-
Güntay bəy, özünüzü Azərbaycan
Oxucusuna təqdim edə bilərsinizmi? Kimsiniz, harada doğulmusunuz, hansı təhsili
almısınız, indi nə işlə məşğulsunuz?[1]
-
İran pasportunda adım Mənuçehr
soyadım Cavanşir idi. İran həyatımda bəzən şeirlər yazıb dəyişik türkçə təxəllüslərlə
çap etdirərdim. Bu təxəllüslərimdən biri də Güntay idi. İranda fars dili ədəbiyatı
oxudum. Bakıda filologiya üzərinə yüksək yüksək lisans və Ankarada doktorantura
oxudum. Daha sonra Qərbə yerləşdiyimdə ad və soyad olaraq kimliyimi tam türkləşdirməyə
qərar verdim. Fin dövlətinə tutarlı bir səbəb göstərmişdim. İranda türkcə ad və
soyad yasaq olduğu üçün türkcə pasport almaq istədiyimi bildirdim və qəbul
etdilər. İndiki pasportumda “Güntay Gəncalp” olaraq kimliyim yazılmışdır.
“Güntay” mənuçehr və “gəncalp” da cavanşir sözlərinin türkcə qarşılıqlarıdır.
İranda ikən uşaqlıq yaşlarımdan başlayaraq milli duyğularım çox güclü idi,
lakin bu duyğuları düşüncəyə dönüşdürmək üçün elmi imkan, türkcə qaynaq və mətn
yox idi. Olanlar da heç bir ədəbi və dil dəyəri olmayan anlamsız söz yığını nəzmlərdən
və mərsiyyələrdən ibarət idi. Sırf bu üzdən İran tarixi və sosial mühitində
türk milli şəxsiyyəti yetişməmişdir. Nəyi oxuyub yetişəcəkdilər? Tarixi, elmi və
fəlsəfi dərinliyi olan kitablar nə tariximizdə olmuşdur, nə də günümüzdə. Kitabsızdır
tarximiz. Bütün türk enerjisi fars dilinin yüksəlişinə həsr edilmişdir. Bu məsələ
məni çox üzürdü. Dilimizdə var olan mətnlər ya mərsiyə və növhə idi, ya da
Bakıdan gələn “ay Araz, vay Araz...” kimi geniş düşüncə üfüqləri olmayan
sızıltılar idi. Belə bir mühitdə böyüdüm və sonra İranda sadəcə bir neçə Qərb
romanı oxuduğum üçün universitetdən uzaqlaşdırılaraq zorla İran-İraq savaşında əsgərliyə
aparıldım. Əsgərlikdə kimyəvi silahla yaralandım. Bu yaralanmanın ruhi və
fiziki təsiri həyatımdan, bədənimdən silinmədi. Əsgərlik həyatımda çox acı təcrübələr
qazandım. İrandakı türklərin molla-seyyid-feodal sinfinin kölələri halına gətirildiyini
sezdim. Düşüncəsi qaranlığa gömülmüş yüzminlərcə şiə türk ayətullahların fətvaları
üzərinə könüllü olaraq 13 yaşdan tutmuş 80 yaşa qədər savaşa qatılır və hətta
özlərini minaların üzərinə atırdılar. Tam bu savaş sırasında fətva verən ayətullahların
oğulları Qərbdə ən yaxşı universitetdə oxuyurdular. Səfəvilərdən sonra uzun
zaman axışı içində kölələşdirilmiş türk sürüsünü görürdüm. Bunların dəyəri bu
rejim üçün bir heyvan qədər də deyildi. Bu fətvalara uyub cəbhəyə gələn türk
sürüsünü minaların üzərinə göndərirdilər. Minalar partlayıb onları param-parça
edildikdən sonra yol açılır və sonra təxəssüs görmüş ordu hücuma keçirdi. Bu təcrübəni
21-22 yaşımda yaşamaq məni böyük ümidsizliyə uğratmışdı. Bu xalqın ruhunu
molla-seyyid-feodala uyma son 500 ildə işğal edərək onu köləlik yolunda fədakarlıq
edən toplum yığını halına gətirmişdi. İran-İraq savaşında 300 mindən artıq türk,
molla-feodal-seyyidin iqtidar və azqınlıq şəhvəti yolunda öldürüldü. Bu, mənim
milli kimlik mövzusunda ilk faciəvi müşahidəm idi. 2008-də Bakıda çap olan “Yüksəl
Birol” romanım bu mövzu üzərinə yazılmışdır.
-
İrandakı həyatınız maraqsız
keçmiş demək?
-
Dərinlik yox idi. Türk şəhərələrində
intelektual ortamlarda çox bulundum. Sanki ibtidai icma quruluşunda yaşayırdım.
Adamların dünyagörüşü çox bəsit, dil bilgisi yox, ana dilində düşünmə və düşüncə
təcrübəsi olmayan bir tarixin davamı idik. Bu bəsitlik üzündən də insanlarımız
həyatlarına dəyər verməyərək onu indinin özündə də molla-seyyid-kapitalistin fətvaları
üzərinə könüllü olaraq Şamı, Kərbəlanı və Nəcəfi qorumaq üçün fəda edə bilir.
İrandakı türklərin tarixi hafizəsində dəyərli heç bir xatirə yoxdur. Nə varsa
hamısını Səfəvilərdən sonra məhv edib yerinə, ağlaşma, sızıltı, şaxsey-vaxsey
xatirələri yükləmişlər. Toplumun tarixi bilinci təxrib edilmiş. Düşüncə
axtarışında olan bir gənc üçün belə bir ortamda yaşamaq çox sıxıntılıdır.
-
Azərbaycan Respublikasına necə gəldiniz?
-
Türkiyədə BMT mühacirləri ofisinə
baş vurdum. Kanadaya göndərəcəkdilər. Ancaq sovetlər dağıldı və Azərbaycana bir
yararım ola bilər deyə düşünürək Kanadanı buraxıb Bakıya gəldim! Bakıda yüksək
lisans yapmanın yanı sıra çox ciddi mütaliə etdim. Axundovdan günümüzə qədər
Qafqazdakı türk milli kimlik axtarışında bulunan şəxsiyyətlərimizi dəftərlərimə
notlar alaraq diqqətlə oxudum. Onların ağlında dolaşan sualları və cavabları kəşf
etməyə çalışdım. Bir şey kəşf etmişdim. Onlar sorular sormuş, ancaq cavablar
verməmişlər. Bəlkə də bu, zamanın öz əksikliyi imiş. Mən bu suallara cavab vermək
istədim. Öz dünyagörüşümdə belə bir missiya hiss etdim. Bütün kitablarımda bu
suallara cavab üçün yazıldı və yazılır. Bu üzdən dini, tarixi və fəlsəfi mütaliəmi
genişlətdim. Özəlliklə dini sahədə başardığım qədəri ilə geniş mütaliə apardım.
