دوشوندوروجو و شوبهه لندیریجی فیکیرلر

  گونتای بَی گونوموزده مودئرن قاورامی اوزرینه اؤلکه میزده بعضی موباحیثه لر وار. بو حاقدا سیزین ده گؤروشونوزو آلماق ایستردیک.

   

  مودئرن اولماق و یا مودئرنیته نین لئگیتیملیگینی ساغلایان اونون گلنکلرله، اسکی عنعنه لر و حیات اؤلچولری ایله موجادیله ائتمه سیدیر. مودئرنیزم و مودئرنیست ایفاده لری نین 18-جی عصر آیدینلانما چاغینا عآید اولدوغونو یازانلار وار. آلمان موتفککیر خانیم هاننا آرئندت حساب ائدیردی کی، "مودئرنیته دؤورو سادجه مودئرن دونیا دئییلدیر. علمی باخیمدان مودئرن دؤور 17—جی عصرده باشلامیش و 20-جی عصرده سونا چاتمیشدیر." آرنولد توینبی کیمی تاریخچیلر ایسه رئنئسانسدان اعتیبارن، مودئرنیته نین اوچ مرحله سینی تثبیت ائتمیشلر: 1- رئنئسانس. 2- رئنئسانسدان باشلایاراق 17-جی عصره قدر داوام ائدن راسیونالیزم سورجی. 3- 18-جی و 19-جو عصری ایچینه آلان اینتئللئکتوالیزم و سییانتیزم (علمیلیک) مرحله لری. توینبی 20-جی عصری پوست مودئرن دؤنم آدلاندیرمیش. توینبی بو اوچ مرحله نی عاغیلپرستلیگین اورتایا چیخیشی و 20-جی عصرده پوستمودئرنیته نی مودئرنیته نین آنتیتئزی کیمی دَیَرلندیرر. راسیونالیزم و اینتئللئکتوالیزم آراسینداکی فرقی ده آچیقلامامیز گره کیر. راسیونالیزم تئکنیکسل عاغیلین، اینتئللئکتوالیزم ده نظری عاغلین اینکیشافی آنلامیندادیر. اینتئللئکتوالیزم عاغلین اؤز ایشیغینا بورونمه سیدیر. بونو داها یاخشی آچیقلایا بیلمه میز اوچون موسلمان بیلیم آدامی و نوبئل اؤدولو آلان پاکیستانلی عبد السلامین فیکیرلرینی ده گتیرمکده فایدا وار. عبدالسلام دئییر کی، آوروپادا اولان بعضی تئکنیک گلیشمه لر چینده یوزایللر اؤنجه دن وار ایدی. لاکین بو تئکنیک اینکیشافین آرخاسیندا نظری و تئوریک بیلگیلر اولمادیغیندا عقلی آیدینلانمایا سبب اولموردو. غرب بو نظری آیدینلانمانی کشف ائتدی و غربده اینسان عاغلی بو شکیلده اؤز ایشیغینا بورونمه یه باشلادی. مودئرنیته نین اساسینی نظری بیلگیلرین بیر-بیری ایله قارشیلاشماسی تشکیل ائدر. 18- جی عصرده بوتون ساحه لرده، او جومله دن سییاست، ایقتیصادییات، سوسیال و کولتورل حیاتدا یئنی فئنومئنلر اوراتایا چیخدی کی، بیر چوخلاری بونو مودئرنیته نین شعورو اولاراق نیته له میشلر. ایقتیصادی سربستلیک، سیاسی و فیکری پلورالیزم مودئرنیته نین گتیریلریدیر. مودئرنیته و لیبئرالیزمین مودافیعه چیلریندن بیری کارل پوپپئر اولموشدور. او، "آچیق جمعیت و اونون دوشمنلری" آدلی اونلو اثرینده لیبئرالیزمی و مودئرنلیگی ساوونموشدور. اونا گؤره، اسکی یونان فیلوسوفلاری پلاتون و سوکرات آچیق جمعیته قارشی اولموشلار. بعضی آراشدیرماچیلارا گؤره، ایلک دفعه 19-جو یوزایلده یازیچی شاتو بئریان "مودئرنیته" سؤزونو قوللانماغا باشلامیشدیر. یئنه ده 19-جو عصرده جوهن راسکین "مودئرن رسساملار" حاققیندا بیر اثر یازمیشدیر. هئگئل ده مودئرن دؤور حاقثیندا فیکیرلرینی سؤیله میشدیر. اونا گؤره، مودئرن دؤور اؤیله بیر چاغدیر کی، اینسان بو چاغدا اؤزونو هر شئیدن داها اؤنجه اینسانی و سوسیال موناسیبتلرین محصولو کیمی گؤرمکده دیر و اؤز ایچ دونیاسینا باخیب نیتلرینی گؤز اؤنونده بولوندوردوغوندا موقدس ساییلان اؤلچولردن فیکیرلرینی اوزاق توتور. اسکی چاغلاردا جسارت فردی بیر داورانیش ایدی، آنجاق مودئرن آنلامدا جسور اولماق اؤز شخصی اؤلچولرینه گؤره داورانماقدان عیبارت دئییلدیر، عمللر باشقالاری ایله ایلیشکیلر بوتونو ایچینده شکیللنمه لیدیر. بو، هئگلین فیکیرلریدیر. یعنی بوندان دا بؤیله آنلاشیلیر کی، کوللئکتیو شعور، کوللئکتیو داورانیش مودئرنلیگین اساس اؤزللیگیدیر. دیقت ائتسنیز، کوللئکتیو نظرین سئچیمی اولان پرئزیدئنت و یا باشباخان، پارلئمان دا بو دؤورلردن سونرا آچیقجا گونده مه گلمیشدیر. یعنی دئموکراسی نین دوغوش تاریخینی اسکی یونان اولاراق گؤرسک ده، مودئرن چاغدا دئموکراسی اؤزونو یئنی مودئرن ایقتیصادی، تئکنولوژی، سیاسی و فلسفی ایمکانلارلا گلیشدیرمیش، گئنیشلتمیشدیر. بو آرادا مودئرنیته فعلی داورانیشلارا اوستونلوک وئرمیشدیر، عملی داورانیشلارا دئییل. عملین آرخاسیندا هانسیسا بیر نظریییه و بیلگی دورماز، عمل بیر تؤره یه و گلنه یه گؤره داورانیش شکلیدیر. لاکین فعلین آرخاسیندا بیر تئوری، بیر نظریییه دورماقدادیر. فعل، آرخاسیندا بیر نظریییه دوران عملدیر. شارل بودلئر مودئرنلیگی بو شکیلده آنلاتمیشدیر: "مودئرنلیک گئرچکلیگین ایدراکیدیر. او گئرچکلیک کی، اورادا اسکی حیات اؤلچولریندن یئنی حیاتدا بعضی شئیلرین ایزی قالمیشدیر و بیز اونونلا قارشیلاشمالی، ساواشمالیییق." گؤرولدویو کیمی، مودئرنلیک تام آنلامی ایله موحافیظه کارلیغا قارشیدیر. لاکین اسکی و یئنی اؤیله سینه اینجه بیچیمده حیاتدا ایچ-ایچه کئچمیشدیر کی، یئنی اولانی اسکی اولاندان آییرد ائتمک آسان ایش دئییلدیر. بو گلیشمه لرین یانی سیرا "عاغیل" عونصورونون مودئرنیته دارتیشمالاری نین مرکزینده یئرلشدیگی گؤرولموشدور. مودئرن دؤورده عاغیل مرکزلی فلسفه لرین اینکیشاف ائتمه سی نین یانی سیرا اونو تنقید ائدن فیلوسوفلار دا مئیدانا چیخمیشدیر. مودئرن دؤورون عاغیلپرستلیگینی ایلک تنقید ائدن روسسو اولموشدور. روسسودان تاثیرلندیگینی دیله گتیرن آیدینلانما چاغی نین بؤیوک فیلوسوفو کانت دئییردی کی، "دینین اساسینی عاغیلپرستلیک وئریلری اولان فلسفه و منطیقله اینجله ییب آچیقلاماق مومکون دئییلدیر، بونون اوچون باشقا اؤلچویه، یعنی ایمان و سئزگی اؤلچوسونه احتییاج واردیر." بو کیمی، یاناشمالار حسابینا دین علمی و فلسفی حیاتدان کنارلاشدیریلدی. دین اؤزو ده تئولوژی علمی آدی آلتیندا اینجلنمه یه آلیندی. مودئرن دؤورون اینکیشاف سورجینه باخدیغیمیزدا بیر شئیه تانیق اولوروق کی، مودئرنیته اؤنجه گلنکلره سالدیرمیش، یا اونو یوخ ائدیب اؤز گلنگینی ایجاد ائتمیش، یا دا یوخ ائده بیلمه سه ده، اونو بعضی رئفورملارا اوغراداراق اؤزونونکولشدیرمیشدیر. مودئرن دؤور، اینسانلارین گؤیلردن ایمداد و قورتازیجی بکله مه سینه قارشی چیخمیش و بونا سون وئرمیشدیر. دیقت ائتسنیز صیرف بو دؤنمدن سونرا سییاستین قایناغی گؤیلرین و آللاهین ایراده سی دئییل، یئرده یاشایان اینسانلارین اورتاق ایراده لری نین اورونو کیمی مئیدانا چیخمیشدیر. مودئرنیته دونیانین لیبئرال اؤلچولرله یئنیدن شکیللنمه سورجیدیر. مودئرنیته نی بو شکیلده ده تانیملایانلار وار: مودئرنیته آوروپا دیشیندا قالان اؤلکه لرین سؤمورگه اؤلکه لره دؤنوشدویو گوندن باشلار. چونکو عقلی اینقیلابلارلا آوروپا ایره لیله دی و دیگر اؤلکه لر دَییشیم دوشونجه سینی یاخین بوراخمادان اؤز عادت-عنعنه لری نین باتاقلیقلاریندا ساپلانیب قالدیلار. مودئرن چاغین مرکزینده حاق، مودئرن اؤنجه سی چاغین مرکزینده گؤرَو بولونموشدور. مودئرن چاغدا حیات عقیده و اینانجدان اوستون اولموشدور، مودئرن دیشی چاغلاردا اینانج جاندان و حیاتدان اوستون اولموشدور. دینی دَییشدیرمه نین جزاسی اؤلوم ایدی، آنجاق مودئرن چاغدا کیمین دینینی دییشدیریب دییشدیرمه مه سی حقوقی و جزایی قوروملاری ایلگیلندیرمه مکده دیر. ایسلام اؤلکه لرینده هله ده دین دَییشیمی بؤیوک تهلوکه ساییلماقدادیر.

