars ədəbiyatını çox yaxşı oxumuşam. İranda çox köklü bir fars dili var. 1200 il öncədən yazılmış nəzm və nəsr nümunələri var. Təhsildə bunlardan dərs kitabına örnək mətnlər yerləşdirirlər. Sonra da əski sözləri orta oxuldan başlayaraq çocuqlara əzbərlətdirirlər. Böyləcə modern fars dili əski söz dağarcığını da öz içinə almağa çalışmaqdadır. Bizdə böylə bir girişim olmamışdır. 11 illik təhsil ərzində klasik ədəbiyatımızda keçən bütün sözlər bəlli mətn örnəkləri vasitəsi ilə çocuqlara əzbərlədilməlidir. Çocuq orta oxulu bitirir, ancaq söz dağarcığına baxsan aşağı yuxarı 1000 sözdən ibarətdir. Çocuğun beyni öyrnməyə çox yatqındır. Necə olur bir xarici dili öyrənə bilir, ancaq öz dilimizin əski qaynaqlarında 500 söz əzbər bilmir? Demək suçlu olan təhsil sistemidir. Sistemin dilimizi öz kökü üzərində yüksəltmə amacı yoxdur. Bu dillə də nə Hüseyn Cavid yetişər, nə də Yusif Vəzir Çəmənzəminli. Mən bunun şüuruna vardığımdan öz ölçümə görə, türkcəni öz əsərlərimdə diriltmək və yüksəltmək istədim. Əlbəttə bu, asan iş deyil. Bunun üçün insanda bir neçə yetənək birləşməlidir. Birinci, geniş dil bilgisi birikimi gərəkməkdədir. Milli dil və ədəbiyat üzərinə dərin bilgi lazımdır ki, dilin kökünə müraciət etmək mümkün olsun. İkincisi, fəlsəfi, tarixi, estetik bilgi birikimi gərəkir və ən önəmlisi isə cəsarət lazımdır. Çünkü bu saydıqlarım bir yerdə bir bütün təşkil etməzsə, sərtləşmiş və özünü mühafizə etməkdə qərarlı olan gələnəklərə qarşı çıxmaq olmaz. Alman dili və ədəbiyatına baxsaq görərik ki, Nitşe, Yaspers, Heidegger kimi böyük düşüncə adamlarının əsas çalışmaları dillə qarşılaşmaq olmuşdur. Çünkü biz varlığı dil yolu ilə qavrayırıq. Dilin içində özünə yer etməmiş nəsnəni qavraya bilmərik. Qavraya bilməmiz üçün ona dilin içində bir yer verməliyik. Fəlsəfənin üç nəsnəsi var: dil, düşüncə və varlıq. Düşüncə və varlıq dil olmazsa, heç bir anlam daşımaz. Bu üzdən də mən ana dilimizi qorqudlaşdırmağa, nəsimiləşdirməyə, füzuliləşdirməyə, cavidləşdirməyə çalışmanın yanı sıra, bir də özüm öz üslubumu yaratmağa çalışdım. Bu gün mən dildə qorqudlaşmaqdan danışdığım kimi, yüzillər sonra bəlkə bu gün üzərində çalışdığım mənim əsərlərim müsbət dəyərləndirilə bilər. Dil əsrlər boyunca bu şəkildə sənət əsərlərində özünü gəlişdirir. Ayrıca, keçən əsrdə Hüseyin Cavidin, Rəsulzadənin, Ə. Ağaoğlunun, İsmayıl bəy Qapirallının başlatdığı dil projəsi davam etmədi. Mən fikrən, hissən və milli-tarixi vicdan olaraq özümü o nəslə mənsub bilirəm. Əlbəttə bunu da söyləməm gərəkir ki, İranda dil üzərinə dərin baxış, keçən 50 ildə olmuşdur. Örnəyin, Səhənd Kitabi-Dədə Qorqud üzərinə “Sazımın sözü” adlı iki cild kitab yazmışdır. Bu əsərində əski türkcə sözləri modern şeir biçimində yansıtmışdır. Çünkü köklü və zəngin ədəbiyatı olan farscanın qarşısında özümüzü, kimliyimizi qoruyaraq evrənsəl ədəbiyat oluşdurmaq istəyiriksə, türkcənin geniş imkanlarına dayanmanın yanı sıra bir də öz istedadımızın ürünlərini dilimizə yükləməliyik. Mən Türkiyə ədəbiyatını da yaxşı oxumuşam. Oradan da etkilənməm olmuşdur. Lakin etkilənişimi öz yetənəkrimlə bütünləşdirmişəm. Mən 30 milyon oxucuya xitab etmirəm. İran, Azərbaycan, Türkiyə bir yerdə olaraq oxucu kütləsinə xitab edirəm. Nə qədər Qaspiralını sevməkdən danışacağıq? Onun ülküsünü gerçəkləşdirmək gərəkir. Önəmli bir qonuya daha işarə etmək istərdim. Özəlliklə İranda əsərlərimin geniş oxucu kütləsi tərəfindən oxunub alqışlanması məni daha da bu yolda qətiyətli etdi. Azərbaycanda da indi kitablarım yaxşı oxucu kütləsi qazanmışdır. Ən çox satılan kitablar içində mənim də əsərlərim var. Demək ki, bu yolda daha kəsin iradə ilə davam etməliyəm. Mənim vətənim türk dilidir. Bir neçə dil bilsəm də, türk dili mənim düşüncəmin, duyqularımın, xatirələrimin dilidir. Heç bir tərcüməyə gərək qalmadan kitablarımın, yazılarımın İraqda, İranda, Azərbaycanda, Türkiyədə oxunması bu köklü türkcədə yazma qərarlığımın sonucudur.