Ərəbcəmi gəlişdirdim. Qafqazda ortaya çıxan oyanış dövründə cavabsız qalan
suallara dini, tarixi, sosioloji zəmində cavab verməyə hazırlaşırdım. Çünkü mənim
təsbitimə görə ölkəmizin və millətimizin yazqısı, gələcəyi bu sualla cavabın
dialektik ilişkisindən təsirlənəcəkdi. Bakıda çap olan “Qafqaz türklərinin
oyanış dövrü” adlı kitabım bu mütalilərin və uzun illər boyu axtarışlarımın nəticəsi
kimi meydana çıxdı.
-
Bu kitabda bizim
araşdırmaçılardan fərqli olaraq nəyi ortaya qoymusunuz?
-
Kitabımda Qafqaz türklərinin
Axundovdan başlayıb 1940-ci ilə qədər, yəni Hüseyn Cavidin öldürüldüyü (1941)
ilə qədərki oyanış dövrünü incələmişəm. Oyanış sürəci burada sonlanır. O düşüncə
və vizion bayrağı endirilir. Ondan sonra müsavatçı siyasi kimliyi doğuran
aydınlanma dönəminə antitez olaraq fərqli bir dünyagörüşü ortaya qoyulur. Əvvəlki
sorqulayıcı, ikincisi təslimçi və saxta tarix heyranlığını təsvir etmişdir. Mən
oradan, yəni durdurulan o tarixi viziondan başlamaq missiyası ilə şüurumu,
ruhumu gərəkən bilgilərlə təchiz etməyə çalışdım. Bunun üçün o dönəm sonrasını
da diqqətlə oxumalı idim və elə də etdim. Türkiyəyə gedib orada doktoranturamı
yapdığım illərdə də Tənzimatdan modern Türkiyəyə qədər fikir axınlarını incələdim.
Çünkü mənə görə, ümumi türk tarixi və mədəniyyətinin yanı sıra İrandakı oyanış
dövründə hər bir aydın kişi, özəlliklə Türkiyəni, İranı, Qafqazı yaxşı bilməlidir.
Bu bilgi üzərində qurtuluş görüşlərini və üfüqlərini təsvir etmək mümkün ola
bilər. Lakin bütün bunlar üçün modernitə ilə də düşüncə sahəsində ilişkidə
olmaq gərəkməkdədir. Kitabımdakı özəlliklər özət olaraq bunlardır.
-
Müsavatçı siyasi kültürü ortaya
qoyan oyanış dövrü deyirsiniz. Yəqin ki, Sovet dönəmində ortaya çıxan bilgilərin
içindən də Xalq Cəbhəsi ortaya çıxmışdır. Qısa olaraq Müsavatla Xalq Cəbhəsinin
fərqini nədə görürsünüz?
-
Müsavatçı kimlik Azərbaycanı Türk
kimliyi və Türk-İslam aləminin bir parçası kimi görmüş, Ə. Ağaoğlundan tutmuş Rəsulzadəyə
qədər İran-Səfəvi kimliyini tənqid etmişlər. Xalq Cəbhəsi bəlkə bilincində
olmadan tarixi gələcəyimiz baxımından açıqca İrançılıq edərək Müsavatçılıq
çizgisindən sapmışdır. Müsavatçılıq gələcəyə doğru aydın bir üfüq açma projəsi
idi, Xalq Cəbhəsi keçmişi idealizə edərək əslində tarixdə olmayan saxta mədəniyyətə
varsilik iddiasında idi. Bu üzdən birincisi türk, ikinci iran milliyətçiliyinə
qapı açmışlar. Bunu irəlidəki illərdə daha açıqca görəcəyik. Çünkü müsavatçılıq
keçmişdən qopuşu, Xalq Cəbhəsi məramı keçmişə dönüşü ön görürdü. Hər bir mədəniyət
təsis etmə qopuşla mümkündür. Japonlar, almanlar və finlər kimi. Böyük gəmilər
dənizlərdə səyahətə çıxəıb hədəfə varmaları üçün öncə sahillə olan bağlarını
qoparmalıdırlar. Millətləşmə də buna bənzər bir durumdur. Tarix şüur və yaşantı
deyil, qurqulanan bilgidir. Keçmişdə nə olmuş ki? Heç bir şey, qatı qaranlıq.
Xalq Cəbhəsi tarix bilgilərinin tarixlə əlaqəsi yox idi. Bir ideologiya düzəltmişdilər
və o ideologiya da tarix boyu irançılığa xidmət etmişdir. Guya şah babaları
Bütöv Azərbaycan qurmuş və türk dilini də rəsmi dövlət dili elan etmiş! Yalan,
ikisi də yalan. Şah İsmayıl zamanında Şirvanşahlar dövləti heç tarixdən belə
silinməzkən necə bütöv Azərbaycan qurdu? Şirvanşahlar İsmayılın ölümündən onillər
sonra Təhmasib tərəfindən tarixdən silindi. Dövlət dili filan da dadlı yalan.
Əzizə Cəfərzadənin “Bakı 1501” adlı zəif romanında uydurulan dadlı bir
yalandır.
-
Belə çıxır ki, Azərbaycan
tarixiçiliyini siz sual altına aparırsınız?
-
Bakıda tarix elmi çox zəifdir.
