چاغ سیتهسینه مۆصاحیبم
ایرانێن آذربایجان و رئگیوْنداکێ فعالیتینه مۆناسیبتینیز
نئجهدیر و بۇ رئگیوْن اۆچۆن تئهلۆکه دیرمی؟
عیراقداکێ گلیشمهلر ایرانێن شیعه گئوْپوْلیتیکاسێندان
يارارلانما فیکرینی داها دا گۆجلندیردی. ایران شیعه رئژیمی هم ایچ، هم ده ياخێن شرقله
ایلگیلی شیعهچیلیگی قابارتماغا باشلامێشدێر. باشقا آلتئرناتیوی ده يوْخدۇر. چۆنکۆ
صفویلردن بری ایران شیعه دۆنياسێنێن گۆوندیگی اؤلکه اوْلمۇشدۇر. ایسلام اؤلکهلرینده
اؤزۆنۆ باسقێ آلتێندا حیسس ائدن شیعهلر گئدیب ایراندا سوْسیال ستاتۇس قازانمێش، اؤز اؤلکهلرینه قارشێ ایران رئژیمی امکداشلێق
ائتمیشلر. ایراندا 1979-جۇ ایل شیعه عصیانێ باش وئردیگینده، حتی سۆننی تۆرکیيهلیلر
ده ایراندان ایلهام آلێردێلار. آنجاق زامان هر شئيی اوْرتايا قوْيدۇ و خوْمئينی
رهبرلیگینده باش وئرن قیيامێن ماهیتی اوْرتايا چێخدێ. آذربایجان-ایران مۆناسیبتینده
ایران آچێقجا شیعه گئوْپوْلیتیکاسێندان يارارلانماقدادێر. آذربایجان اهالیسینین
چوْخۇنۇن شیعه اوْلماسێ دا ایران اۆچۆن بۇ فۆرصتی ياراتماقدادێر. شیعهلیک شعورۇ
گلیشن هر فرد بیر آيتۇللاهدان تقلید ائتمهلیدیر. آذربایجاندا ایران آيتۇللاهلارێندان
تقلید ائدن يۆز مینلرجه اینسان وار. دئمک اوْلار کی، ایسلامدا اوْلمايان بۇ مرسیيه
و آغلاشما ادبیاتێنێن متنلری ایراندان گلیر. قارشێمێزداکێ ایللرده بۇ، داها دا گۆجلنهجک.
بۇ دا آذربایجان اۆچۆن جدی تهدیددیر. چۆنکۆ تسووۆر ائدین میليوْنلارجا آذربایجان
وطنداشێنێن عآغلێ بیر موْللانێن الینده
اسیر اوْلمالێدێر. اوْ موْللا “قالخێن اینتیحار عملیاتێنا گیریشین، يا دا رئژیمه قارشێ جیهادا چێخێن”
سؤيله سه، بۇ اهالی اینانجلارێ گرگی دئيیلنلره عمل
ائتمهلیدیر. تقلید مجراسێنا گیردیکدن سوْنرا فرد پسیکوْلوْژیک خستهلیيه دۆچار
اوْلۇر، فردیتی اؤلۆر، منلیگی يوْخ ائدیلیر و بیر آيتۇللاهێن آغلێندان کئچن فیکیرلرین
کؤلهسینه دؤنۆشۆر. بئله خسته بیر اینسان اۆچۆن فردی، سوْسیال و میللی حیات اؤنم
داشێماز. اؤنملی اوْلان تقلید ائتدیگی موْللانێن دۆشۆنجهسینین حیاتا کئچمهسیدیر.
بۇنۇن اۆچۆن ده هر نؤو شدّته ال آتا بیلر. بۇ باخێمدان ایران مرکزلی شیعه آنلايێشێ
آذربایجان و اوْنۇن میللی منفتلری اۆچۆن تهلۆکهدیر. تأسف کی، اؤلکه میزین بیر چوْخ اینسانێ بۇ خستهلیيه يوْلۇخۇبدۇر.