   

  مودئرنلیگین شرقده کی  سرگوزشتی حاققیندا نه دئیه بیلرسینیز؟  

    

  ایسلام اؤلکه لرینده مودئرن اینقیلابلار گئرچکلشمه دیگیندن تقلید ائتمک زوروندا قالدیلار، سؤمورگه دورومونا دوشدولر. هله ده ایسلام اؤلکه لرینده ایقتیدار خالقین اورتاق ایراده سینی دئییل، آللاهین ایراده سینی تمثیل ائدیر. شرقده کی عدالتسیزلیک، ظولم، ایستیبداد، اعداملار و سورگونلرین ده سببی بو دئییلمی؟ اویسا کی، آللاه دینی بیر قاورام اولماق اوزره اونون، یعنی آللاهین سوسیولوژی قاورام قارشیلیغی خالقدیر. خالیق (آللاه) دینی و خالق سوسیولوژی قاوراملاردیر. ایکیسی نین ده آنلامی بیردیر. خالقین ایراده سی و نظری ایله حسابلاشماق تانری نین نظرینه سایقیدیر. تانری اینسانا بو عاغلی ندن وئرمیشدیر؟ بو عاغیل صاحیبی اولان اینسان، سادجه اؤز یؤنه تیجیسینی ده سئچه بیلمه یه جکسه، او زامان بو عاغیل نه یه لازیمدیر؟ شرقده ایقتیدار آللاهین یئر اوزونده کی تمثیلچیسیدیر، موقتدیرین، یعنی حؤکمدارین عاغلی و ایراده سی خالقین ایراده سینی تمثیل ائتمیر، «قوتسال» تانری ایراده سینی تمثیل ائدیر! سؤزده آللاهین تمثیلچیسی اولسالار دا، گئرچکلیکده اؤزلرینی آللاهین اؤزو کیمی، آپاریرلار. آنجاق عادیل آللاه دئییل، فرقلی دوشونجه لره دوغوم ایذنی وئرمه ین دیکتاتور، ظالیم، جللاد و قاتیل آللاه کیمی. بیر اؤرنکله بونو داها دا یاخشی آچیقلاماق اولار. سون ایران پرئزیدئنتلیگی سئچیمینده حسن روحانی "من قئیبه چکیلمیش ایمام مئهدی نین و اؤلکه نین دینی رهبری نین نظرلری اوزرینه سئچیلدیم" دئدی. باخ، خورافات بودور. اؤز منافعلرینه خیدمت ائدن بیر مئهدی اویدورموشلار و بو مئهدی نین ده قلوبال بیر فلسفه سی، عدالت آنلاییشی یوخدور. اونون میسسیونو ایراندا دوشونجه لری، دویقولاری، آزادلیقلاری موللا-کاپیتالیست صینفی طرفیندن اسیر آلینمیش بو خالقا پرئسیدئنت سئچمکمیش! آیدینلانمیش، اعتیراض حاققینی الده ائتمیش مودئرن اینسان عاغلی بو کیمی خورافاتی قبول ائدرمی؟ بو سؤزلری اؤلکه پرئزیدئنتی آلمانییادا، فینلاندییادا سؤیلرسه، خالق قبول ائدرمی؟ ائتمز. ندن؟ چونکو آوروپا اینسان عاغلینا اؤزگورلوک تانییان مودئرن دؤورو باشاری ایله گئرچکلشدیردی. قربده ایقتیدارین آماجی شرقده اولدوغو کیمی، اینسانلارین دوشونجه سینی داها دا قارانلیغا گؤممکدن عیبارت دئییلدیر. ایقتیدار اینسانلارین دوشونجه سی نین اؤنونده کی انگللرین آشیلماسینا یاردیمچی اولور. بو باخیمدان قربله شرقی موقاییسه ائده جک اولورساق، قرب اینسانی گونشلی گوندوزده، شرق اینسانی آیسیز و اولدوزسوز قارانلیق گئجه ده یول گئدیرلر. شرقین تاریخینده بو قارانلیغی آیدینلاداجاق هئچ بیر دوشونجه اؤرنگی ده یوخدور. مؤولانانی، حافیظی اؤرنک سؤیله مکله اولماز. اونلارا بنزرلر قربده ده اولموش، وولتئرلر، شئکسپیرلر. سیاسی فلسفه یازان و دوشونجه، اینانج پلورالیزمی کیمی فیکیرلری کیتابلاریندا متنلشدیرن سیاسی فیلوسوفلاریمیز اولمامیشدیر. اولموشسا هانی، هارادادیر؟ یالانچی ایفتیخار دویقوسو ایله سورونلارمی چؤزولر؟ شرق مدنییتین بئشیگی ایمیش کیمی، خوشا گلیملی سؤیله ملر ده هامیسی ایفتیرا و یالان. هانی او مدنییتین اورونلری، هارادادیر؟ مدنییت اعداممی، ایشکنجه می، دوشوننلری سوسدورماق، دوشونورلرین سسینی بوغماقمی؟ ندیر مدنییت؟ صیرف بو اوزدن ده تقریبن 200 ایلدیر شرقدن قربه دوغرو بئیین قاچیسی داوام ائتمکده دیر. رسولزاده، احمد آقااوغلو، آخوندوو، ضیا گؤیالپ، آتاتورک کیمی، بیر چوخ دوشونجه اهلی ده آوروپالاشماغی قورتولوش یولو اولاراق اورتایا قویدولار. عوثمانلی مشروطه سیندن سونرا بیر چوخ آنادولو آیدینلاری قربلشمه یی آداملاشما اولاراق یازیردیلار. چونکو ائییتیمی اولمایان خالق کوتله سینه صاحیب ایدیلر و بو کوتله نی ده یالنیز قرب مئتودو ایله ائییته بیلردیلر. 19-جو عصرده قاجارلارین قربده اولان سفیری میرزه ابوالحسنخان ائلچی خاطیرلرینی "حئیرتنامه" آدلی کیتابیندا یازدی. یازیر کی، قرب اینسانی او قدر آزاد، قادینلاری او قدر اخلاقلی و سربستدیر کی، بونلارین هئچ بیری شرقده یوخدور. نه قاجارلاردا، نه ده عوثمانلیدا، هئچ بیرینده یوخدور. زاتن بیزیم تاریخیمیزده تحصیل آلمیش قادین اولمامیش. قادین حاقلاری دا مودئرنیته نین گتیریسیدیر. تاریخیمیز ائییتیمسیز و دوشونجه اورتمه ین کیشیلرین قابا حرکتلری و داورانیشلاریندان عیبارتدیر. قادینا حاق تانییان اؤلچولریمیز، حوقوق آنلاییشیمیز اولمامیشدیر. بیزیم تاریخدن سیلینمه سی گرکن کولتوروموزده کیشیلر بیر-بیرلرینی آشاغیلاماق اوچون قارشی طرفی قادینا بنزه درلر. بونا ایلک اعتیراض ائدن ماهاتما قاندی اولدو. قاندی دئییردی کی، اؤلکه مین قادینلاری نین حاقلارینی برقرار ائتمک، اونلارا "سیز ده اینسانسیز" فیکریمی ایثبات ائده بیلمک اوچون اؤزومو فیکرن و روحن قادین ائتدیم. او، هیند اینانجیندا مؤوجود اولان "براهماچاریا" آندلاشماسییلا اؤز خانیمی ایله ده بوتون جینسی ایلیشکیلرینی کسه رک هیندیستانین قورتولوشو و مودئرنلشمه سی اوچون غئیری-آقرئسسیو یؤنتمله ساواشاراق دونیانین دئموکراتیک و لایک اؤلکه لریندن بیری اولان مودئرن هیندیستانی قوردو. گونوموزده هیندیستان میللی مجلیسینده 120 پارتییا وار. موسلمانلاردان باشقا بوتون موختلیف مذهبلر دئموکراتیک سییاستله مشغول اولورلار. ایسلامین کیتابینی بیر کره سونا قدر اوخومامیش، ایسلامدا جیهادین نه آنلام داشیدیغینی بیلمه ین بیر سورو اینسان هانسیسا شئیخین فتواسی اوزرینه سیلاحلی ساواشا باشلاییر و هله ده ایسلام دونیاسیندا آللاهین بؤیوک نعمتی اولان بو عاغیلی قوللانان یوخدور. آنادولودا آتاتورک زورلاما ایله اؤز خالقینا مودئرن یؤنه تیم شکلینی قبول ائتدیردی. یوخسا آتاتورکون زورلاماسی اولماسی ایدی، اورادا دا شریعتی برقرار ائتمک ایسته ییردیلر. دوشونون، آتاتورک بو تطبیقاتی گئرچکلشدیرمه سه  ایدی، تورکییه ده افقانیستان، ایران و میصیر کیمی اولاجاقدی. آتاتورک یوخلوقدان مودئرن بیر اؤلکه قوردو. هئچ بیر صنایئعلشمه سی، آیدینلانماسی، بیلگیسی و کیتابی اولمایان بیر تاریخدن مودئرن اؤلکه چیخاردی. دوغرودور، ایندی آتاتورکو خیلافتی دئویرمکله سوچلاییرلار. اصلینده ایسه، آتاتورکون ان بؤیوک اینقیلابی خیلافتی تاریخدن سیلمه سی اولموشدور. ایسلامدا خیلافت اولمامیشدیر. ایسلام تاریخینده خیلافت گونون شرطلرینه گؤره اورتایا چیخمیشدیر. قوراندا نه خیلافت وار، نه ده ایمامت. بونلارین هئچ بیریسی ده مودئرن دونیا ایله و چاغیمیز ایسلام آنلاییشی ایله اویقون دئییلدیر. ایسلام دئییر سورونلارینیزی شورا ایله چؤزون. شورانین مودئرن آدی دئموکراسیدیر. لاکین دین اوزرینه مودئرن تفسیرلر گلیشدیریلمه دیگیندن بو قدر سورونلار یاشانیر. ایخوان میصیرده ایقتیدارا گلر-گلمز، قادینلارین گئییمی، باش اؤروتوسو، اؤزل ایشلری ایله اوغراشماغا باشلادی و نتیجه نی گؤردونوز. اوخوموش، دونیادان خبردار اولان میصیر خالقی میللی اوردوسونو دا یاردیما چاغیراراق ایرتیجاعنی دئویردی. ایخوان 13 میلیون اویلا ایقتیدارا گلمیشدی. 22 میلیون یوردداش ایمضا آتاراق ایخوانین گئتمه سینی ایسته دی. مودئرن آوروپا اؤلکه سینده ایقتیدارین دَییشیمی اوچون بو قدر ایمضا توپلانسایدی، ایقتیداردا اولان پارتییا درحال سئچیم تاریخینی بللی ائدردی. ان چوخ دا آزاد قادینلار ایخوان ایرتیجاعسینا قارشی چیخدی. کوچه لرده باشلاری آچیق اولان قادینا ایخوانین اؤزل شریعت پولیسلری نین سالدیردیقلارینی خبرلرده اوخویوردوق. اونلار بو قدر جاهیلدیرلر کی، بیلمه دیلر 100 میلیونلوق بیر اؤلکه نی 10 مین اهالیسی اولان اسکی مدینه قوراللارینا گؤره، ایداره ائتمک اولماز. ایسلاما دؤنوشو 7-جی عصره دؤنوش کیمی آنلاییرلار. ایسلاما دؤنوش قوراندان و عاغیلدان ایلهام آلماق اولمالیدیر. قوتسال متنلرین ده مودئرن هئرمئنئوتیگی، مودئرن آچیقلانماسی اولمالیدیر، یوخسا تاریخ یئرینده دونوب قالار. اسکی چاغا دؤنوش، یعنی ایرتیجاع، اسکی متنلری مودئرن وئریلرین ایشیغیندا ایضاح ائدیب چاغا اویقولامانین آدی ترققیدیر.  اؤنملي بير نؤقطه ني ده آچيقلاماق ايسترديم. دئموکراسي بیر دَيَر دئييلدير. دئموکراسي مئتود و آراجدير. دَيَرلرين حياتا کئچمه و ياريشما آراجي نين آدي دئموکراسيدير. دَيَرلر ياريشي اولمازسا، دئموکراسي نين آنلامي يوخدور. آزادليق بير دَيَردير، دئموکراسي اونون گؤوده سي. دَيَرلر ياريشماسي اولمازسا، اورادا دئموکراسي بئيينسيز بير باشدير. اؤرنگين ايراندا دا سئچيم وار. آنجاق ايراندا بير سول پارتييا قورولا بيلرمي؟ دئموکراسي نين مضمونو ليبئراليزمدير، دَيَرلر چوخلوغودور. بو اوزدن ده قرب سوسيولوژيسينده ليبئرال-دئموکراسي ايفاده سي گئنلده بير يئرده قوللانيلير. بورادا ليبئراليسم مضمون و دئموکراسي فورمادير. لاکين ايسلام اؤلکه لرينده دَيَرلرين اورَتيمي و ياريشماسي اولماديغي اوچون دئموکراسي اؤزو بير دَيره دؤنوشموشدور. دئموکراسي سوسیال و سیاسی آماجلارين گئرچکلشمه آراجيدير.