Tarixçi bölgə dillərini bilməlidir. Bölgə dillərini bilməyən tarixçi Azərbaycanda
nəyi oxuyacaq? Bu üzdən Bakıdakı tarix bilgilərinin elmi dəyəri yoxdur. Hamısı
oxucuda elmi təsəvvür yerinə, iftixar duyğusu yaratmağa çalışmaqdadır. Ancaq
bir millətin inkişafı həm də öz tarixini sorqulamaqdan keçər. Millətsevərlik
milləti gecə-gündüz tərifləmək deyildir. Mirzə Cəlil, Sabir, H. Cavid də millətsevər
idilər. Ancaq onların dünyagörüşlərində tənqid də var idi. Bu tarix anlayışı ilə
gələcəyə doğru bir üfüq açmaq mümkün olmaz. Çünkü tarix fəlsəfəsi yoxdur. Yəni
tarix bilgiləri sorqulanmamış. Kütlə üçün qürur qaynaqları oluşdurulmağa
çalışılmış. Belə tarixçilik olmaz. Bu üzdən o tarixçilərin kitabını aydın bir
insan oxumaq istəmir. Hamısı nəqli bilgilər, əqli münasibət yoxdur. Əqli dərinlik
üçün din, mədəniyət, dil, kültür tarixləri bir yerdə sorqulama yöntəmi ilə bir
bütün olaraq ələ alınmalıdır. Tarix sadəcə elm deyil, çünkü elmi bilgilərin
veriləri əllə tutular, laburatuarda gözlə görülər. Tarix bilgiləri yalnız ağıl
laburaturında incələnən qurqulardır. Əqli bilgi də fəlsəfi baxış gərəkdirər. Bu
üzdən tarix fəlsəfəsi ilə uğraşanlara görə tarix qismən elm, qismən fəlsəfə,
qismən də sənətdir, gerçəyi tapma sənətdir. Azərbaycandakı tarix kitablarının
demək olar çoxunu oxudum. Çox əksiklik var. Hamısı sovet zamanında uydurulan
ideologiyanın arxasından dünyaya baxırlar. Azərbaycan tarixçilərinin niyyəti ilə
19-cu əsrin ikinci yarısından başlayıb 1940-ci ilə qədər davam edən aydınların
niyyəti bir-birinə ziddir. Daha doğrusu vizion baxımından o aydınların və
müsavatçıların varisi olan ziyalılar meydana çıxmadı. İndi isə İranda türklərin
oyanışı üçün lazım olan tam da o viziondur, sovet zamanında uydurulan saxta qəhrəmanlar
tarixi doğrular deyildir.
-
Nələr uydurulmuş sovet zamanında?
-
Guya Güney Azərbaycan adında qəhrəman
bir ölkə varmış və bir əsrdə dörd dəfə inqilab etmiş! Bir əsrdə dörd inqilabmı
olar? İnqilabın teorisi, kitabları, nəzəriyyəsi və aydınları olmalıdır. Hanı o
dörd inqilabın nəzəriyyəsi və kitabları? Anlaşılan onlar inqilab sözünün mənasını
heç bilməmişlər. İnqilab bir əsrdə dörd dəfə olmaz. Hər 300, 500 ildə bir kərə
olar və ən az minillik tarixin sorunlarını çözər. Böyük fransa İnqilabı kimi, ya
da 19-cu əsrin birinci yarısında Japoniyadakı Meyci inqilabı kimi. Japoniyanı
tarixin qaranlığından dünyanın ən başarılı ölkəsi halına gətirdi. Güney Azərbaycanda
dörd dəfə inqilab olmuş və hələ də xalq molla-seyyid-feodalın ətəyindən yapışıb
və ümidini onun dualarına bağlamış!
-
Belə çıxır ki, “Cənubi Azərbaycan”
ifadəsi də sovet uydurmasıdır?
-
Doğru, sovetlərin İran və
Amrikaya qarşı ortaya atdığı xarici siyasətin stratejilərindən biri idi. Müsəddiq
İranda baş nazir olduqdan sonra Şah qaçdı. Müsəddiq Amerika və İngiltərəyə
qarşı sovetlərdən yardım istəməkdə idi. Kommunist partiyasını sərbəst buraxdı və
hətta kommunistlərdən də kabinetə yerləşdirmək üzrə idi. Lakin Amerika və
İngiltərənin girişimi ilə 1953-cü ildə hərbi çevriliş oldu. Müsəddiq
uzaqlaşdırılıdı və tamamən Amerikan yanlısı bir dövlət yenidən iş başına gəldi.
Bu zaman sovetlərin dış politikası üzərinə Moskva radiosunun İran bürosunda azərbaycan
dilində “İranın milli səsi radiosu” adında radio verilişləri hazırladılar.
1991-ci ilə qədər bu veriliş davam etdi. Bakı radiosunda da “Cənubi Azərbaycan
Redaksiyası” təşkil etdilər. “Həsrət ədəbiyyatı” da bu zamandan sonra ard-arda
yazılmağa başlayır. Yəni Həsrət Ədəbiyatı da bir KGB planı idi. Dərin sovet
dövləti üçün “Cənubi Azərbaycan” məsələsi ABŞ-İran birliyinə qarşı bir təhdid
stratejisi idi. Sovetin bu planı Azərbaycanda əhalinin duyquları ilə örtüşdüyü
üçün dərhal xalq tərəfindən qəbul edildi. Bu üzdən biz Güney Azərbaycan ifadəsini
ortadan qaldıraraq yerinə, TÜRKELİ sözünü yerləşdirdik. İranın quzeyində
bitişik şəkildə bir yerdə yaşayan türk bölgəsi Türkeli adlanmalı. Azərbaycan da
onun içində bölgələrdən biridir.
-
Bir yazınızda “Batı olmasaydı,
çoxdan öldürülmüşdük, Doğuda qaranlıqdan başqa nə var?” deyirsiniz, niyə?
-
Qərb mədəniyyəti, yəni renesans,
yəni rasionalizm, yəni intelektualizm, yəni siyantizm (elmi görüş), yəni insan
haqları, demokrasi. Bunların beşiyi Qərbdir. Şərqdə siyasi fəlsəfə olmamış. Şərq
dövlətləri yağmaçı olmuşlar, yox olduqlarında da özlərindən heç bir qlobal, mənəvi
və bəşəri dəyər miras buraxmamışlar. Məsələn son 500 illik öz tariximizlə Qərb
tarixinə baxalım. Səfəvi, Osmanlı, Qacar. Bir tək siyasi filosofumuz yox. Nə
Hobbes, nə Hegel, nə Kant, nə Volter,... heç bir şey yox. Çağdaş bir insan bu
qaranlıq tarixin nəyi ilə qürur duymalıdır? Orada öyrəniləcək bir şey yox. Cəmil
Meriç kimi bəzi Türkiyə aydınları “1789-cu ildə Fransada burjua inqilabı gerçəkləşdiyində
Osmanlı kəndi qaranlığında boğuldu” deyirdilər. Bunlar çox doğru təsbitdir.