سۇریيادا و عیراقدا قتلیاملار تؤردئن ایشێد-اێن ایرانلا
دا علاقهلی اوْلدۇغۇ سؤيله نیر.
بۇنا مۆناسیبئتینیز نئجه دیر؟
صددام سوْنراسێ ایران عیراقا چوْخ مۆداخیله ائتدی. ایندیکی
عیراق تاریخی باخێمدان ساسانی ایمپئراتوْرلۇغۇنۇن مرکزی اراضیسی ایدی. ساسانیلرین پايتاختێ باغدادێن يانێندا اوْلمۇش.
ایران بیر طرفدن بۇ تاریخی خاطیرهلریندن يوْلا چێخاراق، بیر طرفدن ده سۆننیلری عیراقدان
اۇزاقلاشدێراراق اۇزۇن وعدهده عیراقا صاحب چێخماق ایستهدی. بۇنۇ دا اوْراداکێ شیعهلر
و شیعه يؤنه
تیم واسیطهسی ایله گئرچکلشدیریردی. بیر مکتب تمیزلیکچی ایشلهين
سۆننینی بئله ایشیندن اۇزاقلاشدێردێلار. اوْن مینلرجه ایشسیز قالان سۆننی عائله عیراقێ
ترک ائتدی. ایرانێن دا پلانلادێغێ بۇ ایدی. عیراق سۆننیلردن بوْشالاراق تام شیعهلشیب
ایرانێن کؤلگه دؤولتی اوْلمالێ ایدی. سۆننیلردن بوْشالان عیراق ایران دئمکدیر.
نظره آلێنسا کی، عیراقدا سۆننیلر آزلێقدادێر، 20-30 ایل ایچینده عیراق سۆننیلردن
تام اوْلاراق بوْشالمالێدێر. مۆختلیف سۆننی عرب اؤلکهلرینده عیراق سۆننی عائلهلر
ياشام مۆجادیللهسی وئرمک زوْرۇندا قالمێش. اێشیدین اوْرتايا چێخماسێ ایران اۆچۆن
بؤيۆک تهلۆکهدیر منجه. چۆنکۆ اێشید کربلا و نجفده شیعهلرین مۆقدس ساندێقلارێ
مقبرهلری بوْمبالارسا، ایران عیراقا گیرمک زوْرۇندا قالاجاق. لاکین ساواشا گیرمک
آسان دئيیل. عیراقا گیرسه، نه چێخا بیلهجک، نه ده اوْرادا بیر ایش گؤره بیلهجک.
چۆنکۆ بۇ دفعه عربیستانلا و دیگر عرب اؤلکهلری ایله قارشێ-قارشێيا گلهجک. کۆردلرین
بۇ دۇرۇمدا تۆرکیيه ایله بۆتۆنلشمکدن باشقا بیر چارهلری قالماياجاق. چۆنکۆ ایرانێن
قارشێسێندا کۆردلر، آنجاق تۆرکیيه سايهسینده حیاتدا قالا بیلرلر. ایرانێن عیراقا
گیرمهسینه عرب دۆنياسێ گؤز يۇمماز. کربلادا مقبرهلر داغێلار و ایران گیرمزسه،
يئنه ده باشێ درده گیرر و ایرانێن شیعه دۆنياسێنا صاحب چێخما ایماژێ يئرله يئکسان
اوْلار. بۇ اۆزدن بؤلگهده هئچ بیر اؤلکه عیراق مسئلهسی ایله باغلێ ایران قدر چێخمازدا
دئيیلدیر. ایرانێن ائکوْنوْمیسی ساواشێن اؤهدهسیندن گلهجک دۇرۇمدا دئيیلدیر.
خالق دا ساواش ایستهمز. ایراندا شیعه ایدئوْلوْگیياسێ اقتداردا اوْلسا دا،
خالقدا کؤکلۆ سئکۇليار دۇيغۇ و دۆشۆنجهلر گلیشمیشدیر. خالق موْللا-کاپیتالیست سینفینین
رئژیمیندن ممنۇن دئيیل و خالقێن تام اکثریتی عیراقداکێ سؤزده مۆقدس مکانلارلا ایلگیلنمیر.