   

   سؤیله دیکلرینیز بیلگیلر ایشیغیندا مودئرنیزم و پوستمودئرنیزم آراسینداکی فرقی نئجه آچیقلایا بیلرسینیز؟ 

   

  پوستمودئرنیزم مودئرنیزمه قارشی تنقید زمینینده اورتایا چیخمیشدیر. تنقید اولمازسا ان گؤزل فیکیرلر ده پاسلانماغا و چورومه یه باشلار. پوستمودئرنیزمین تنقیدلری مودئرنلیگی اورتادان قالدیرماق دوغرولتوسوندا دئییلدیر، سادجه مودئرنلیگین عاغلی تانریلاشدیرماسینا قارشی چیخمیشدیر. پوستمودئرنلیگین تنقیدلری موحافیظه کارلیغا سؤیکنمیردی. آنجاق مودئرنلیک اؤزو عاغیل مسئله سینده بیر نؤوع موحافیظه کار اولماغا باشلامیشدی. عاغلی تنقید ائتمه یین، یوخسا اسکی چاغ گئری دؤنر کیمی، بیر اندیشه اورتایا چیخمیشدی. لاکین پوستمودئرنیته اسکی چاغی گئری گتیرمه دن مودئرنیته نین صیرف عاغیلمرکزلی یؤنته مینی تنقید ائدیردی. پوستمودئرنیته نین مودئرنیته نی تنقیدینده بؤیله بیر دوروم سؤز قونوسودور کی، مودئرنیته بوتون دَیَرلره قارشی چیخاراق عاغلی اؤنه چکدی و اونو تانریلاشدیردی. پوستمودئتنیته عاغلی دا تنقید ائتمه یه باشلادی و بؤیله جه پوستمودئرنیته بو فیکری اورتایا آتدی کی، اوغروندا اؤله جک هئچ بیر شئی یوخدور. اؤلمه مک و سادجه یاشاماق گره کیر. بو دا، سانکی بعضی سورونلارا یول آچدی. چونکو اینسانین دوغاسیندا آلتوریستیک دویقولار وار. باشقالاری اوچون فداکارلیق ائده رک حیاتی تهلوکه یه آتماق کیمی، بیر دویقو. پوستمودئرنیته نین آنا سؤیله می بودور کی، حیات و یاشاماق او دویقولاردان داها اوستوندور. یعنی بوتون دَیَرلر، اولکولر و ایدئاللار بؤیله جه چؤکموش اولدو. پوستمودئرنیته نین حاقلی اولدوغو یئرلر وار. آشیری فداکارلیق و آلتوریزم اینسانی جاهیل ساخلار و آقرئسسیو ائدر. لاکین پوستمودئرنیته اؤز اینکیشافی سورجینده دینی وئریلرین گونجل حیاتا داشینماسیندان یانا توتوم سرگیله میشدیر. مودئرنیته نین گؤرمزلیکدن گله رک اوزریندن کئچدیگی دینی دَیَرلری بو دفعه  مودئرنلیگین ده عقلی ایمکانلاریندان یارارلاناراق داها راسیونال شکیلده جانلاندیرماق ایسته میشدیر. پوستمودئرنیته نین تنقیدلرینه جاواب اولاراق هابئرماس "مودئرنیته هله تاماملانمامیش سورجدیر، اؤز عکسیکلیکلرینی دوزلده جکدیر" دئمیشدیر. آنلاشیلان پوستمودئرنیته ده مودئرنلیگین اؤز ایچیندن دوغموش و اونون عکسیکلیگییینی برطرف ائتمک اوچوندور. پوستمودئرنیزم مودئرنیزمین بیر اوست مرحله سدیر. پوستمودئرنیزم، اؤزللیکله دیلچیلیک و قراماتولوژی ساهه سینده بؤیوک علمی بیلگیلر اورتایا قویموش و دیل فلسفه سی اوزرینده چوخ دورموشدور.

   

  میللی دوشونجه و دؤوروموزون پروبلئملری حاقدا نه لر دوشونورسونوز؟  

   

  دوشونجه نین مرکزینده دوران اینسانین حیاتی، اونون موتلولوغو، گووَنلیگی و حاقلاری اولمالیدیر. هانسیسا قوتساللاشدیریلیمیش تؤره لر و دَیَرلر اولمامالیدیر. هومانیزم ده بودور. هئچ بیر تؤره، هئچ بیر دَیَر و دین اینسان حیاتیندان، اینسان حاققیندان اوستون دئییلدیر. دینلر ده بو آماج اوچوندور، آنجاق دین تاریخینده اونون اینسانجیل میسسیونونو تحریف ائتمیشلر. بیزیم تؤره لریمیزده و کولتوروموزده اینسانا سایقی یوخدور. تؤره یه و ایچی بوشالدیلمیش موللا-شئیخ صینفی نین چیخارلارینا خیدمت ائدن دین آنلاییشینا سایقی وار! بو مؤوضوعنو کئچن عصرده آیدینلاریمیز آیرینتیلی شکیلده یازمیشلار. من اورایا گیرمک ایستمیرم. شرق کولتورو بو باخیمدان مونوتوندور. میلیونلارجا موهاجیر قرب کولتورونده راحاتجا یاشاماقدادیر. بو قدر موهاجیری شرق کولتورو قبول ائدرمی؟ ائتمز. جاسوسلوق وار بیزیم کولتورون ترکیبینده، اینسانین اؤزل حیاتینا موداخیله ائدر. مثلن بیزیم شهر اولان اردبیلده، تبریزده بیر سوننی عاییله گلیب یئرلشسه ایدی، اونو اذیت ائتمه نین بیر یولو آراناردی. صفوی سادیزمی. ایبتیدایی اینسانلاردا بیله، بو سادیزم اولمامیشدیر. باشقالاری ایله، باشقا اینانج و فرقلی گؤروشلر و دَیَرلرله بیر یئرده یاشاما تجروبه میز یوخدور. بو تجروبه سیزلیک سادجه بیزه عآید دئییل، بوتون شرقده یوخدور. عیراقدا شیعه-سوننی 1400 ایللیک سورونلارینی چؤزه مه دن بیر-بیرینی قتل ائدیر. یاخین زاماندا ایراندا دا اؤیله اولاجاق. ائتنیک و مذهب ساواشلاری ایرانی دا عیراقین دورومونا سوخاجاق. تصوور ائدینیز کی، اؤرنه یین 10 میلیون خریستیان، بوددیست واریپ ایراندا، عربیستاندا یاشاسین. او اهالی نین سالدیرقان کولوتورو بونا ایذن وئررمی؟ بو تجروبه نی بیز رئنئسانس، آیدینلانما اینقیلابلارینی گئرچکلشدیرمیش اولان قربدن اؤیره نیریک و بایراغیمیزداکی قربلشمه نین ده آنلامی بودور. بیر توپلوم نئجه تجروبه قازان بیلر؟ اؤز ایچینده و تاریخینده مؤوجود اولان تضادلاری، تضادلارین چارپیشماسینی اهلیلشدیرمکله تجروبه قازانار. بونون اوچون کؤکلو شهر حیاتی، فیکیر و تئکنولوژی اورتیمی گرکمکده دیر. بؤیوک فیلوسوف مارتین هئیدگگئرین گؤروشلریندن یاردیم آلاراق، اونون دوشونجه سینی تفسیر ائده رک فیکریمی آنلاتماغا چالیشاجاغام. او، دئییر کی، اینسانین دونیاسی اوچ بؤلومدن عیبارتدیر. منجه بو اوچ بؤلومو سادجه اینسان حیاتینا دئییل، میللت حیاتینا دا عآید ائتمک اولار: 1- بیزی چئوره له ین ائکولوژی موحیط. 2- باشقالاری ایله اورتاق اولدوغوموز دویقو، دوشونجه، داورانیش دونیاسی. مثلن ایسلام بیزیم موسلمانلارلا، چاغداشلاشما دا دونیا ایله اورتاق دونیامیزدیر. 3- اؤز دونیامیز، یعنی صیرف فردین و یا میللتین اؤزونه عآید اولان دونیا. بو اوچونجویه دیقت ائتمه لی ییک، چونکو بیزیم فرد و میللت اولاراق تاریخی بیلینجالتیمیزداکی شیفره لر و رمزلر اورادا ساخلانماقدادیر. منه گؤره، بیزیم اؤزوموزه مخصوص اولان بو دونیا 1501-جی ایلده صفویلر طرفیندن تخریب ائدیلدی و بیز دونیاسیز بوراخیلدیق. اساس سورونوموز دا بودور. ایندی او اؤزل دونیامیزی یئنیدن اینشا ائتمک ایسته ییریک. ایراندا بیزیم تسلیم اولوشوموز و سورعتله فارسلاشماغیمیزین دا سببی بودور. اؤزل دونیامیزداکی اولوسال خاطیره لر یوخ ائدیلدی و یئرینه مرثیه ، آغلاشما، شیددت، نیفرت و سالدیرقانلیق دولدورولدو. ایراندا یاشادیغیم خاطیرلری خاطیرلادیغیمدا، یا دا یوخوما گیردیکلرینده نه قدر آنلامسیز بیر اؤزل دونیایا صاحیب اولدوغوموزو دوشونرم و شعورآلتیمدا یئرلشن بو خاطیره لر منی چوخ اینجیدیر. بیر کیچیک کوچه ده بیر نئچه مسجیدین میکروفونلاریندان یوکسلن آغلاشما، شاخسئی فریادلاری. گئجه یاریسی اینسانلارین یوخوسونا دیقت ائتمه دن مسجیدلرده کی سایقیسیزجا باغیرتیلار، زنجیر و سینه وورمالار. هامیسی تاریخه گیرمه میش ایبتیدایی توپلومون چاغدیشی سیزیلتیلاری، باغریشمالاری. بؤیله بیر توپلومون عاغلیندا نئجه مودئرن اینقیلاب ایشارتیلاری اویاتماق اولار؟ بلکه ده اینسانا سایقی دویان، اؤز اؤلکه سینده یاشاماق حاققی اولمایان موهاجیرلره قوجاق آچیب یاشام حاققی تانییان فینلاندییا کیمی گؤزل اؤلکه، فین میللتی کیمی نجیب و شریف میللتین تجروبه سینی منیمسه مم ده بو قونودا ائتکیلیدیر. ظاهیرن کیچیک، آنجاق مدنیتجه چوخ بؤیوک اولان فین میلللتی نین مدنییتی نین مرکزینده دوران اینسان، چئوره و حئیوان حاقلاریدیر. مدنییتلری موقاییسه ائتمکله نه یین نه اولدوغو رئاللیقدا گؤرولور، آنلاشیلیر. هئچ بیر اینسانی دَیَر ایراندا مؤوجود دئییل. حافیظ شیرازی کیمی، بؤیوک شخصییتلر یئتیشمیش، آنجاق اونلارین دا ایمکانی اولسایدی، اؤلکه لرینی ترک ائدیب قربه گه لردیلر. نئجه کی، فوضولی بیر قزلینده یازیر کی، بو موسلمانلار آراسیندا یاشاماق چوخ چتیندیر، بلکه باشیما بیر خریستیانلیق ساریغی سارییاراق ظاهیرده اؤزومو خریستیان گؤستریب باطینده موسلمان اولماقلا راحات یاشایا بیلرم.  فوضولی نین قزلی بؤیله دیر: 

" قئیدی-ایسلام فوضولی سنه بیر آفتدیر، 

  بیر حیصار ائیله، سن اوندان اؤزونه زونناری."  