18-ci əsrin ortalarında 273 sadəcə Almaniyada dərgi və qəzet çıxarkən, bütün
Doğuda bir tək qzəet çıxmırdı. Qaranlığın səbəbləri anlaşılır. Səfəvi-Qacar
ortamı daha qaranlıq və antiinsani olmuş. Hamısı yağma dövlətləri. Nə sənayeləşmə,
nə də başqa sahələrdə ürətim olmuş. Bu üzdən də heç bir modern siyasi təcrübəmiz
yoxdur. Mən Qərbə gəldikdən, avropalılarla qonşu olduqdan, çocuqlarımı Avropa məktəblərində
oxutmağa başladıqdan sonra gördüm ki, biz şərqlilər hələ tarixə girməmiş,
qeyri-tarixi topluluqlarıq. Necə ola bilər mən öz ölkəmdə yaşamaq haqqımı itirərkən,
ancaq Avropada insan kimi yaşamağa haqq qazanım? 11-ci əsrdə böyük düşüncə
adamı Əbureyhan Biruni yazırdı ki, Şərq mədəniyyəti bizə aid deyil, Çin və
Hindustana aiddir. Bizdəki mədəniyyəti biz yaratmamışıq. 9-cu əsrdə Yunan mədəniyyəti
Mötəzilə tərəfindən ərəb dilinə tərcümə edildi. Bu mədəniyyət Yunanındır, bizim
deyil. Bütün tariximizdə bir elmi araşdırma mərkəzi, bir universitet olmamış. Nəyə
lazımdır bu tarix? Tam tərsinə, harada düşünən birini görümüşlərsə, dərhal
boğub yox etmişlər. Çünkü düşünən toplumu molla-şeyx-feodal köləsi etmək asan
iş deyil. Düşünün, Qərbdə qaranlıq tarixin basqısından qurtulmaq üçün əqli
inqilablar oldu, Japoniyada da oldu. İranda isə tarixin qaranlığına gömülmək
üçün şiə üsyanı oldu. İndi ona da inqilab deyirlər!
-
Sizi doğma ölkənizdən ayıran səbəblər
hansılardır?
-
Sadəcə mən deyiləm, ağlında bir
azcıq düşünmə qabiliyyəti olan insan Şərq ölkələrində yaşaya bilməz, yaşamaq
istəməz. Ya edam edilər, ya da zindanda çürüdülər, ya da bütün sosial haqlardan
məhrum buraxılaraq miskin vəziyyətdə yaşamaq məcburiyyətində qalar. Doğu
despotizmi düşünən insana həyat haqqı tanımaz. İran şiə despotizmi də Şərq
despotizminin ən çirkinlərindən biridir. Digər tərəfdən insan öz aqibətində nələr
olacağını bilməz. Mən sadəcə bir alim olmaq istəyirdim. Bir doktor,
riyaziyatçı, ya da bioloq olmaq arzusunda idim. Buna İranda izin vermədilər.
Bakıda da bu sahədə oxumağa imkan olmadı. Anlamsız aşırı xəstə milliyətçilik xəyalları
ilə gəncliyim İranda və Bakıda məhv edildi. Dünyaya gəlişimin bəşəriyyətə bir
yararı olduğunu düşünmürəm. Yararlı olma istedadım İranda və Bakıda yox edildi.
Öz ölkəmdən ayrılarkən dünyanın yaxşı bir universitetində oxumaq istəmişdim.
Ancaq sovet dağıldı, mən də Azərbaycan üçün faydalı olaram düşüncəsiylə Bakıya
getdim və oradakı qaranlığın İrandan çox fərqli olmadığını gördüm. Bakıdan
ayrıldığımda da çox gec idi. Tam 100 ildir Bakıdan İran türklərinə saxta və zərərli
bilgilər gəlir. Çünkü qərbləşmə bizdə bir başa Qərblə təmas yoluyla olmamış.
Rusiya yoluyla olmuş, yəni Qafqaz yoluyla.
-
Niyə hər zaman Azərbaycan
Türkünün özünə təməl bildiyi anlayışlara zidd gedirsiniz?
-
Bu, düşünəcənin dialektikasıdır.
Ziddiyət olmazsa inkişaf olmaz. Çayların da dənizə qovuşması üçün çağlayıb
uçurumladan aşması lazımdır. Azərbaycandakı tarix və sosial bilgilərə niyə
qarşı gəlirəm? Öncə bu qarşı gəlmək üçün insanın səlahiyyəti olmalıdır. Səlahiyyət
də oxumaqla, bilgi ilə əldə edilər. Bu elmi səlahiyət kiməsə hansı şəxs və ya
qurum tərəfindən verilməz. Bunu hər kişi özü öz elmi fəaliyyətləri ilə qazanar.
Mən Azərbaycanı, İranı, Türkiyəni ədəbi, tarixi, sosial və siyasi gəlişmələri
ilə bir yerdə oxudum, incələdim. Ömrümün çoxunu bu araşdırmaya həsr etdim. 20-dən
artıq bu yöndə kitab yazdım. Bütün bunlara görə istər Azərbaycanda, Türkiyə və
ya İranda tarix və sosial bilgiləri sorqulamağa haqqım var, yoxsa yox? Mənim
sorqulamalarımı da bir başqası sorqulaya bilər. Düşüncə inkişafı, ancaq bu
yolla irəlilər. Yalnız mənim yazdığım kitabları bu günə qədər kimsə
sorqulamamış, yaman-yovuz yazmaq sorqulamaq deyildir. Sorqulamaq üçün mənim bütün
kitablarımı oxuyub sonra sorqulama yetkisini əldə etmək lazımdır. Sorqulayıcı
düşüncəni sorqulamaq da asan iş deyil. Çünkü hər sorqulayıcı yöntəm öz nəfsində
fəlsəfi səyyallıq və hərəkətlilik daşıyar. Bu baxımdan mənim sorqulamalarıma
qarşı bəlkə 30 il sonra cavab yazan biriləri meydana çıxar. Əslində mənim
sorqulamalarım Axundovdan başlayaraq keçən əsrin 30-cu illərinə qədər olmuş,
ancaq onlar zahiri durumu tənqid etmişlər. Mənim kitablarım olayların altküməsini
incələmiş. Tarixi köklərini və səbəblərini araşdırmışdır. Demək istəyirəm ki,
keçən əsrin əvvəllərində davam edən sorqulayıcı düşüncə mənim əsərlərimdə daha
tarixi və fəlsəfi dərinlik kəsb etmişdir. Azərbaycandakı gerçək bilgilər də o
aydınlacılar tərəfindən ortaya qoyuldu. H. Cavidin ölümü ilə o xətt durduruldu
və mən o bayrağı yenidən əlimə almaq istədim. İrandakı türklər olaraq bizim
qurtuluşumuz o dönəmdəki aydınlıq görüşlərinə möhtacdır, sonradan oluşdurulan
saxta bilgilər bizə zərər verməkdədir. Çünkü hamısı gerçəkliklə bağlantıları
qoparılmış utopiya üzərinə qurulmuşdur. Tarix sultanların öz şəhvətləri yolunda
at oynatmaları deyil. Kantın da dediyi kimi “tarix
özgürləşmə ideyasının gerçəkləşmə sürəcidir.” Tam tərsinə bizim tarixdə ortaya
atılan ideyalar özgürlüklər önündə əngəl olmuşdur. Örnəyin Səfəviyyət ideyası
insanın şərəfini yox sayaraq onu ağlağan kölələr sürüsünə dönüşdürmüşdür. Ayrıca,
tarix keçmişi anlatmaqan daha çox gələcəyə yön vermək üçün qurqulanar. Azərbaycandakı
tarix qurqular yalan üzərinə qurulduğundan zərərimizdir. İrançılığa xidmət etməkdədir.