Siz bir vaxtlar Bütöv Azərbaycan Birliyində mərhum Əbülfəz Elçibəyin müavinlərindən biri olaraq fəaliyyət göstərirdiniz. Həmin dönəmin, özəlliklə də 1992 - 2002-ci illər arası Azərbaycan mətbuatının arxivinə baxdıqda, Cənubi Azərbaycanla əlaqədar yalnız iki təşkilat (BAB və CAMAH) var idi. Daha doğrusu sualımın müxatibi olaraq, siz vaxtı ilə Cənubi Azərbaycanın istiqlalı zəminində mübarizə aparan barmaq sayında olan şəxslərdən birisiniz. İndi bu təşkilat və qurumların sayı artaraq, bəlkə də onu aşıb. Birincisi bunlar barədə fikriniz bilmək istərdik, ikinci isə sizcə bu təşkilatların sayının çox olması müsbət bir haldır, ya yox?

Avropa həyatı mənim düşüncəmi dəyişdirdi. Gördüm ki, çox aşağı səviyədəyik. Bu səviyə ilə qurulan təşkilatların da böyük işlər görə biləcəkləri mümkün deyildir. Mən 1997-ci ilin sonlarından BABda fəaliyət göstərirdim. BABa qatılmaq fikrim yox idi. Çünkü mən bəzi tarixi soruları və sorunları öz nəfsimdə cavablamalı idim. Bu üzdən də geniş araşdırmaya ehtiyac duyurdum. Elçibəy Naxçıvanda olduğunda qəzetlərdə çıxan bəzi yazılarımı oxumuşdu. Mənə kənddən salam göndərmiş və qələmimə sayqı duyduğunu yazmışdı. Bakıya gəldikdən sonra məni də dəvət etdi. Mən etiraz etsəm də, Bəy dedi ki, gəl bir yerdə çalışalım. Qəbul etdim. BABın toplantılarında ən çox mənim və bir də Bəyin söhbətləri coşqu oyandırardı. O da bir dönəm idi. Ancaq mənim tarix qonusunda Elçibəylə baxışım fərqli idi. 1998-ci fevral ayındakı BABın toplantısında mən tarix qonusunda bir məruzə ilə fikirlərimi açıqladım. Tarixçilər qarşı çıxdılar. Son sözü Elçibəy alıb “bu baxış bizdə yoxdur. Bu baxış tarix dərgilərində çap edilərək dartışmaya açılmalıdır” söylədi. BABın tərkibində mən daha çox elmi fəaliyətlə məşğul idim. Sonra da Türkiyəyə və oradan da Avropaya gəldim. Heç bir siyasi təşkilatı və siyasi mübarizəni ciddi olaraq qəbul etmirəm. Çünkü siyasi təşkilatlanmanın təmlində köklü aydınlanma və mədəniyət inqilabı durmalıdır. Öz dilində düşünə bilməyən toplumun siyasi mübarizəsinin anlamı yoxdur. Siyasi təşkilatların səviyəli bir iş görə bilməyəcəkləri düşüncəsinə vardıqdan sonra bütün gücümü oxumağa, araşdırmağa və yazmağa həsr etdim. 10 cild tərcümə, 10 cild də tarix, roman, fəlsəfə, ədəbiyatşünaslıq, ədəbi tənqid haqqında kitablarım çap olmuş. Mən bu yolu seçdim. Bundan sonra da bu şəkildə davam edəcəyəm. Güney Azərbaycan məsələsi ilə bağlı çoxlu təşkilat var. Təşkilatın çox olmasının anlamı odur ki, heç bir təşkilat yoxdur. Çünkü qurtuluş savaşlarında çoxlu təşkilata gərək yoxdur. O boyda Amerikada, sadəcə iki partiya var. Bizdə isə, 10-15 təşkilat var. Siyasi təşkilatlarla maraqlanmıram. Toplumu oyatmaq fəlsəfi, ədəbi, tarixi yaradıclıqla mümkün ola bilər. Mənim “Səfəvilər” kitabım həm İranda, həm də Azərbaycanda çox təpki və etki oyandırdı. Sırf bu kitabım üzərinə yazılan tənqid və təqdirlər bir yerə toplansa, onlarca cild kitab edər. Bu da o deməkdir ki, Sokrat demişkən mənim bu kitabım, sanki bir arı kimi toplumun düşüncəsinə  iynəsini batıraraq, düşünməyə vardar etmişdir. Önəmli olan yatmış düşüncələri hərəkətə keçirməkdir. Ən çətin iş budur. Bunun üçün də rahat ruhlar gərəkməz, narahat ruhlar gərəkir. Düşünmək rahatsızlığın məhsuludur.