  اورادا میللی شعور ایجاد ائتمک ده چوخ چتین ایشدیر. سون 500 ایللیک تاریخیمیزده شعور و عاغیل اورونو اولان بیر تک نومونه تجروبه میز یوخدور. 1828-جی ایلدن سونرا روس ایداره سینه کئچن ایندیکی آذربایجان اؤلکه سی او تاریخی خاطیره لردن آیریلدیغی اوچون قیسمن ده اولسا، شعورلانماغا باشلادی. بیر فورصت، بیر شانس یاراتدی "تورکمنچای" آندلاشماسی. چونکو توپلومو میللت ائدن اونون دونیا ایله تماس شکلیدیر. روسییا ایله و روسلار واسیطه سی ایله دونیایلا تماس شکلی دَییشدی و قوزئی آذربایجان قارانلیق صفوی تاریخی حبسخاناسیندان قیسمن قورتاردی. جاوید، رسولزاده، صابیر، آخوندوو و دیگرلری بونو آچیقجا دیله گتیرمیشلر. میللی شعوردان محروم اولان خالقلار اؤز حیات و اؤلوملریندن خبرسیز اولارلار. فداکارلیقلاری دا تاریخ نؤقطه نظریندن آنلامسیز اینتیحار اؤزللیگی داشییار. مثلن ایران-ایراق ساواشیندا خومئینی ساواشا قاتیلماق اوچون فتوا وئردی. 70-13 یاش آراسیندا شیعه تورک اؤنجه آنا دیلینده یازیب اوخوماق ایسته ین تورکمنلری خوراساندا قتل ائتدی، اؤندرلرینی اؤلدوردو، سونرا دا رقملره گؤره 300 مین تورک کؤنوللو اولاراق ایراق ساواشیندا ساواشیب اؤلدو. ندن؟ بؤیله ده آخماقلیق اولارمی؟ بو قدر شعورسوزلوق و کندی حیاتینی دَیَرسیز گؤرمه هانسی میللتده وار؟ حیاتدان داها دَیَرلی نه اولا بیلر؟ ندن بیزیم خالق خومئینی کیمی قاتیل صفوی موللاسی نین فتواسینا اؤز حیاتینی فدا ائدیر، قویون کیمی قوربانلیق کسیلیرلر. بؤیله کیملیکسیز بیر میللت اولارمی؟ صفویلر قورولدوغو گوندن بری ساسانی هدفلری یولوندا قوللانیلان اشیالارا دؤنوشدورولدوک. یازی دیلینی کؤنوللو اولاراق فارسجا ائدن، فارسین هدفلری یولوندا فداکارلیق ائدن صفویزده تورک! بیزی کؤله اولماق اوچون فداکارلیغا زورلایان بو اینانج و ایدئولوگییا سورقولانمالی دئییلمی؟ بؤیوک نادیر شاه بو خسته ایدئولوگییانی اورتادان قالدیرماق ایسته میشدی، آنجاق باشاریسیز اولدو. اونون اؤلدورولمه سی ایله بیزیم آیدینلیغا چیخماغیمیز دا دوردورولدو. م. ع. صابیر "فخریییه" آدلی شئیرینده نادیر شاهی یاخالاندیغیمیز قورخونج خسته لیگه درمان تاپان قورتاریجی کیمی گؤسترمیشدیر. 

   

  آیدینلانما و مودئرن اینقیلابلار حاققیندا دانیشدینیز. بونون دینی یؤنونو نئجه دَیَرلندیریرسینیز؟ دین دایره سی ده بو گلیشمه لردن تاثیرلنمیشمی؟ 

   