-
Hər zaman Doğuyu ittiham
edirsiniz, bu, Batıda qərar tutmanız səbəbilədirmi?
-
Sadəcə Batıda qərar tutduğuma görə
deyil. Həm də Doğunu yaxşı tanıdığım üçündür. Batının başarısının səbəbi modernətənin
hər tür tənqidə açıq olmasındadır. Doğu alimlərinin çoxunun əsərlərini oxudum.
Doğuda heç bir alim qurumsallaşan və insan haqlarına, işçi, qadın və çocuqların
eyitim haqlarına sayqı duyan siyasi fəlsəfə ortaya qoymamışdır. Ən zirvəsi “ənəlhəq”
olmuş. Yəni nə olsun? Bakıda üç milyon adam toplaşıb “ənəlhəq” deyə bağırsalar,
hansı eyitim, iqtisadi, siyasi və sosial sorunlar çözülə bilər? Heç bir siyasi
fəlsəfəmiz olmamışdır. Bunun bir səbəbi Doğu despotizmi olmuşsa, digər səbəbi
Doğu mütəfəkkirlərinin siyasi fəlsəfəyə ehtiyac duymamaları olmuşdur. Bu üzdən
də sosial həyatımızda insani və qlobal nə varsa, hamısı Batıdan gəlmədir.
Doğuya aid heç bir sağlam mənəvi-siyasi miras yox. Açıq toplum Batı kültürünün
ürünüdür. Doğu qapalı despot kültürünə davam etməkdədir. “Respublika,
konstitusiya, demokratiya, liberalizm, insan haqları, qoca-qadın- uşaq-əlil
haqları, sekulyarizm” kimi bütün insani nə varsa hamısı Batıdan gəlmə deyilmi?
Doğudan bizə qalan nə olmuş? Doğuda İbni-Rüşd kimi filosoflar bir iş görmək istəsələr
də, susdurmuşlar. Şəriətlə ölkə və millət yönətilməz, bunun üçün Peyqəmbər
lazımdır. Peyqəmbər də artıq bundan sonra olmayacağı üçün sekulyar siyasi
sistem İslamın da qəbul etdiyi durumdur. Bu üzdən İqbal Lahuri kimi böyük İslam
şəxsiyyətləri 1930-lu illərdə Atatürkün sekulyar dövlət sistemi qurmasını
İslama uyğun olaraq dəyərləndirirdilər. Din əxlaq məsələsidir, hər fırıldağa
qapısı açıq olan siyasət dindən uzaq durmaz, durdurulmazsa o zaman din də İranda
olduğu kimi siyasiləşər və hiyləkarlığın aracına dönüşər. Dini iqtidarlar Şərqi
qaranlığa gömmüşlər. Qərbi də bənzər dini iqtidarlar qaranlığa gömmüşdü. Lakin
Qərb o qaranlığı yararaq aydınlığa qovuşdu, Şərq hürküdücü qaranlığında gömülü
qalmışdır. Şərqdə İslam adına adamların əl-qolunu kəsmək ədalətmi? Şərq qorxunc
bir qaranlığa gömülmüşdür. Diqqət etsəniz əlinə fürsət düşən hər kəs bu cəhənnəm
əzabını yaşamasın deyə ipini qırmış dana kimi Şərqdən Qərbə qaçır. Düşünün, bu
qədər mühacir Şərqə gəlsəydi nə olardı? Hamısını fərqli düşündükləri üçün dəstə-dəstə
qətl edərdilər. Bütün bu gerçəkləri göz önündə bulunduraraq tarix kitablarımda,
romanlarımda, fəlsəfi yazılarımda çağımız və gələcək nəsillərə “bu tarixi ortam və sürəc dəyişmədikcə mutlu və xoşbəxt
ola bilməzsiniz, bir renesans gerçəkləşməlidir” mesajını verməyə çalışmışam.
Modern sosioloqların da görüşləri zatən bundan ibarətdir. Onlara görə də
toplumdan millətə dönüşmək istəyən xalqlar tarixi baxış bucaqlarında köklü bir
dəyişikliyə və zehni inqilaba getməlidirlər. Yəni gələcəkdə Şərq-Qərb fərqi
ortadan qaldırlmalı və ancaq insanın haq və azadlıqları əsas alınmalıdır. Bu da
laik, demokratik, ədalətli gəlir dağılımı, açıq cəmiyyət ortamında mümkün ola
bilər. Sərbəst düşüncələrin önündə dəmir divar kimi duran tabuları yıxmadan
azadlığa varmaq mümkün deyildir.
-
Yəni Şərq bu qədər qəddardır?
-
Şərqin qəddarlığının coğrafi səbəbləri
də var. İslam şərqində illik ortalama yağış 15-35 Qərbdə bu miqdar 150-200 santim arasındadır. Şərq
quraqlıqdır. Tarix və mədəniyyət də verimli torpaqlarda boy atar. Ərəbistanın
qumsal, İranın, Anadolunun, Türküstanın çöl və yağmursuz iqlimində mədəniyyət
döllənməz. Japoniyada da yağmurun miqdarı 200 santımın üzərində. Bu üzdən Uzaq
Doğudan Qərbə dəstə-dəstə mühacirət edən yoxdur. Bu qədər verimli və bərəkətli
torpağı buraxıb hara gedəcəklər? Coğrafi tarix nəzəriyyəsini ilk dəfə olaraq
böyük İslam alimi İbni-Xəldun ortaya qoymuşdur. Daha sonra modern gəlişmələr Xəldunun
coğrafi tarix nəzəruyyəsini isbatlamışdır. Buna görə daş dövründən bəri Orta
Doğudan və Mərkəzi Asiyadan Avrupaya axın olmuş, yəni avropalaşma daş dövründən
başlamış. Hunlardan Osmanlıya qədər Avropanın yaşıl iqliminə yerləşmək üçün
bütün savaşlar bu niyyətlə meydana çıxmışdır. Lakin Avropa güclənib bu axınları
durdurduqdan sonra avropalaşma bir ideologiyaya dönüşdü. Bizim də bayrağımızda
yer alan avropalaşmanın macərası bu şəkildədir. Orta Doğuda təbiətin əhliləşməsi
və yeraltı suları ölçülü şəkildə qullanma elmi gəlişməmişdir, heç bir dövlət
buna önəm vermədiyi üçün əhalinin artışı və mövcud suların azalması ilə fəlakətlər
daha da artmaqdadır. Bütün İran quraqlıq təhdidi ilə qarşı-qarşıyadır.