Cənubda milli azadlıq uğrunda gedən hərəkata necə baxırsınız?  Daha öncəki illərə nisbətən son vaxtlar Cənubi Azərbaycan mövzusu demək olar ki, beynəlxalq gündəmə çıxmaqdadır. Bunun səbəbini nə ilə izah edə bilərsiniz?

Toplumların oyanışında iki istiqmaət mövcuddur: 1- Dikey (şaquli-əmudi) oyanış. 2- Yatay (Üfüqi) oyanış. Üfüqi oyanış və hərəkət asan və tez qalxıb sönəndir. Üfüqi hərəkət kütlənin coşan həyəcanına əsaslanar. Qısa sürəliyinə və ölkədəki bəlli sosiopsixoloji amillərdən asılı olaraq ortaya çıxar. Ancaq bunun arxasında şaquli yüksəliş olmazsa, heç bir xeyirli iş görmədən bu coşqu sönər. Necə ki, Səttar Xan, Xiyabani, Pişəvəri, ya da Şəriətmədari hərəkəti üfüqi idi. O zaman şaquli hərəkət nədir? Toplumların tarxindəki şaquli hərəkət düşüncənin oyanışı və milli dilin ədəbiyata, elmə, fəlsəfəyə, din bilgilərinə girməsidir. Diqqət etsəniz, bizim dilimizdə dini üslub ümumiyətlə yoxdur. Bu oyanış uzun zaman alsa da, toplumun dərin qatlarına yerləşərək tarixin istiqamətini dəyişdirər. Buna toplumun düşüncələrinin, duyqularının, gələnək və görənəklərinin, xəyallarının və estetik görüşlərinin kitablaşması sürəci deyəlim. Şüurun bu şəkildə kitablaşması toplumdan millətləşməyə doğru uzanan yolunun adıdır. Anlaşılması üçün öz tariximizdən bir örnək söyləyim. 1988-ci ildə hərəkət üfqi idi. Ancaq Axundovdan başlayıb “Əkinçi”, “Mollanəsrəddin”, “Fiyuzat” Hüseyn Cavid, Üzeyr Hacıbəyli və başqaları ilə davam edən sürəc şaquli yüksəliş və oyanış idi. Çünkü bu mədəni inqilabla toplumun tarixi dünyagörüşü, estetik və sosial zövq anlayışı dəyişməkdə idi. Ən böyük inqilabsa, şaquli oyanışı sağlaya bilməkdir. Yoxsa bütün toplumlarda coşması gərəkən bəlli bir kütlə mövcuddur. Biz İran genəlində hər zaman fikrən məğlub olmuşuq. Heç bir bilgi kitabımız olmamış, indi də yoxdur. Mən o kitabları yazmaqla məşğul olduğumu sanmaqdayam. Kəsin bir əminliklə deyirəm ki, heç bir millətin qurtuluşu kitabsız olmamışdır. Ortalıqda dolaşan nə varsa, çoxu hay-küydür. Milli şüurun bilgiləri kitablaşmalıdır. Kitabsız millət olarmı? Bizim dərdimiz kitabsızlıqdır. Bu baxımdan İran kürdləri bizdən çox, amma çox irəlidədirlər. Onlar anlamışlar ki, kitabsız qurtuluş mümkün deyildir. Avropanın mərkəzi kitabxanalarında minlərcə kürd dilində kitab varkən bizim dilimizdə bir tək cild kitab da yoxdur. Kitabsız bir toplum qaranlıqda qaçan adama bənzər, gec-tez quyuya düşəcək. Necə ki, biz öylə olmuşuq. Qalxıb guya inqilab etmək istəmişik, ancaq kitabımız olmadığından özümüzü quyuya salmışıq. Məsələn haqqında əfsanələr söylənən Səttar Xan, Xiyabani dönəmindən bir tək cild kitab miras qalmamış. Ortada bir kitab yoxdursa, o zaman nə üçün idi xalqı ölümə göndərmək? Pişəvəri dönəmindən də nəzəri məzmunu olan bir tək kitab miras qalmamış. Sadəcə Ərk qalasının daş-kəsəyini, Təbriz üçün saxta qəhrəmanlıq uydurub tərifləyən anlamsız şüarlar qalmış. Özünü bədbəxt edib, fars milliyətçiliyinin hədəfləri yolunda fədakarlıq etmək qəhrəmanlıqmı? Kitabsız və qaranlıq tariximiz var. Bunun harası ilə iftixar edirlər anlamış deyiləm. Cənub haqqında saxta və qeyri-elmi, qeyri-tarixi bilgi oluşdurulmuş. Sanki bu toplum inqilab edib haqqını almağa hazırdı və sabah-birgün inqilab olacaq. Yanlış və xülyadan ibarətdir. Bu toplumun şaquli hərəkəti olmadan təşkilat qurmaqla heç bir yerə varmaq olmaz.    