  آیدینلانما هئچ بیر زامان دینین دیشیندا گئرچکلشمه میشدیر. چونکو دین هم قورتاریجیدیر، هم ده توپلومو قارانلیغا گؤمه بیلن وسیله دیر. بونو ان گؤزل بیچیمده کارل مارکس آچیقلامیشدیر. او دئییر کی: دین، مؤوجود دوروملارا بیر اعتیراضدیر، دین، روحسوز وضعیتلری روحلاندیراندیر، دین، ازیلن اینسانین ایچ فریادلاریدیر، دین اورکسیز دونیانین قلبیدیر و نهایت دین، خالقلارین تیریکی ، افیونو و اویوشدوروجوسودور. مارکسین بو تثبیتی چوخ دوغرو و یئرینده دیر. ایسلام اؤلکه لرینده قوران بیر یانا بوراخیلیب و یانلیش تؤره لری، گلنکلری ایسلام آدینا قبول ائتمیشلر. بو ایچی بوشالدیلمیش دین ده تام اویوشدوروجو رولونو اویناماقدا. آوروپاداکی آیدینلانما نه ایدی؟ موقدسلشدیریلمیش کیلسه، کئشیش آنلاییشینی، دینی صینفی بیر یانا بوراخیب اینجیلین اؤزونه و جؤوهرینه دؤنمک ایدی. بیزده ده بؤیله بیر آیدینلانما سورجی باشلامالیدیر. ایسلامین تک قایناغی قوراندیر و باشقا شئی دئییلدیر. قورانین دیشیندا خلیفه و ایماملیق کیمی آنلاییشلار تفرروعاتدیر و ایسلام تاریخینده اورتایا چیخمیشدیر. بیز ایسه یالنیزجا و سادجه اولاراق قورانی دینی گؤروشلریمیزین رهبری اولاراق گؤرمه لیی ییک. ایسلام تاریخینده اورتایا چیخان ساپیق جریانلاردان اوزاق دورمالیییق. بیر اؤرنک سؤیله مک ایستردیم. قورانین "یاسین" سوره سینده بولجا حیکمت و بیلگی وار. بو سوره باشدان سونا قدر، آنجاق دیریلره خیطاب ائدر. حیاتیندا بو سوره نی و یا ترجومه سینی اوخومایان موسلمانلارین چوخو یاخینلاری اؤلدوکلرینده اوخویوب، اوخوتدورارلار. باخین "یاسین"  سوره سینده کئچن ایفاده لره: "آند اولسون حیکمت دولو قورانا"، "سن پئیقمبر اولاراق گؤندریلدین"، " دوغرو یولداسان"، "بو کیتاپ یالنیز دیریلری اویارماق اوچوندور"، "بیزه دوشن گؤرَو، آنجاق آچیقجا تبلیغ ائتمکدیر." بو آیتلرین اؤلو ایله نه علاقه سی وار؟ هله یاسین اوخویان موللایا پارا دا وئریلیر. قورانی-کریمده دین اوزریندن پارا قازانماق یاساقلانمیشدیر، حارام اعلان ائدیلمیشدیر. چونکو قوراندا مؤوجود اولان بو قدر بیلگی و معنانی تانری پارا آلمادان بیزه تمنناسیز اولاراق وئرمیشدیر. او پارانی وئرن ده، آلان دا ایسلام و قورانا قارشی داورانیرلار. آیدینلانما دا بو خورافه لری ایفشا ائتمک و دینین تمل عدالت و اخلاق آنلاییشینا دؤنمکدیر.   ايسلامدا موللا دئيه بير ديني صينيف و دين آدامي قروپو اولماميشدير. پئيقمبر اينديکي سؤزده دين آداملاري کيمي، فرقلي ساريق و جوببه گئيينه رک اؤزونه دين آدامي دئمه ميشدي. اونون گئييمي ده خالقين گئييميندن هئچ فرقلنمه ميشدي. "دين آدامي"نين اوزرينه بير جوببه تاخيب خالقدان فرقلنمه سي پئيقمبرين ايجاد ائتديگي ايسلام کولتورونه ترسدير. نه پئيقمبر بو ايشي ائتميشدير، نه ده ابوبکير، عؤمر، 12 ایمام و ابوحنیفه کیمی دین بیلگینلری. دين آدامي دئيه بير ستاتوس ايسلامدا يوخدور. هر کس تقواسينا گؤره فرقله نير و بونو بيلن ده يالنيزجا و سادجه اولاراق تانريدير. صفويلردن سونرا موللا-فئودال صينفي دينه گيرديريلميشدير. بيلگه وار ايسلامدا. بو بيلگه لر ده بير صينيف اولوشدورمازلار. دين اوزريندن پارا قازانمازلار. ان حارام پارا دين اوزريندن قازانيلان پارادير. پئيقمبر زامانيندا اؤلونو باسديريرکن ياسين اوخوناراق پارامي قازانيلميشدير؟ بونلارین هامیسی موللا-فئودال صینفی نین ایسلام تاریخینه سوخدوقلاری ساپیق و ایسلاما ضید اولان اولایلاردیر. پئیقمبر زامانیندا بو باطیل عنعنه لرین هئچ بیری یوخ ایدی. باشقا فاناتیک داورانیشلار اؤرنگی ده دینه یوکلنمیشدیر. ایسلامدا دؤرد سوچون جزاسی وار: 1- قتلین، 2- زینانین، 3- ایفتیرا و یالانین، 4- باشقاسی نین امگینی چالمانین، اوغورلوغون. ایچکی ایچمه نین جزاسی یوخدور قوراندا، سادجه ایچمه مک تؤوصییه ائدیلمیشدیر. آنجاق ایسلام اؤلکه لرینده ایچکی ایچنی شاللاقلاییب آدامین شخصیتینی هئچ ائدیرلر. دیقت ائتسنیز آدام اؤلدورمک یاساقدیر. آنجاق رافیق تاغی نین بیر یازیسینا گؤره، ایران موللاسی فتوا وئریر و آذربایجانین یوباز فاناتی اونو اؤلدورور. بؤیله بیر ایسلام یوخدور. مؤولانا «مثنوی»سینده یازیر کی، "هئچ بیر کافیری بیله، آشاغیلامایین کی، سون نفه سینده موسلمان اؤلمه سینه بیر فورصت و شانس قالسین."  ایسلام و ایسلام بؤیوکلری بو شکیلده دوشونمکده ایکن، هانسیسا آیتوللاه آللاهمیدیر کی، اؤلوم فتواسی چیخاریر؟ جانی آللاه وئرمیش و یالنیز او، آلا بیلر. بشرییت اوچون رافیق تاغی یارارلی ایدی، یوخسا بوتون حیاتی حارام اوزرینه قورولموش و اینسانلارین اینانجینی سؤموره رک حارام پارا قازانان آیتوللاهمی؟ گونوموزده خالقیمیزین شعورو ایسلام آدینا اویدورولموش قاوراملارلا اسیر آلینمیشدیر. ایراندا خومئینی اؤندرلیگینده گئرچکلشن شیعه عوصیانیندان سونرا صفوییت یئنیدن خورتلادی. اصلینده ایراندا اینقیلاب اولمادی. چونکو اینقیلابین کیتابی و تئورییاسی اولمالیدیر. ساسانی مجوسیلیگی ایسلام کولتورونه سیزاراق ایمامت آدیندا بیر آنلاییش اویدورموشدور. ایسلامین کیتابی اولان قوراندا ایسه نه خیلیفه وار، نه ده ایمام. هئچ بیریسی یوخدور. ایسلام کیتابیندا سورونلارین چؤزومو اوچون شورانین قرارینا گؤره داورانماق حؤکم ائدیلمیشدیر. پئیقمبرین وفاتیندان سونرا دا خیلافت او گونون شرطلرینه گؤره، سیاسی تئوری اولاراق گلیشدیریلدی. بو، او دئمک دئییل کی، بو سیاسی سیستئم ابدیین سورمه لیدیر. قوراندا کئچن شورا سؤزونون مودئرن تانیمی دئموکراسیدیر. نه خیلافته گرک وار، نه ده ایمامته. بو حاقدا بؤیوک موسلمان موتفککیر ایقبال لاهوری ده چوخ دوشونموش و فیکیرلرینی کیتابلاشدیرمیشدیر. اونا گؤره "سون پئیقمبرلیک" ایفاده سی نین آنلامی بودور کی، آرتیق بوندان سونرا علمی و تجروبی عاغلینیزی قوللانمالیسینیز و داها سیزلره بیر داها پئیقمبر گلیب کیتاب گتیرمه یه جکدیر. بو اوزدن ده ایقبال لاهوری آتاتورکون تورکییه ده خیلافتی قالدیریب لایک دوزنه کئچشینی بؤیوک هیجانلا آلقیشلاییردی. ایسلامین و اینسان حاقلاری نین اؤنونده انگله دؤنوشن خیلافت و ایمامت آنلاییشلاری مودئرن سیاسی لیترتوردن سیلینمه لیدیر. آتاتورک لایکلیگی آنادولودا تطبیق ائتمه سه یدی، ایندی تورکییه ده میصیر، افقانیستان و ایران کیمی دوغو اورتا چاغی نین قارانلیق باتاقلیغیندا باتیب قالاجاقدی. ایمامت ایسه، تام اولاراق ایسلام قارشیتیدیر. بو آنلاییشا گؤره، علی نین حاققی یئییلمیش و ایمام دا پئیقمبر کیمی آللاهدان وحی آلیر! ایمام خطا ائتمز و معصومدور! سیاسی ایقتیدار اونا خاصدیر و سون مئهدی گلنه قدر ایقتیدار مئهدی نین نایبلری، یعنی یاردیمچیلاری اولان موجتهیدلره، آیتوللاهلارا مخصوصدور! یئری گلمیشکن خالقیمیزین بو مؤوضوعدا آیدینلانماسی اوچون "مئهدی" مسئله سی ایله باغلی بعضی آچیقلامالار وئرمک ایستردیم. بؤیوک ایسلام موتفککیری ایبنی-خلدون و 20-جی عصر ایسلام دوشونورو ایقبال لاهوری گؤره لیم "مئهدی" حاققیندا نه لر دوشونموشلر؟ ایبنی-خلدون "موقددیمه" کیتابی نین بیر بؤلومونده "مئهدیلیگی" اینجه له میشدیر. اونون آراشدیرمالاری مئهدیلیگین باطیل بیر اینانج اولدوغونو ایثباتلایان ان اؤنملی و توتارلی قایناقدیر. 20-جی عصرین ان بؤیوک موسلمان موتفککیری اولان ایقبال لاهوری ده مئهدیلیگین باطیل اینانج اولدوغونو ایثبات ائتمک اوچون ایبنی-خلدونون آراشدیرمالاریندان یارارلانمیشدیر. ایبنی-خلدون مئهدیلیگین باطیل اینانج اولدوغونو ایثباتلایان 24 روایتی اؤز اثرینده وئره رک هر بیر روایتین باطیل اولدوغونو ایثباتلامیشدیر. ایقبال لاهوری ده بونلاردان یارارلانمیشدیر. بو 24 روایت سوننت اهلی نین کیتابلاریندا مؤوجوددور. شیعه لرین بو ایستیقامتده افسانه وی و میفیک روایتلری داها چوخدور. ایبنی-خلدونا گؤره "مئهدی" ایله باغلی بوتون روایتلر ساختا، یالان و اعتیبارسیزدیر. ایبنی-خلدون حساب ائدیر کی، مئهدیلیک ایسلامی فیکیر اولمامیش، سونرادان ایسلام کولتورونه گیردیریلمیشدیر. ایبنی-خلدونون بو گؤروشوندن ایلهام آلان ایقبال لاهوری دوستونا یازدیغی بیر مکتوبوندا یازیر کی، منجه مجوسی-زردوشتی گؤروشلر داها سونرا مئهدیلیک آدی ایله ایسلام کولتورونه سیزمیشدیر. چونکو تاریخی، یاخشی و پیس اولاراق ایکی یئره بؤلمه ایسلام دوشونجه سی دئییل، مجوسی دوشونجه دیر. بو دا ایسلام کولتورنده مئهدیلیک آدی ایله اورتایا چیخمیشدیر. تاریخین آخیشیندا یاخشیلار پیسلره قالیب گله جک و بونو دا مئهدی برقرار ائده جکمیش.  ایبنی-خلدونا گؤره ایسه تاریخین دینامیزمی هابیل و قابیلدن باشلایاراق داوام ائدن بو تضادلاردان عیبارتدیر. ایبنی-خلدونا گؤره، مئهدیلیک تاریخین سونو دئمکدیر و تاریخین سونو اولا بیلمز. ایقبال لاهورییه گؤره، شیعه اهلی نوبوووتین (پئیقمبرلیگین) بیتمه سوره سینی 260 ایل گئجیکدیرمیشلر. ایسلامدا پئیقمبرلیک 23 ایل اولموشدور، آنجاق شیعه یه گؤره، پئیقمبرلیک 260+23 ایل اولموشدور. شیعه گؤروشونده ایماملار پئیقمبرین واریثلردیر و بوتون پئیقمبرلیک اؤزللیکلرینه صاحیبدیرلر. ایماملارا وحی گلیرمیش، قئیبدن خبر وئریرمیشلر! قوراندا و شریعتده سابیقه سی اولمایان قانونلار تاسیس ائتمه یه ایماملارین صلاحییتی وارمیش! بو دا یالنیز پئیقمبره خاص اولان بیر یئتکی ایدی. ایماملارین میسسیونو پئیقمبرلیگی ایمامت آدی ایله سوردورمک اولموشدور. شیعه لره گؤره، پئیقمبرین بوتون یئتکیلری ایماملاردا دا اولموشدور. شیعه لرین ایماملارا تانیدیقلاری اؤزللیکلر خاتمییتی (سون پئیقمبرلیک فیکرینی) اینکار ائدیردی. شیعه مئهدیسی نین قئیبه چکیلمه سی ایله باغلی مؤوجود دلیللر ده یئترسیزدیر. شیعه لر دئییرلر کی، مئهدی نین دوشمنی اولدوغو اوچون قئیبه چکیلمیشدیر. او زامان بونو سورماق گره کیر کی، دیگر ایماملارین دوشمنلری یوخمو ایدی، اونلار نییه قئیبه چکیلمه دیلر؟ بیر باشقا جاوابلاری دا بودور کی، آللاه 12 ایماملا بو سورجی کامالا اردیردی. آنجاق بو دا توتارلی و یئترلی جاواب دئییلدیر. چونکو ایماملارین ساییسی یئددی ده اولسایدی، عئینی ایدیعادا بولونماق مومکون ایدی. نئجه کی، یئددی ایماما اینانان ایسماعیلییه ده عئینی ایدیعادا بولونماقدا ایدی. پئیقمبرین صحابیلریندن هئچ بیریسی مئهدیلییه اینانمامیش و موسلمان دا اولموشلار. مئهدی قونوسو اعتیقادی بیر مسئله دیر. یعنی تاریخی باخیمدان اونون وارلیغینی ایثبات ائده جک هئچ بیر دلیل یوخدور. پئیقمبر ایسه اعتیقادی بیر مسئله دئییلدیر. تاریخده اولموشدور. بللی بیر زاماندا دونیایا گلمیش، بللی تاریخی زاماندا پئیقمبرلییه یوکسلدیلمیش، بللی زاماندا دا وفات ائتمیشدیر. دیگر 11 ایماملار دا او شکیلده. آنجاق مئهدی بؤیله دئییلدیر. دونیایا گلمه سی ده افسانه لر و میفلر دومانلیغیندادیر. تاریخی شاهیدلرله مئهدی نین وارلیغینی ایثبات ائتمک مومکون دئییلدیر، آنجاق بیر ایدئولوگییایا ایناناراق تاریخده اولمایان بیری نین اولدوغونا اینانماق مومکوندور کی، بونون راسیونال طرفی اولا بیلمز. چونکو مئهدی نین تاریخده اولدوغونو ایثباتلایان هئچ بیر تاریخی سند مؤوجود دئییلدیر. شیعه لرین اؤزو بیله، اونون آناسی نین حامیله لیگی نین گیزلینده اولدوغونو یازیرلار. دونیایا گلدیکدن سونرا دا 5 ایل گؤزلردن ایراق یاشامیشدیر. او زامان بونو کیم گؤرموشدور؟ بؤیله بیر شخصین وارلیغینی تاریخی سندلره دایاناراق ایثبات ائتمک نئجه مومکون اولا بیلر؟ آنجاق شیعه لر اونون گیزلینجه دوغولدوغونا اینانیر. کیمسه شیعه نین اویدوردوغو بو میفه اینانمازسا، آللاه اونون یاخاسیندان یاپیشماز. چونکو آللاه عاغیل دیشی اولانا اینانماغی تکلیف ائتمه میشدیر. قوراندا دا مئهدی حاققیندا هئچ بیر ایپ اوجو، هئچ بیر بیلگی مؤوجود دئییلدیر. شیعه نین تصویر ائتدیگی مئهدی نین قلوبال آماجی دا یوخدور. او، ظوهور ائتدیگینده ایلک اولاراق ابوبکیری، عؤمری، عآییشه نی و پئیقمبرین دیگر ان یاخین دوستلارینی قبیردن چیخاریب دیریلده جک، اونلاری کافیر، مونافیق و علی نین حاققینی یئدیکلری اوچون ایشکنجه ائدیب آتشده یاخاجاقدیر! شیعه نین تصویر ائتدیگی مئهدی نین قلوبال عدالت آنلاییشی یوخدور، سادجه سوننی اؤلدورمه یه گله جکدیر. بو ایدئولوژی اینانجا گؤره، بشریتین تک دوشمنی موسلمانلاردیر، یعنی سوننیلردیر. بونون دا ساسانی کولتوروندن شیعه لره کئچدیگینه اینانماق گره کیر و تاریخی تانیقلار دا بو یؤنده دیر. چونکو موسلمانلار ساسانی ایمپئراتورلوغونو دئویردیلر. بو اوزدن ساسانی-مجوسی کولتورو ایسلام و موسلمان دوشمنی اولموشدور. ساسانیلیگین یئنیدن جانلانماسی اولاراق تاریخه گیرن صفویت بو ایدئولوگییانی داها دا یایقینلاشدیرمیشدیر. ایندی بو ایدئولوگییانین قارانلیق دونیاسیندا اؤلکه میزده آیتوللاهلار هر تورلو فرقلی دوشونجه لری بوغور، اعدام ائدیب، زیندانلاردا چورودورلر. ایسلامینسا آنا سؤیله می ایمان مسئله سیدیر. ایمان ندیر؟ ایمان سؤزونون کؤکو "امین"، "امنییت" دیر. ایمان ائتمک یعنی امنیت (گووَنلیک) برقرار ائتمک دئمکدیر. ایمان ائدن اینسانین داخیلینده ایچ کونترول ساغلایان، امنیت برقرار ائدن بیر گوج، بیر دئنه تیم مئخانیزماسی اورتایا چیخار. ایمان ائتمک ده بو دئنه تیجی نین اولدوغونو کؤنولده کشف ائتمکدیر. بو دئنتله ییجی، اینسانین ایچینده یوخدورسا، دوستایئوسکی نین یازدیغی کیمی، او، آرتیق بیر جاناواردیر، اینسان دئییلدیر. بو اوزدن ده پسیکولوژیک گووَنلیگین ساغلاییجیسی ایماندیر. بؤیوک پسیخولوق یونگ خسته لری آراسیندا بیر آراشدیرما آپارمیش. پسیخولوژیک سورونو اولان خسته لرین هامیسی ایمان ائتمه ین اینسانلار اولموشدور. چونکو پسیخولوژیک دنگه نی هئچ بیر شئی ایمان قدر ساغلایا بیلمیر. ایشته ایمان اؤلچه گینده اینسان هئچ بیر شکیلده یالنیز دئییلدیر. ایمانی ایتیرمک، ایماندان اوزاقدا دورماق، قورخونج بوشلوغا و اؤلدوروجو یالنیزلیغا تسلیم اولماقدیر. پسیخولوژیک دنگه سیزلیک ده ایشته بودور. ایچینده کی او قوتسال سسله بیرلیکده دئییل ایسن، میلیونلارین ایچینده ده یالنیز قالاجاقسان. لاکین بو، خورافه لره اینانماق آنلامیندا دئییلدیر. دینده بیر رئفورم اولمالیدیر، رئفورم دئمک دینین ایلکه لرینی دَییشمک دئییلدیر. دینین آنا قایناغینا دؤنمکدیر. بیزیم دینیمیز ایسلامدیرسا، اونون دا کیتابی قوراندیر. ایماملار، ایمامزادا، پیر، موللا کیمی دینله باغلانتیسی اولمایان بو آنلاییشلار هارادان چیخمیش؟ بونلار دینین تمل قایناغی ایله اینسان آراسیندا اوچوروم و مسافه یارادیرلار. دینی رئفورم دئمک اصلینده دینی نئجه آنلاما شکلینه راسیونال باخیش گتیرمکدیر. مارتین لوتئر ده بونو ائتدی. رئفورم دینین تمل قایناغینی دَییشدیرمک دئییل، تام ترسینه آنا قایناغا و یالنیز آنا قایناغا دؤنوشدور. بو رئفورم دینی حیاتیمیزدا گئرچکلشمزسه، هئچ بیر زامان بیزیم میللت مدنی دونیانین بیر پارچاسی اولا بیلمز.  