-
Milliyyətçi gənclərdən biri mənə
sizin farsların adamı olduğunuzu, ona görə də tariximizi təhrif etdiyinizi
yazdı. Mən ona bu suala sizdən cavab alacağımı dedim. Nə deyə bilərsiniz?
-
Mən millətlərin bir-biri ilə
qardaş olmasından yanayam. Bir millətin öz haqqına qovuşması üçün düşmənə
ehtiyacı yoxdur. Böyük Qandinin bir kitabını tərcümə etdim Bakıda çap oldu.
Qandi “Mən ölkəmin istiqlalını istəyirim, ancaq bu istiqlalı ingilis xalqına
düşmənlik üzərinə qurmaq istəmirəm, kəndi ölkəmin istiqlalı üçün bir ingilis əsgərinin
burnunun belə qanamasını istəmirəm” deyir. Mən də belə düşünürəm. Mən fars millətini
özümə düşmən görmürəm. Barışcıl yöntəmlə milli haqlarımıza çatmalıyıq. Yəni
qlobal düşünərək və dünya, bölgə və ölkə barışına qatqımız olaraq bu yolda irəliləməliyik.
Azərbaycanda isə heç tarixini və sosial həyatını bilmədikləri halda fars düşmənliyi
yaranıb. Tarix boyu cahil qalmışıqsa buna fars nə etsin? O zaman mənim bu
sualıma cavab versinlər: fars bizə nə pislik etmiş? Adama sormazlarmı ki, 1000
ildir siyasi, hərbi, iqtisadi iqtidar sənin əlində idi, niyə öz xalqına bir gün
ağlamadın? Bir tək məktəb belə öz dilində açmadın? Bunu tarixdə siyasi iqtidarı
olmayan farsmı gəlib açacaq idi? Bu üzdən mən yağmaçı tariximizi suçlayıram.
Farsların günahı yoxdur. Pəhləvilər belə türk idi. Səfəvi sonrası o mühitdən
türkə yararlı olacaq siyasi sistem çıxmazdı. Modern fars milliyətçiliyinin
ideologiyasını yazanlara baxsanız hamısı səfəvizədə türklərdir, içlərində nə
türkmən, nə kürd, nə fars, nə də başqa millət var, hamısı səfəvizədə türk. Buna
fars nə etsin? Mənim üçün “bu farsın adamıdır” kimi söhbətlərin etkisi yoxdur.
Bütün aşırı milliyətçiləri istər fars, ya da türk olsun xəstə adamlar olaraq
görürəm. Mənim milliyətçilərlə heç bir bağım yoxdur. Bu, 10 il bundan öncəyə qədər
idi. Bakıdakı saxta bilgilər ağlımı xəstə etmişdi. Mən indi azad və humanist
bir insanam. Ora Azərbaycan və Arazın digər tərəfi də İrandır. Iki ölkə dostluq
münasibətləri qurmalıdır. Parçalanmaış Azərbaycan mifinin də əsası yoxdur. Bunu
dərin sovet dövləti uydurdu. Hansı sənəddə Azərbaycanın parçalanması ilə bağlı
bilgi var? Nadirin ölümündən sonra Qafqaz türk bəylikləri yarandı və hamısı da
rusçuydular, çünkü mədəniyyətin Rusiyadan gəldiyinə inanırdılar. A. Bakıxanov,
hətta Rəsulzadə belə Türkmənçay müqaviləsini Qafqazda müstəqil dövlətin
qurulması üçün bir şans hesab etmişlər. Rəsulzadə daha da irəli gedərək “Qafqaz
türkləri” adlı kitabında bir fars ata sözü yazaraq Səfəvi-İran mühitindən
qurtulmaq üçün rusları Allahın göndərdiyini yazar. Nədən o dönəmə daha yaxın və
farscası da olan heç bir müsavatçı parçalanmış Azərbaycan ifadəsini qullanmazkən,
farscası olmayan və İran gerçəkliyini bilməyən sonrakılar Güney Azərbaycan
anlayışına sarılmışlar? Qacar dövləti də heç vaxt Qafqaza hakim ola bilmədi,
sadəcə olaraq ərazi iddiası var idi və bu ərazi iddiası da “Gülüstan” və “Türkmənçay”
müqavilələri ilə ortadan qaldırıldı. Gerçək tarix budur. Rus sömürgəçiliyi Qafqazdakı türklərin iç
sömürgəçliyinin ortadan qalxmasına yardım etdi. İki cür sömürgəçilik var, iç sömürgəçilik
və dış sömürgəçilik. İç sömürgəçiliyə məhkum olan millətlərin ruhu çökmüş və
başqa dəyərlərlə işğal edilmişdir. İrandakı türklər kimi. Lakin Türkmənçaydan
sonra Qafqaz türkləri Rusiya sömürgəçiliyinin basqısı ilə iç sömürgəçiliklərinin
fərqinə vardılar. Niyə Üzeyir bəylər Qafqazda yetişdi, İranda heç bir şey
yetişmədi? Azərbaycan inkişaf edib orta Doğunun Sinqapuru olarsa öz-özünə bizə
nümunə ölkə olar. Bizim batıb boğulmaqda olduğumuz bataqlığa sürüklənməsin. Biz
milli haqlarımızı İranda iç savaş olmadan o ölkə sınırları içində əldə etməliyik.
Buna bütün dünyada dəstək verər. Yoxsa İranı parçalayaq, qan su yerinə axısın,
sonra da Bakı ilə Təbriz bir olsun! Bu, ancaq xəstə bir ağlın üründür. Bir
olanda sanki nə olacaq? Mümkün olan şey yolunda siyasi mücadilə aparmaq
lazımdır, mümkün olmayanı mədəniyyət və düşüncə qonusu etmək olar. Bütöv Azərbaycan
deyə bir şey nə keçmişdə olmuş, nə də bu gün onun yolunda kasıb uşaqların
İranda zindana düşmələrinə gərək var. Realist olmaq lazımdır. İran Suriyələşərsə,
on milyondan çox qaçqın Bakıya sığınar. Nə edərsiniz o zaman? Barış hər zaman
savaşdan daha gözəldir. Azərbaycan da mənim ölkəmdir, İran da Türkiyədə. Mən
böyük birlik yolunda düşünürəm, yəni İran-Türkiyə-Azərbaycan güclü dostluq əlaqələri
quraraq sınırları qaldırmalı və sonra Türküstanla bütünləşmə imkanı ortaya
çıxmalı. Avropa Birliyi kimi. Savaşa gərək yoxdur. Savaş çıxarmaq ən asan və əlindən
heç bir iş gəlməyən axmaqların işidir. Barışı təsis etmək, qurmaq və qorumaq
böyük şərəf və cəsarət tələb edər. Lakin bu ideyanın həyata keçməsi üçün indiki
İranda olan faşist şiə rejimi devrilməli və orada laik, demokratik dövlət
qurulmalıdır. Hər hansı bir toplum Təbrizdə, Ərdəbildə,..., olduğu kimi milyonlar
şəklində bir yerdə yaşasa, onun öz dilində təhsil almasını kimsə əngəlləyə bilməz.