چۆنکۆ ایسلامدا مۆقدس مکان يوْخدۇر، مۆقدسلیک آنجاق اللها مخصۇصدۇر.
سوْن گۆنلر ایشێد-اێ بهانه ائدهرک آذربایجاندا چێخارێلماق
ایستهنیلن قارشێدۇرمادا ایرانێن روْلۇ وارمێ؟
ایران، شیعه مرکزلی بۆتۆن حرکتلری آچێق و دوْلايلێ
اوْلاراق دستکلهمکدهدیر. آذربایجانا موْللا ایخراج ائتمکدهدیر. مینلرجه گنج
آدام ایرانێن دینی مرکزلرینده اوْخۇتدۇرۇلۇب کادرلاشدێرێلاراق گئری گؤندریلمکدهدیر.
گئری دؤنن بۇ گنجلرین دۆشۆنجه و حتی دیللری ده ایرانیلشیر. ایراندا يئتیشیب گئری
دؤننلرین دانێشێق طرزلرینه دقت ائتمیشم، سانکی اوْنلار دا ایرانداکێ تۆرکلر کیمی
اؤز دیللرینده تحصیل آلمامێش و تام اوْلاراق فارسیزه ائدیلمیش بیر اۆسلۇبلا دانێشێرلار.
بۇنلارێن هامێسێ سیياسی تهلۆکه اوْلماقدان اؤنجه دیلیمیز و کیملیگیمیز اۆچۆن مدنی
تهلۆکهدیر. آذربایجان دا ایسلام اؤلکهلری جرگهسینه داخیلدیر و بۇرادا دا بعضی
مۆسلمان اؤلکهلرینین میسسیوْنئرلری وار. ایران اوْنلارێن اؤنۆنۆ کسهرک آذربایجانێ
مذهبی باخێمدان اؤز کۆلتۆر حؤوزهسینده تۇتماغا چالێشێر. آذربایجانداکێ قارشێدۇرما
هله باشلانغێجدێر. عیراقدا هادیسلر اینکیشاف ائدر و ایران عیراقا گیررسه، اوْ
زامان آذربایجانداکێ قارشێدۇرمالار داها دا شدّتلنهجک. ایران آرخا طرفینده گۆونلیک
اوْلسۇن دئيه آذربایجانداکێ شیعه طرفدارلارێنا جیهاد فتواسێ چێخاراجاق. آذربایجانێ
آسان بیر شکیلده و ایچ سۆکۇنتله تۆرکیيهيه قاپدێرماق ایستهمز. بۇ اۆزدن آذربایجانێن
ضیالێلارێ، حؤکۇمتی، سئکۇليار کسیمی چوْخ دقتلی اوْلمالێدێر.
صابیراباددا بیر دیندارێن کۆچئنین اوْرتاسێندا ساققالێنێن
کسیلیب اؤزۆنۆن ده دؤيۆلمهسی ایرانێن واختێ ایله گیزلی ائتدیگی تئرروْرچۇلێغۇ آچێق
شکیلده ائتمهسی آنلامێنا گلیرمی؟ نه دیر اوْنلارێ بۇ قدر جسارتلی ائدن؟
هانسێ مذهبه عاید اوْلۇرسا اوْلسۇن، بیرینین ساققالێنێ
زوْرلا قێرخێب اوْنۇ آشاغێلايان قرۇپ هر شئيدن اؤنجه آذربایجانێن آناياساسێنێ
چئينهمیش اوْلۇر. قانۇنلارێ سايمێر. بۇ جسارتی بیر يئردن آلمالێدێرلار. چۆنکۆ
دؤولته مئيدان اوْخۇماق آسان ایش دئيیل. آرخاسێندا دستکليیجی گۆج اوْلمازسا، کیمسه
بئله جسارتلی حرکت ائده بیلمز. دئيک کی، لاپ اوْ ساققاللێ اؤز دینی گؤرۆشلرینی تبلیغ
ائتمک اۆچۆن صابیرابادا گئتمیش. بۇ، اوْنۇن حاقێدێر. هر هانسێ بیر فیکیر زوْراکێلێغا