   

   

  سیز تاریخ ساحه سینده ده کیتابلار و مقاله لر یازیرسینیز. تاریخ حاققینداکی کیتابلارینیز آذربایجاندا بؤیوک موباحیثه لره، حتّی شوک آچیقلامالارا سبب اولدو. نئجه اولدو، تاریخه ده رغبت گؤستردینیز، عومومیتله سیزه گؤره، تاریخ نه دئمکدیر سیزین تاریخ مئتودولوگییانیزی فرقلی قیلان عامیل ندیر؟  

     

   "تاریخ ندیر؟" سوروسو فلسفی بیر سورودور. اورایا کئچمه دن اؤنجه بعضی آچیقلامالاردا بولونمام گرکه جک. تاریخچی نین بیر گؤزو کئچمیشه، دیگر گؤزو گله جگه یؤنه لمه لیدیر. بو شکیلده بیر تاریخچیلیک بیزده اولمامیشدیر. تاریخچیلیک قرب آیدینلانما حرکتی نین اورونودور. چونکو تاریخچیلیک، سادجه تاریخی اولایلارین کرونیکاسینی بللی ائتمک دئییلدیر. تاریخچیلیک هم ده تاریخی آزاد ائتمک، اونو آزادلیغینا قوووشدورماقدیر، کئچمیشین نوستالگییاسینا گؤمولمک دئییلدیر. هئگئل دئییر کی، "فلسفی شعور و علمی بیلگه لیک تاریخ بیلینجی دیشیندا مومکون دئییلدیر." تاریخ بو باخیمدان علمین، اینجه صنعتین و فلسفه نین آراشدیرماسی گرکن مئیداندیر. بیر چوخ میللتلرده، او جومله دن بیزده تاریخ حئیرانلیغی وار. سانکی بیزیم دده لریمیز تاریخده بؤیوک ایشلر گؤروبلر، آنجاق بیز او میراثا صاحیب چیخا بیلمه میشیک! آنجاق هانی او اولو دده لرین دوشونجه میراثی؟ هانسی کیتابلاردادیر؟ بونلارین هامیسی اؤلوپرستلیگین نتیجه سیدیر. آلمانلار دا بو خسته لیگه دوچار ایدیلر. آنجاق آلمان آیدینلاری میللتی بو خسته لیکدن خیلاص ائتدیلر و آیدینلانمانینن دا اساس آماجی بودور. بؤیوک فیلوسوف نیتشئ آلمانلارین تاریخپرستلیکلرینی "کور و جاهیلجه وورقونلوق" آدلاندیریردی. تاریخ، کئچمیشیمیزده بولونان تجروبه لر ییغینیدیر. بو تجروبه لرین یارارلی و یارارسیز طرفلری واردیر. اوندان گونوموزده یارارلانا بیلمک اوچون بیر چوخ یؤندن آراشدیریلیماسی گرکمکده دیر. بیلینمه ین، تانینمایانین هاراسی نین وئریملی و هاراسی نین ضررلی اولدوغونو نئجه ایدراک ائده بیلریک؟ آلمان موتفککیر تئودور لیسسینق "تاریخ معنا و معناسیزلیق باغیشلایان دورومدور" سؤیلر. شعورلانماق وارلیغین و تاریخین آیدینلیغیندا یئر بولماقدیر. بو آیدینلیق اورتامیندا گیزلین ایمکانلار اوزه چیخاریلا بیلر. بیر تاریخپرست و تاریخ حئیرانی اولان آدام نه اؤز عاغلینا گووَنر، نه ده عاغلین ایجاد ائدیجی فونکسیونونا اؤنم وئرر. اونون گؤروشلری داها اؤنجه دن تاریخده مؤوجوددور. تاریخده بللی آقرئسسیو ایدئولوگییالار، اینانجلار اولموشدور. بونلارین ماهییتی آچیقلاناراق تاریخه گؤمولمه لی، گونوموزه موداخیله سی اؤنلنمه لیدیر. تاریخ سورقولانمادیقجا بوتون آقرئسسیو و کؤتو یانلاری ایله بیر یئرده میللتین ایندیکی زامانینی ایشغال ائدر. ایندیکی زامانی کئچمیش زامان طرفیندن ایشغال ائدیلن میللتلر هم اؤز وارلیقلاری اوچون، هم ده بشریت اوچون تهلوکه لیدیرلر. تاریخی ایله حسابلاشیب باشاریلی آددیملارلا مودئرن دونیایا گیرن میللتلردن بیری ژاپونلار. ژاپونییادا سامورایلار بیر-بیرینی کسردی. ژاپونلارین شیددت ائنئرژیسینی ژاپون آیدینلار یارادیجلیغا، علمی، فلسفی فعالیت ساحه سینه یؤنلتدیلر. ژاپونییا اؤز اسکی تاریخی ایله ویداعلاشیب داها مودئرن و اینسانی تاریخه گیردی. گونوموزده ژاپونییا دونیانین ان دئموکراتیک اؤلکه لریندن بیریدیر. قربده ژاپون سیاسی موهاجیر تاپا بیلمزسینیز. آنجاق چین اؤز تاریخی نین قارانلیغیندا گؤمولو قالدی. 60 میلیون چین وطنداشی بو قارانلیق تاریخین چینین ایندیکی زامانینی ایشغالی اوزوندن قرب اؤلکه لرینده سیاسی موهاجیر دوروموندالار. یا دا ایران اؤز تاریخی نین قارانلیق باتاقلیغینا چوخ سرت بیر شکیلده گؤمولموش. دیگر ایسلام اؤلکه لری ده هله اؤز اورتا چاغ قارانلیق تاریخلریندن قوپموش دئییللر. مودئرنیته ایندیکی زاماندا گله جک یؤنوملو یاشاما جسارتیدیر. تاریخی تجروبه لری سورقولاماق دوشونن عاغلین گؤرَویدیر. یالنیز بو سورقولامالار ایشیغیندا یئنی علمی، فلسفی بیلگیلر اورَتمک اولار. بو حاقدا داها دا آیرینتیلی بیلگی وئرمک ایستردیم.  تاریخ علمی ایله داها راسیونال شکیلده مشغول اولان بؤیوک ایسلام موتفککیری ایبنی-خلدون اولموشدور. ایبنی-خلدون دئییر کی، تاریخچی اولماق اوچون باشقا بیر علمه احتییاجیمیز واردیر. او، بو علمین آدینی مشهور "موقددیمه" کیتابیندا "عیمران" اولاراق یازار. عیمران علمینی گونوموزده سوسیولوگییا علمی اولاراق تانیملایا بیلریک. عالیمه گؤره بو علم اولمادان تاریخی آچیقلاماق مومکون اولمایاجاق. ایبنی-خلدونو بیر چوخ بیلیم آدامی اوممتسیز پئیقمبر اولاراق آدلاندیرمیشلار. شرق بو بؤیوک عالیمین مئتودلاریندان ایستیفاده ائتمه دی. یئنه ده قرب اونو کشف ائدیب یؤنته مینی منیمسه دی. آلمان فیلسوف یاسپئرس بو "منیمسمه" حاققیندا دئمیشدیر کی، قرب اؤزونون اولمایان، اؤزو ایجاد ائتمه دیگی علمی، فلسفی دَیَرلری منیمسمه بیلینجینه صاحیب اولموشدور. اوَت، ایبنی-خلدون سوسیولوگییانی دا تاریخی آراشدیرماق اوچون یئترلی بیلمه میش و تاریخ فلسفه سینه احتییاجین اولدوغونو دیله گتیرر. لاکین او، "تاریخ فلسفه سی" ایفاده سینی بو شکلی ایله دیله گتیرمز. یازار کی، منیم تاسیس ائتدیگیم علم حیکمت جینسیندندیر. مودئرن چاغدا حیکمت جینسیندن اولوب تاریخی اینجه له ین علمه "تاریخ فلسفه سی" دئییریک. گؤرولدویو کیمی، تاریخچی اولماق سادجه نقلییاتی آراشدیرماقدان عیبارت دئییلدیر. اون بیر جیلددن اولوشان "مدنیت تاریخی" کیتابی نین یازاری ویلل دورانت تاریخی قیسمن علم، قیسمن صنعت، قیسمن ده فلسفه اولاراق تانیملار. من بو وئریلردن یولا چیخاراق تاریخ کیتابلاریمی یازماغا چالیشدیم و آماجیم تاریخیمیزی بو قارانلیقدان آزاد ائتمک اولموشدور. "صفویلر" کیتابیمدا ایسلام سونراسی مذهب و طریقت جریانلارینی اینجه له میش، اونلارین ماهیتینی آچیقلامیشام. گونوموزده بونلارا احتییاج اولوب اولمادیغی سواللارینی اورتایا آتمیشام. تاریخ علمینده بیر هیستوریوقرافی وار، بیر ده هیستوریولوژی. هیستوریوقراف اولایلارین باش وئردیگی زامان یاشار و حادیثه لری گؤردویو و یا ائشیتدیگی کیمی قلمه آلار. اونون حادیثه شوناسلیق و تاریخشوناسلیقلا ایشی اولماز. اساسن خیدمت ائتدیگی سولطانلارین و گؤروشلرین یارارینا یازار. لاکین هیستوریولوق سونراکی چاغلاردا یاشار و او، بیر تاریخشوناسدیر. هیستوریولوق حادیثه لرین اولوشدوغو زاماندا یاشاسایدی، باشینی کسردیلر. بو اوزدن ده آنلادیلدیغی کیمی، هیستوریولوژی صنعته، علمه و فلسفه یه، ادبیاتا، تؤره بیلیمینه و دیگر ساحه لره احتییاج دویار. هیستوریولوژی آچیدان باخدیغیمیزدا بیر آجی گئرچکله قارشیلاشماقداییق. صفویزده تاریخی ایران موحیطینده تورکلوک شعورو دوغماز، دوغا بیلمز. تورک میللی شعورو بو تاریخین آنتیتئزی کیمی، اورتایا چیخا بیلر. صفویلردن سونراکی سورجده ایراندا فارس میللییتچلیگی نین ایدئولوگییاسینی یازان اساسن صفویزده تورکلر اولموشلار. بیر سوننی کوردون، تورکمنین و یا عربین، اؤزللیکله مودئرن دؤنمه کئچیشده فارس میللییتچیلیگی نظریییه سی نین یازیمیندا تاثیری اولمامیشدیر. آنجاق صفویزده تورکلر فارسچیلیق ائتمکده مئیدانی بوش بوراخمامیشلار. یوزلرجه دئییل، مینلرجه صفویزده تورک فارسچیلیق ائتمیش، تورکلری آشاغیلامیشدیر. شاهنامه نی یئنیدن یازدیراراق اورایا تورکلری آشاغیلایان بئیتلری یئرلشدیرن شاه ایسماعیلدان توتموش، کسروی کیمی، یوزلرجه تورک فارسچیلیق ائتمیشدیر. چونکو صفوییت بیر فارس عیرقچیلیگی ایدئولوگییاسی اولموشدور. تاریخده بیر گئرچک وار، بیر ده گئرچکلیک. گئرچگین آچیقلانماسی علمدیر، گئرچکلیگین آچیقلانماسی باشقا علم ده گرکدیرر. بونا عیرفان دئییریک. یعنی گئرچگی اولوشدوران، حرکته زورلایان اینانج و ایدئولوگییا نه اولموشدور سوروسونا جاواب بولما ائیله می. گئرچگین ایدراکی ایله گئرچکلیگین ایدراکی فرقلی مؤوضوعلاردیر. فرقلی مئتودولوگییا گرکدیرر. گئرچکلیگین آچیقلانماسی سئزگییه دایانماقدادیر. گئرچگین وئریلرینی الده بولوندوراراق گئرچکلیگی و نیتلری سئزگی و گؤزلمله آچیقلاماق مومکوندور.  