Əngəllənsə də, xalq öz təşəbbüsü ilə buna nail olar. Səfəvizədə İran türklərində
öz dilində təhsil alma niyyəti tarixin heç bir zamanında olmamışdır. Səttar xan
hərəkət zamanı İstanbulda yetişmiş milli şəxslər ana dilində də məktəb açdılar
türk şəhərlərində. Kimsə evladını o məktəblərə buraxmadığı üçün qapandılar. M.
S. Ordubadinin “Dumanlı Təbriz” əsəri Qacar dönəmində yazılmış. Əsərdə “türk”
Qacarların öz xalqına “eşşək türk” dediyini qeyd edilir. Buna fars nə
etsin? İndiki rejimi belə farsların da başına biz bəla etdik. Təbriz
hizbullahları Xomeynini iş başına gətirdi. İnsan tarixi gerçəkləri bilmədiyində
öz dar və xəstə xəyalları ilə bilgi ürətməyə çalışar.
-
Şah İsmayılın Mövlananın
kitablarını qadağan etdiyini iddia edirsiniz, amma onun ciddi döyüşlər ərəfəsində
elm və sənət adamlarını mağaralara doldurub qoruduğu haqqında danışmırsınız...
-
Bunlar Bakı yalanlarıdır. Elm və
sənət adamlarımı sağ buraxdı Şah İsmayıl? Şah İsmayıl Heratı işğal etdikdən
sonra oradakı bütün alimləri sünnidilər deyə qətl etdi. Behzad adında bir rəsasam
şiə olduğunu iddia etdiyi üçün öldürülmədi. Behzadı Təbrizə gətirmişdi. Təbrizdə
onu kitabxananın müdiri təyin etdi və Şahnamənin yenidən yazılmasını ona
tapşırdı. İsmayıl sənət adamlarına Şahnaməni yenidən yazdıraraq türkləri təhqir
edən bütün aşağılayıcı sözləri oraya artırtdı. Günümüzdə əlimizdə olan və
Firdovsiyə aid edilən “Şahnamə”ni İsmayəıl yenidən yazdırdı. Ərəbləri və özəlliklə
türkləri təhqir edən misraları Şah İsmayıl və oğlu Təhmasib Şahnaməyə artırdı.
Mövlana yasaqlanırsa, artıq o siyasi mühitdə hansı elmdən söhbət gedə bilər?
Mövlana “Məsnəvi”sində şiələrin aşura günü özlərini döymələrini tənqid etmiş və
bu şəkildə Hüseyni anmaq Hüseynə qarşı təhqirdir deyə yazdığı üçün Şah İsmayıl
tərəfindən yasaqlanmışdı. Bu haqda tutarlı bəlgələr var. İndinin İran şiə
hakimləri də Mövlananı sapıq olaraq görərlər. Səfəvilərdən sonra heç bir alim
yetişməmişdir. Bir alim adını deyə bilməzsiniz. Əlxarəzmi, Farabi, Biruni,
İbni-Xəldun, Mövlana, Xaqani, Hafiz, Nizami və bu kimi böyüklərin hamısı Səfəvi
öncəsinə aid. Səfəvilərdən sonra büzüşüb ağlayan kölə sürülər ortaya çıxdı.
Ağlaşma ilə düşüncə bir yerdə ola bilməz.
-
Güneylə Quzeyin bir dövlət halında
birləşmək məsələsinə necə baxırsınız?
-
Bu əsrdə mümkün deyil. Bunun üçün
öncə İranın parçalanması lazımdır. Xarici müdaxilə olmaz, böyük güclər tərəfindən
Türkiyə və İran işğal edilməzsə, parçalanmaları mümkün deyil. Tarix bunu isbat
etmişdir. İstanbul işğal edildi Türkiyə parçalandı. Rusiya hər kərəsində İranı
işğal etdiyində parçalanmış və ya parçalanma ehtimalı doğmuş. Ən son Stalinin
işğalı ilə İranın quzeyində Kürdistan və Azərbaycan adında yerəl hökümətlər
yarandı. Diqqət etsəniz bütün bu gəlişmələr xarici müdaxilələrin nəticəsi kimi
ortaya çıxmış. İqtisadi, dini, tarixi zəmində bizi İran xalqlarından qoparacaq diqqətədəyər
güclü faktor ortada yoxdur. Biz öz ana dilimizdə İranın sınırları içində məktəb
haqqı əldə etsək böyük işdir. Ayrıca, İran parçalanarsa Urmu və ətrafını kürdlər
işğal edərlər. Çünkü kürdlər 150 ildir dağda savaş təcrübəsinə sahibdirlər,
bizim xalqın savaş təcrübəsi yoxdur. Urmunun türk əhalisi rahat şəhər həyatına
alışmışlar və kürdlər kimi silahlanıb savaşa bilməzlər. İranda kürd dağları
silah anbarlarıdır. Mutlu ölkə olmaq üçün mütləqa birləşməliyik deyə bir qural
yoxdur. Birləşmə tarixi təsadüfün nəticəsi ola bilər, lakin belə siyasi,
tarixi, elmi, iqtisadi, kültürəl, mədəni və sosial zərurət ortada yoxdur. Gələcəkdə
bütün ölkələr arasındakı sınırlar yox olacaq. Yer üzündə sınırlar ortadan
qalxmalıdır.
-
Səttarxanı, Şeyx Məhəmməd
Xiyabanini, Seyid Cəfər Pişəvərini və Şəriətmədarini bizə anlada bilərsinizmi?