ال آتمێر، کیمسهنین حاقێنێ پوْزمۇرسا، بَيان ائدیلمه حاقێنا صاحبدیر. اؤلکمیزین
قانۇنلارێ بئله يازێلبدێر. آذربایجان ایران دئيیل. ایراندا بیر آدامێن آدێ “عؤمر”
اوْلسا تبریزده، تهراندا اوْنۇ هوْتئله ده بۇراخمازلار. يا دا باشقا مذهبلرین تبلیغ
حاقێ يوْخدۇر. تسووۆر ائدین کی، ایراندا 18 میلێيوْن سۆننی وار، آنجاق بۇنلارێن
تهراندا بیر تک مسجیدلری يوْخدۇر. فیتیر بايرامێندا تهران سۆننیلری پاکیستان صفیرلیگینین
نزدیندهکی مسجیدده ناماز قێلێرلار. سوْنرا مسجیددن چێخان بیر چوْخ سۆننی ضیالێلارێ
پاکیستانا جاسۇسلۇق آدێ ایله ياخاليێب ایشکنجه ائدیرلر. آنجاق آذربایجان ایران دئيیل،
آذربایجاندا هر بیر مذهب و دین؛ کریشنایزمدن تۇتمۇش، خریستیانلێغێن و ایسلامێن
فرقلی آخێملارێنا قدر آقرئسسیو داورانمادێقلارێ سۆرهجه بَيان حاقلارێنا صاحبدیرلر.
هر هانسێ بیر مذهبی جريانێ ياساقلاماق دا بیر قرۇپۇن ایشی دئيیل، دؤولتین وظیفهسیدیر.
دؤولت هانسێسا بیر آخێمێ اؤز منافعيینه قارشێ گؤررسه، اوْنۇن قاباغێنێ آلمالێدێر.
واختیله سیزی بێجاقلادێغێنێ دئدیگینیز ایلقار ایبراهیموْغلۇ
بۇ حادثهلره اعتراض ائدن شیعه رهبرلردندیر. سیز اوْنۇن بۇ چاغێرێشێنێ صمیمی
حساب ائدیرسینیزمی؟
ایلقار بَيین و دوْستلارێنێن 1993-جۆ ایلده فۇتۇروْلوْگیيا
اینستیتۇتۇندان منی زوْرلا آرابايا میندیریب آپارمالارێ و يوْلدا دا يارالامالارێ
اوْلمۇشدۇر. اوْ زامان من ایراندان يئنی گلمیشدیم و اینستیتۇتدا ایران حاقێندا دانێشێردێم.
دانێشێقلارێم ایلقار بَي و آرخاداشلارێنێن خوْشۇنا گلمهدیگی اۆچۆن بئله حرکت
ائتدیلر. لاکین من بۇنلارێ اۇنۇتمۇشام. حتی اوْنلارێ باغێشلامێشام دا. اوْ
زاماندان بری منیم دۆشۆنجه حیاتێمدا دا چوْخلۇ ديَیشیکلیکلر اوْلمۇشدۇر. ایلقار
بَيین دینی صؤحبتلرینین بیر نئچهسینی دینلهدیم. منه گؤره، اوْنۇن ایسلام آنلايێشێ
ایرانی شیرکله ایچ-ایچه گیرمیشدیر و منیم اۆچۆن اؤنملی اوْلان بۇدۇر. اؤلکمیزی ایرانی
کیملیگین باتاقلێغێنا سۆرۆکلهين اؤلچۆلر و ساسانی میللیيتچیلیگی مرکزلی ایسلام
آنلايێشێ ایلقار بَيین ذهنینده يۇوالانمێشدێر. قۇم و تهران مرکزلی ایسلام آنلايێشێدێر
و بۇ آنلايێشدان بیزیم خالقێمێزا بیر خئيیر گلمز. اوْ ذهنیت اؤلکمیزی ایرانچێلێق
باتاقلێغێنا سۆرۆکلهمکدهدیر.