   

  قربده یاشایان بیر یازیچی اولاراق بیزیم دیاسپورامیزین فعالیتلرینی نئجه دَیَرلندیریرسینیز؟ 

   

  باشقا اؤلکه لرده، اؤزللیکله مودئرن قرب مدنیتی اورتامیندا بیر توپلولوغون میللی وارلیغینی قورویا بیلمه سی اوچون فرقلی و راسیونال بیر اینانجا صاحیب اولماسی گره کیر. یهودیلر و ائرمنیلر کیمی. چونکو میللتلرین تاریخی وارلیغینی قورویان اورتاق اینانج و بو اینانجا باغلی دَیَرلر، داورانیشلار، رئفلئکسلر و اخلاق نیظامیدیر. بیزی ده آنجاق ایسلام قورویا بیلر. لاکین بیزیم ایسلام آنلاییشیمیز قربه یئرلشن عایله لرده آشاغیلیق کومپلئکسی اولوشدورور و عایله اؤز ائولادی نین بو اینانجدان اوزاقلاشماسینی ایسته ییر. اؤز حیات مئعیارلارینی مدنی دونیانین اؤلچولری ایله موقاییسه ائتدیگینده گؤرور کی، اینسانلیغا لازیم اولاجاق هئچ بیر شئی اونون تاریخی خاطیره لرینده مؤوجود دئییلدیر. بو اوزدن ده قربده دونیایا گلمیش بیرینجی، ان اوزاغی ایکینجی نسلدن سونرا شیعه عاییله نین چوجوغو آسیمیله اولاراق اریییب گئدیر. بو سببدن بیزیم میللی دیاسپورا آدلاندیردیغیمیز قورومدا قربده دونیایا گلرک سوسیال ستاتوس قازانمیش شخصییتلره راست گلمیریک. اورتالیقدا اولانلار کیمدیر؟ بولوندوقلاری اؤلکه لرین دیللرینی دوغرو-دوروست بیلمه ین، سوسیال و ماددی ستاتوس قازانمامیش اینسانلاردیر. زنگینلشمیش اینسانلاریمیز یوخدور. چونکو قربده زنگینلشمه سورجینده اونون اینانجیندا دیره نیش گؤستره جک اینسانی، دینی و میللی دَیَرلر مؤوجود دئییلدیر. دیاسپورادا قربده دونیایا گلمیش بیرینجی و ایکینجی نسلله قارشیلاشمیریق. اولماسی دا مومکون دئییل. قربده دونیایا گلیب سوسیال ستاتوس قازاناراق اؤلکه نین ایقتیصادی، مدنی، سیاسی کولتورونه  اینتئقره اولان آدامین میللی و دینی اولاراق هئچ بیر شئیی قالماز، چونکو اونا اونور قازاندیراجاق میللی اینانجی و دَیَرلری یوخدور. آسیمیله اولوب گئدر. بو قدر مدنی باسقی قارشیسیندا قورویوب ساخلایاجاق نه یی وار؟ ائرمنی و یهودیلرده دوروم فرقلیدیر، اونلارین فرقلی و مدنی اینانج سیستئملری یوزایللر بویونجا میللی وارلیقلاری نین قورونماسینا خیدمت ائتمیش. بو یولدا تجروبه لری وار. آیریجا، عاییله اؤزو ده قرب مدنییتی ایله تانیش اولدوقدان سونرا ائولادی نین میللی خاطیره لری نین اونودولماسینی ایسته ییر. مثلن ائولادینا گئت آوروپانین کوچه لرینده الینه بیر زنجیر آل باشینا دؤومو دئیه جک؟ نه وار بیزیم میللی اینانجیمیزدا؟ اینانجسیز دا مدنی و کولتورل دیره نیش مومکون اولمامیشدیر. تاریخی، میللی و کوللئکتیو شعورآلتیندا ساخلی اولان خاطیره لری قورویان اینانجدیر. آوروپادا یاشایان شیعه بیر عاییله نه قدر مسخره و آنتی اینسانی بیر اینانیشا صاحیب اولدوغونون فرقینه واریر و آشاغیلیق کومپلئکسی ایچینه گیریر. چالیشیر کی، بو اینانجدان نه میراث قالمیشسا یوخ اولسون. ائولادی نین خاطیره لریندن هامیسی سیلینیب گئتسین. آوروپادا کوچه نین اورتاسیندا آداملار باشینا زنجیرله دؤیسه، دسته-دسته قارا گئیینیب سینه لرینه ووروب سورولر شکلینده آغلاشسالار، بو اؤلکه نین اینسانلاری نین ائتیک و ائستئتیک دَیَرلری پوزولماغا باشلار و درحال پولیس موداخیله ائدر. بو بیر سوچدور. پولیس درحال یاخالاییب اوزاقلاشدیرار. اؤز اؤلکه نده ائتدیگین بورادا یاشاقدیرسا، نئجه قورویا بیلرسن اؤز «میللی» وارلیغینی؟ منجه آذربایجاندا دا آچیق موحیطده و بؤیوک جامیلرده بونو یاساقلاماق و بو آداملاری آوروپادا اولدوغو کیمی توتوقلاماق گره کیر. گئدیب اؤز ائوینده، اونو دا قونشولارا مانع اولمادان زیرزمیده فیلان باغیریب اؤزونو زنجیرله دؤیه رک ایسلاملا ایلگیسی اولمایان بو قورخونج کومپلئکسینی بوشالتسین. چونکو بیز ایسلام مدنییتینه منسوبوق و ایسلامین دا کیتابی قوراندیر، قورانین هئچ بیر یئرینده زنجیرله اؤزونوزو دؤیون، سینه وورون، سوروله شه رک کوچه لرده باغریشین دئییلمه میشدیر. یعنی آوروپادا یاشایان ایراندان و آذربایجاندان گلن شیعه عاییله نین شعورالتیندا اینسانی و قلوبال ساییلاجاق هئچ بیر دَیَر مؤوجود دئییل. اونلار قربه گلدیکدن سونرا نئجه مسخره گؤروندوکلری نین بیلینجینه واراراق، آشاغیلیق کومپلئکسی ایچینه گیریرلر. تاریخی دوروملاریندان همن قورتولماق ایسته ییرلر. شیعه داورانیشلارینی مودئرن و حیاتدان ذؤوق آلماغی آماج ائدن آوروپا اینسانلاری قبول ائده بیلمز. کوردلر بو باخیمدان شانسلیدیرلار، اونلار نه ایراندا، نه ده خاریجده بیر موللانین فتواسی و مرثیه سی ایله سورو شکلینده آغلاشیب باغریشمیرلار، چونکو اونلار موسلماندیرلار. آوروپادا کوردلر چوخ بؤیوک اینتئلئکتوال ایش گؤرورلر. یوزلرجه کیتاب اؤز آنا دیللرینه ترجومه و چاپ ائتمیشلر. اونلارجا کورد دین آدامی ساده گئییمی ایله کورد میللی حرکتی نین ایچینده یئر آلمیش. بیزده بیر تک موللا دا یوخدور، اولماسی دا مومکونسوز. چونکو موللالیغی و اونون چیرکین گئییم شکلینی نه مودئرن دونیا قبول ائدر، نه ده میللی دوشونجه. آوروپا کیتابخانالارینا باخیلدیغیندا کورد بؤلومونده مینلرجه کوردجه کیتاب وار. هامیسی دا سون 30 ایلده ترجومه ائدیلیب و یا یازیلمیشدیر. بوتون روس کلاسیکلری، قرب بؤیوک یازارلاری و فیلوسوفلاری نین اثرلرینی آوروپادا یاشایان کوردلر اؤز دیللرینه ترجومه ائتمیشلر. بیزیم دیلیمیزده بیر قفسه ده یوخدور. بیزیم اینتئللئکتوال و مدنی وارلیغیمیزدان قرب کیتابخانالاریندا اثر-علامت یوخدور. او زامان سورماق گره کیر کی، کیتابی اولمایان بیر توپلومون بشریته نه خئییری اولا بیلر؟ کیتابسیز، بیلینجسیز بیر توپلولوغو هانسی مودئرن قوروم و قورولوش جیدییه آلار؟ کولتور آنتروپولوگییاسی مسئله سیدیر. صفویلردن سونرا اورتایا چیخان مازوخیست کولتوروموزو نه ایسلام دونیاسی قبول ائدر، نه ده مدنی مودئرن دونیا. تصوور ائدین کی، سون 500 ایلده بیز اؤز دیلیمیزی توپلو و میلیونلار اولاراق یاشادیغیمیز ایراندا قورویا بیلمه یه رک فارسلاشمیشیق. اینانجیمیز بیزی آسیمیله ائتمیش. ایندی 5-4 نفر گلیب قربده نئجه دیرنه بیلر؟ ایراندا مودئرن فارس میللییتچیلیگی نین میللی ایدئولوگییاسینی یازانلار ایستیثناسیز اولاراق صفویزده تورکلر اولموشلار. ستتار خان و خیابانی کیمی سووئتلرین بیزه میللی قهرمان اولاراق سوندوغو آداملار دا بو ایدئولوگییا یولوندا فداکارلیق ائتمیشلر.  آسیمیله اولماق اوچون فایدا دا وار. کئچمیشینی ائولادینا بوراخماق ایستمیر. او کئچمیشله قربده اینسانجا یاشاماق اولماز. بونون تک چؤزوم یولو وار. اوزون وعده ده صفوییتین کؤکونو اینسانلارین شعوروندان قازماقلا قورتولا بیلریک. فرانسادا ائییتیم آلمیش احمد آغااوغلو دا بو حاقدا چوخ دوشونموشدو. تک چاره نی کئچمیشیمیزین، اؤزللیکله صفوییتین گونوموزه موداخیله سینی اؤنله مکده گؤرموشدو. نه بیر سرمایه، نه بیر کیتاب، نه ده بیر دوشونجه میراث قالمیشدیر تاریخیمیزدن. بوتون ایشیق و اوموت یوللاری تیخانمیشدیر. بیزه میراث قالان تاریخی تجروبه لردن اوموت کسیلمیشدیر، بو تجروبه لر مدنی دونیایا گرک دئییلدیر. میللی مسئله نی قلوبال اینسان حاق و آزادلیقلاری نین دیشیندا آنلامامالیییق. دیلیمیزده کی بیلگی و رئفلئکسلره علمین، فلسفه نین و اینسانلیغین احتییاجی یوخدور. اؤرنگین تاریخی خاطیره لریمیزده یئر آلان "ایمام"، "ایمامزادا" کیمی سؤزلر مودئرن مدنیتین نه یینه لازیمدیر؟ بیر موهاجیری تصوور ائدین. اونون ائولادی اؤز عاغلینی قوللانیب آوروپانین گئنیش ایمکانلاریندان یارارلانماق یئرینه، گئدیب باکی نین، مشهدین پیرلرینی زیارت ائدیب یاردیممی اوممالیدیر؟ صفویلردن سونرا حیسسن، فیکرن، ویزیون و اینانج شکلی اولاراق مدنی دونیانین و مدنی تاریخین دیشینا چیخاریلمیشیق. میللی مسئله ده منه گؤره مدنی تاریخین آخیشی ایچینه گیرمه چاباسیدیر. بو سؤیله دیکلریم چوخ آجی گئرچکلردیر. کیمیسه راحاتسیز ائده بیلر. لاکین 16-جی عصرده ده مارتین لوتئر آلمانلارا دئییردی کی، سیز واتیکانین کؤله لریسینیز، بو اینانج و جهالتدن قورتولمادیغینیز سورجه ده کؤله اولاراق قالاجاقسینیز. صفوییت بیزی اجنبی کؤله سی اولاماغا محکوم ائتمیشدیر. بو فلاکتی باشیمیزدان و شعوروموزدان آتا بیلسک بیز ده آلمانلار کیمی، قیسا سوره ده بؤیوک اینکیشافا ایمضا آتا بیلریک.  