Gördüyünüz kimi, Şimali Azərbaycanın da problemləri az deyil. Müasir Cənubi Azərbaycanın ən görkəmli ziyalılarından biri olaraq buradaki iqtidar və müxalifət cərgələri barədə nə düşünürsünüz?

Azərbaycanda hesabat verməyən bir iqtidar var. Azərbaycanda açıq toplum mövcud deyil. Açıq cəmiyyət yoxdursa, arxada çox fəlakətlər törədilir, büdcə talan edilir. Açıq toplumun ola bilməsi üçün iqtidar bir nəfərin əlində olmamalı, müxalifətlə paylaşılmalıdır. Monteskionun bir formulu var. Deyier ki, bir ölkədə diktatorluğun olub olmadığını bilməniz üçün iqtidarın paylaşılıb paylaşılmadığına baxacaqsınız. Azərbaycanda milyarlarca dolarlıq dövlət budcəsi bir partiyanın əlindədir və bunun necə xərcləndiyinə bir kontrol mexanizmi mövcud deyil. Bu da ölkədə ədalətli gəlir dağılımının qarşısında ən böyük əngəldir. Vəhşi neft kapitalizminin şəkillənməsi inkişaf deyil. O göydələnlərin önündə dilənçilərin sayı artır, ölkənin aydınları yabancı ölkələrə axışır, orta təbəqə həyatından məmnun deyilsə, demək o ölkədəki inkişaf anlayışı, sadəcə bir ovuç kapitalistin qeyri-məhdud zənginləşməsindən ibarətdir. Çox təəssüf ki, Azərbaycan da bu durumdadır. Mənim fikrimə görə iqtidarın böylə ədalətsiz davranışı başqa radikal bir müxalifətin meydana çıxmasına səbəb olacaq. Güclü məzhəbi bir müxalifət Azərbaycanda şəkillənməkdədir. İqtidar toplumun sərbəst və sivilcə toplaşmasına izn vermədiyindən əhali məscidlərə axın edir. Məscidlərdəki radikal dindarların sayı hər gün bir az daha artmaqdadır. Bu da Azərbaycan dövlətçiliyi üçün bir təhdiddir və İranın Azərbaycana meydan oxumasına şərait yaradır. Buna səbəb olan da ölkədəki azadlığın olmamasıdır. Bu üzdən də Azərbaycanda hakimiyət atəşlə oynayır. Ölkəni sivil dünyadan qopararaq radikalizmin qaranlığına sürükləməkdədir.

Sonda əgər əlavə etmək istədiyiniz və ya oxucalarımıza çatdirmaq istədiyiniz sözlər varsa, buyurun.

Oxucularınıza söyləmək istədiyim budur ki, boş vaxtlarını kitab oxumağa həsr etsinlər. Kitab oxumadan mənəviyat və dəyər icad etmək olmaz. Dünyada kitab oxumağa görə birinci yeri Yaponiya tutmaqdadır. Ortalama hər yapon ildə 25 kitab və bir dərgi oxuyur. Ona görə də Yaponiya dünyanın ən demokratik və inkişaf etmiş ölkəsidir. Zəlzələlərlə də boğuşub qalib gəlirlər. Bu xalq son 200 ilin ərzində kökdən dəyişib və düşünən millət oldu. Biz də kitab oxuyan millət olmazsaq, gələcəyimizi terorizm, ifratçılıq saracaqdır. Hər il bitdiyində insan özü üçün hesabat verməlidir ki, bu il oxuduğum kitablar içində hansıları təsirli və öyrədici idi?

 Güntay bəy, vaxt ayırıb suallarımızı cavablandırdığınıza görə təşəkkür edirik.

Siz də sağ olun ki, böylə düşündürücü, anlamlı sorular sordunuz. Sualla-cavab dialektikasında hər zaman məzmunlu suallar cavabdan üstün olmuşdur.

15. 06. 2013

Sevda Əliyeva – The Azer Times