   

   سیزین آنا وطنینیز گونئی آذربایجاندیر. یقین کی، اوراداکی گلیشمه لری ده ایزله ییرسینیز. اورادا میللی کیملیگیمیز جیدی آسیمیلاسییا ایله قارشی-قارشییادیر. بو پروبلئمین قارشیسیندا دیرنمه ایمکانلارینی نئجه گؤرورسونوز؟  

   

  البتته ایزله ییرم و تاریخدن قوپوشوموز اوچون اینتئللئکتوآل موجادیله وئردیگیمی دوشونورم. سیزین گونئی آذربایجان دئدیگینیز و ایرانین قوزئیینده بیتیشیک شکیلده بوتون تورک یوردلارینا من تورکئلی آدینی وئرمیشم. گونئی آذربایجان دا تورکئلی نین ایچینده بیر ایالتدیر. بیزی صفوی کیملیگی و تاریخینه قاپانمیشلیقدان آزاد ائتمه نین یولو اؤلکه میزین و کیملیگیمیزین آدلارینی تورکلشدیرمکدیر. صفوی دؤولتی قورولدوقدان سونرا شهرلر هیزلا فارسلاشماغا باشلامیشدی. خالقین دیلینده سادجه مرثیه  ادبییاتیندان اولوشان آغلاشما ادبییاتی وار ایدی، 4-3 یوز آراسیندا دا معیشت سؤزلری. ادبیات، بیلگی، تیجارت، یازی دیلی تامامن فارسلاشمیشدی. پهلویلر و شیعه عوصیانیندان سونرا آز قالا سیلینیب یوخ اولماقدا ایدیک. شهرلر آسیمیله اولموشدو. لاکین اهالی نین سایی نین آرتماسی و کندلیلرین شهرلره آخینی آسیمیلاسیونا قارشی دیسآسیمیلاسیون حرکتی یاراتدی. صفویلردن بری 500 ایلین ایچینده یاتیریلان آسیمیلاسیونون ایدئولوژی سرمایه سینه قارشی بؤیوک ضربه وورولدو. شهرلرین سیماسی دَییشدی. دیقت ائتسنیز گونئی آذربایجاندا (تورکئلینده) میللی مسئله یه قاتیلان اینسانلارین تامامی کندلردن شهرلره کؤچنلردیر. یئددی گؤبگی شهرده کسیلنلر قاتیلامازلار. چونکو اونلار شهر حیاتی سورجینده قازاندیقلاری ایمکان و شهرلشمه نتیجه سینده حیسسن و فیکرن فارسلاشیب یوخ اولموشلار. میللی مسئله یه قاتیلانلارین یا اؤزلری، یا آتالاری، یا دا آتالاری نین آتالاری کنددن شهره کؤچوب گلنلردیر. یعنی هله شهرده یاشاسالار دا، تاریخی کند خاطیره لریندن آیریلمیش دئییللر. دیقت ائتسنیز، میللی مسئله لرله باغلی توتوقلانیب زیندانا آتیلانلارین هامیسی یوخسول عایله لرین چوجوقلاریدیر. زنگینلر بو ایشه قاتیلمیرلار. شهرلره آخین ائدن اهالی نین خاطیره لرینه سویوق ساواش سونراسی دونیا حادیثه لری نین دوغوردوغو اولایلار یئنی بیلگیلر اکله دی. اینتئرنئت، تورک کاناللارینی ایزله مه کیمی اولایلار تورکئلینده تورکجه نین وارلیغیندا بیر اینقیلاب یاراتدی. منیم ده منسوب اولدوغوم نسل بو گلیشمه لرین نتیجه سیدیر. داخیلی ضرورت بیزی یئتیشدره جک ایمکانلاردان محرومدور. خاریجی گلیشمه لره رئاکسیون، زامان آخیشی ایچینده آکسیونا دؤنوشموشدور. یئنی کیملیک، یئنی و مودئرن بیر میللت اینشا ائتمه ایراده سی و شعورو دوغموشدور. من قارشیمیزداکی مین ایلین سورونلارینی چؤزمکله اوغراشماقدایام. ایتیردیگیمیز کئچن مین ایلین یئرینه، گله جک مین ایلین سورونلاری ایله اوغراشان صنعت و دوشونجه آداملاری یئتیشمه لیدیر دئیه دوشونورم. 1000 ایلین سورونلارینی چؤزمک ایدیعاسی ایله اورتایا چیخان شخصییتلریمیز اولمالی. تاریخده "ایران" آدلی سیاسی و جوغرافی مکان اولمامیشدیر. ایران و توران ایلک دفعه  میفیک مکان اولاراق فیردووسی نین "شاهنامه"سینده کئچمیشدیر. بو حاقدا منیم تاریخ کیتابلاریمدا گئنیش بیلگی وار. ایندیکی ایرانی تام اولاراق مین ایل اؤنجه فارسلار شئیرله، خیاللا و میفله تصویر و تصوور ائتمیشدیلر. سونوندا دا بو اؤلکه یه صاحیب اولدولار. رقیبلریمیز اولسالار دا، اونلارین باشاریلارینی آلقیشلامالی و اؤیرنمه لیی ییک. بیز یئنیلدیک. اونلارین قلمی بیزیم قیلینجیمیزی قیردی. بیزیم ده سورونوموز یالنیزجا اینقیلابی قابا گوجله، سیاسی آکتیویته لرله چؤزوله جک دئییلدیر. بو سورونو چؤزه بیله جک بیر تک سیلاح وار، او دا قلمدیر. قلم قورخونج بیر سیلاحدیر. چوخ گئج اولسا دا، قلم سیلاحینا ساریلمالیییق. قلم فعالیتی، یوکسله رک اؤز اؤته سینه واران میللی شعورون آیدینلیق ساچما ائیله میدیر.  

   

   

   سؤیله دیگینیز پروبلئملری گؤز اؤنونده بولوندوراراق میللی دیلیمیز و ادبیاتیمیزین اینکیشاف مئیدانی و گله جگی حاقدا نه لر سؤیله مک اولار؟   

   

  بیزده دیلین سیرلرینی و درینلیگینی نثرده قوللاناجاق اولان یازارلار اولمامیشدیر. یئنی-یئنی اورتایا چیخیر. شهر حیاتی نین مورککبلیگینی آچیقلایان ادبییاتیمیز اولمامیشدیر. شهرییارین "حئیدر بابا"سی دا کند حیاتینی آچیقلاییر. نثریمیز چوخ سؤنوک اولموشدور، هئچ اولمامیشدیر. سون زامانلار منیم بیر نئچه رومانیم یاییلیمیش. دیگر بیر نئچه نفر ده بو یولدا چالیشیرلار. بؤیوک مدنی اینقیلابلار ادبییاتی نین مئیدانا چیخماسیندا شئیرین ائتکیسی اولسا دا، نثر داها اوستونلوک تشکیل ائدر. شئیر هله میللت اولمامیش خالقلاردا نثردن داها گوجلو اولا بیلر. دیقت ائتسنیز، میللتلرین ایلک میفیک دونیاگؤروشو شئیرله یازیلمیشدیر. آنجاق اولقونلاشدیقجا نثره کئچیلمیشدیر. بیزیم نثریمیزین اولماماسی نین دا بیر سببی میللت کیمی اولقونلاشماماغیمیزدیر. مدنی اینقیلابلار بؤیوک اویانیشین اورونودور. اویانیش اؤنجه پسیخولوژی، یعنی فردی زمینده باش قالدیرار، سونرا سوسیولوژی زمینده، یعنی خالق سَوییه سینده داوام ائدر. پسیخولوژی اویانیش دیکئی (شاقولی) و سوسیولوژی اویانیش "یاتای" (اوفوقی) زمینده گئرچکلشر. آیدینلانما و کوللئکتیو بیلینجلنمه دیالئکتیکاسی اولاراق نیته لنمه سی گرکن بو سورج بؤیله سینه گئرچکلشر. بیزده هر ایکی طرفده ده اوزان شئیری گوجلودور. لاکین اوزان شئیری ایله درین ادبی اولوشوم ساغلاماق مومکون اولماز. چونکو بوتون خاقللاردا اوزان جمعیتله عئینی گؤروشده اولار. اوزان شئیرینده "بیز" واردیر، "من" یوخدور. فردیت ایسه مودئرن شئیرین، مودئرن ادبییاتین قونوسودور. اوزان شئیری دیلی قورویان آراج اولاراق یاخشیدیر، لاکین قلوبال دویقولاری اوزان ادبییاتیندا گؤرمک اولماز. سارتر "ادبییات ندیر؟" اثرینده شئیر و نثر اوزرینه ماراقلی بیلگیلر وئرمیشدیر. اونا گؤره "دئموکراتیک و لایک اؤلکه لرده باشاریسیزلیغی دنگله مک شئیرین اوزرینه دوشر." ایچی بوشالدیلمیش دین، تؤره، تابولار طرفیندن احاطه ائدیلمیش توپلوملاردا باشاریسیزلیق و دویقوسال مغلوبییتلر دؤولت، دین، تؤره و یا تابولار طرفیندن سؤندورولر، ادبییاتا یانسیماسی اؤنله نر. ادبییاتیمیزین اوزرینده بو باسقیلار هر زامان اولموشدور. آنجاق اؤرنک آلا بیله جگیمیز داهیلریمیز ده وار. سون 100 ایلده آذربایجاندا، آنادولودا و ایراندا، یالنیزجا  بیر چاغی دئییل، بوتون چاغلاری آیدینلاداجاق بیر تک شاعیر یئتیشدیره بیلمیشیک. او دا حوسئین جاویددیر. شئیر، موسیقی، فلسفه، اوچان خیاللار، فیکیر اوفوقلری نین قایناشماسی، دینی متنلرین مودئرن هئرمئنئوتیگی کیمی بیلگیلر جاوید یارادیجیلیغیندا بوتونلشمیشدیر. ایران-فارس، تورکییه و آذربایجان ادبییاتی نین اوزمانی کیمی بونو سؤیله ییرم. لاکین نثرده چاغلاری آیدینلاداجاق یازیچی یئتیشدیره بیلمه میشیک. چونکو تورک دیلی نین بو دوغرولتودا تاریخی تجروبه سی ده اولمامیشدیر. عوثمانلیجا کیمی، ساختا بیر دیلده فلسفه، رومان یازماق مومکون اولا بیلمزدی. بو اوزدن عوثمانلی نین سون دؤنمینده آیدینلار فرانسیزجا رومان یازیردیلار. بیزده ایسه دیلیمیزی مرثیه  و نؤوحه پسیخولوژیسی ایشغال ائتمیشدیر. آغلاشما دیلی ایله دوشونجه اورتمک اولماز. صفویلردن سونرا بیر تک ادبی اثر یازیلمامیش. نه وارسا، هامیسی صفویلردن اؤنجه دیر. م. س. اوردوبادی "دومانلی تبریز" اثرینده یازیر کی، صفویلردن سونرا "کورد شبیستری" و قاجار دؤنمینده ده "ثعلبیییه" آدلی ایکی اثر یازیلمیش کی، بونلارین هئچ بیر ادبی دَیَری یوخدور. بو چؤللوکده چینارلار اکه جک، چاغلاری آیدینلاداجاق گوجلو شخصییتلر یئتیشدیره جه ییک. گئرچک موجادیله ده منه گؤره بودور و اینسانلاریمیزین بو قاتیل شیعه رئژیمینده جانلارینی تهلوکه یه سوخمادان بو ساحه ده ائتکیلی اولمالارینی دیلردیم. ضیالی بیر اینسانین فداکار داورانیشلاردا بولونوب حیاتینی تهلوکه یه سوخماسینا قارشییام. او، بیر نسله منسوب دئییل، گله جگین اینسانیدیر. اونون فداکارلیق نومونه لری قلمیندن سوزولر. بیر یازارین گؤرَوی تسکینلیک وئرمک، ساختا اومیدلر یاراتماقدان عیبارت دئییلدیر. قورتولوشا چیخاران اومیدسیزلیک، قارانلیغا گؤمن ساختا اومیدلردن داها اوستوندور.  

    http://www.azertimes.com/?p=2486

Sevda Əliyeva – The Azer Times