-
Səttar Xandan “niyə savaşırsan”
deyə sorulduğunda “Nəcəf ayətullahları savaş fətvası vermişlər ona görə
savaşıram” demişdi. Yəni öz ağlını qullanmayan lider! Səttar Xanın yazıb
oxuması yox idi. Nə istədiyini bilmirdi. Qaçaq Nəbi kimi biri idi. Sadəcə Qaçaq
Nəbi kənd, Səttar Xan şəhər hərəkəti içində idi. Lenin Səttar Xanı öyüb onu
Rusiyanın Bukaçevinə bənzətdiyi üçün Bakıda onu sovet zamanında göylərə
qaldırmışdılar. Xiyabani Azərbaycan adını dəyişdirdi. Çünkü Rəsulzadənin
türklük mehvərli Azərbaycan adlı ölkəsini qəbul etmirdi. Türk dilinə sayqısı yox
idi. Fransızca və farsca dərslik kitabları çıxardı, türkcə çıxarmadı. Pişəvəri
Bakıda olduğunda Rəsulzadə hökümətinin devrilməsində fəal iştirak etdi. Müstəqil
Azərbaycanın İrana qatılmasını təbliğ edirdi. 21 Azərdə ölkəsini başsız buraxıb
gəlməsi üzündən yüzlərcə günahsız adamın ölümünə səbəb oldu. Bu arada 21 Azərdə
30 min insanın ölməsi iftira və şişirdilmiş rəqəmdir. Təqribən 300 adam Şəriətmədarinin
fətvası ilə öldürüldü. Ordu Təbrizə girdiyində kimsəni öldürmədi. Ordudan öncə
başsız qalan fədailəri mollaların qulbəçələri öldürmüşdülər. Şəriətmədari təpədən
dırnağa türk düşməni idi. İran şiə üsyanından sonra Dr. Cavad Heyyət və digərləri
türk dilində məktəb açmaq üçün ondan yardım istəmişdilər. Şəriətmədari bu istəyi
komik olaraq görmüş və “ölkəmiz parçalanar” demişdi.
-
İranda milli hərəkat vardısa, niyə
qalib olmadıq, yox idisə, adını çəkdiyimiz bu tarixi şəxsiyyətlər kimlərdi?
-
İranda milli türklük hərəkəti heç
vaxt olmamışdır. Bu tarixi şəxsiyyətləri Azərbaycanın saxta tarixçiləri milli
Azərbaycan şəxsiyyətləri adlandırmışlar. Tarixi saxtalaşdırmışlar. Onların
hamısı İran milliyətçiləri olmuşlar. Milli türk hərəkəti bundan sonra
başlayacaqdır. Çünkü Azərbaycandakı saxta bilgilər bir sürə bizi çox məşğul
etdi, artıq bu yalan və çayxana bilgilərini sorqulayıb iftira olduqlarını ifşa
edən şəxsiyyətlərimiz meydana çıxmışdır. Niyə bu hərəkət sonuc verməmişdir deyə
sormanız çox gözəldir. Çünkü türk milli kimliyi heç bir zaman bir hərəkətin məzmunu
və niyyəti olmamışdır.
-
Bir Oxucunuz haqlı olaraq, “siz
köhnə nə varsa dağıdır, amma yeni heç nə yaratmırsınız” deyir, doğru deyilmi?
-
Doğru deyil. Mən hər şeyi
dağıtmıram. Məsələn mənim “Qafqaz türklərinin oyanış dövrü” kitabım Axundovdan
Hüseyn Cavidə qədər bütün aydınlarımızın siyasi, fəlsəfi, sosial dünyagörüşlərini
incələmiş, Böyük Rəsulzadəni fərqli açılardan dəyərləndirmişdir. Modern millət
olmaq tarixin qaranlığına sıxılıb qalmaqla mümkün olmaz. Bizim indiki durumumuz
tarixi sürəcin nəticəsi deyilmi? Tarixdə yaxşı bir şeylər olsaydı, bizim də
durumumuz bu şəkildə olmaz, dünyanın etibarlı millətlərindən sayılardıq. Ancaq
nüfusunun çoxu türk olan İranda bizim heç bir statusumuz yoxdur. Niyə? Bunu
fars filan etməmiş, farsdan öncə nəyimiz vardı? Mən də Azərbaycandakı yalan və
saxta tarixin hepnozunda idim. Araşdırdığımda gerçəklərlə qarşılaşırdım və
böyük ümidsizliyə qapılırdım, az qala intihar edəcəyim anlarım oldu. Çünkü
ömrümü yalanlara həsr etdiyimi görürdüm və dilimizi sevən birisi olaraq tarixi
yenidən yazmağa qərar verdim. Bir neçə tarix kitabım sırf bu mövzuda bakıda çap
olmuşdur. Yalan və yanlış bilgi hər zaman sıxıtı yaradar, doğru bilgiləri qəbul
etmək zor olsa da, ancaq düşünməyə və aydınlanmaya yol açar. Tarixdə heç bir iz
buraxmayacaq bir neçə adamın mənə nəsə demələrindən çəkinib doğruları
araşdırmamalı idimmı? Həqiqəti heç vaxt çoxluq qəbul etməz, çoxluq onu məst edəcək
yalanlara və saxtakarlıqlara inanar. Çünkü həqiqət qəbuledilməz, araşdırılar.
Bitməyən bir araşdırmadır həqiqət yolçuluğu. Mənim haqqımda o sözləri söyləyənlərin
həyatlarını incələsəniz bütün ömürlərində beş kitabı sonuna qədər oxumamışlar. Açıqcası
mən heç bir millətə qarşı düşmən deyiləm. Bir toplum öz iç dinamiklərini
itirmişsə, sürəkli günahı başqalarında görər. Öz ana dilimizdə bu qədər kitab
yazıb tərcümə etmənin nə kimi zərəri var? Xalqın alışdığı yalanları mən də mi təkrarlayıb
durmalıyam? Kitablarım hər iki tərəfdə böyük etiraz və qəbullarla oxunmuşdur.
Toplumun kötü alışqanlıqlarını və zehnini işğal etmiş yalanları ancaq bu şəkildə
ortadan qaldırmaq olar.
-
Dünya Azərbaycanlıları müxtəlif təşkilatlar
yaradırlar. Onlardan biri də Dünya Azərbaycanlıları Konqresidir. Bu təşkilatlara
münasibətiniz necədir?
-
Bu mövzu haqqında mən həm
praktikada məşğul olmuş, həm də çox düşünmüşəm. Ciddi müşahidələrim var. Xaricdə
qurulan təşkilatların tərkibində Qərbdə dünyaya gəlmiş, ya da 15 yaşın altında
ailəsi ilə 20-25 il öncə Qərbə getmiş insanlarla qarşılaşmadım. Hamısı yaşlı
vaxtda Qərbə gedən, Qərb kültürünə, dilinə inteqrə ola bilməyən insanlardır.
Ancaq erməni, yəhudi və digər xalqlarda bu şəkildə deyildir. Onların Qərbə gedən
dədələrindən törəmiş oğulları, nəvələri, nəticələri, kötücələri və iticələri də
təşkilatlarda aktivdirlər. Həm də bulunduqları ölkələrdə elmi-iqtisadi status
qazanmış nəsillərdir. Bizdə belə deyildir. Nədən əcəba? DAK və digər təşkilatlar
da eynidir.
-
Nədən bizdə belə deyildir?
-
Hər bir mədəniyyətin orta dirəyini təşkil edən
bir inanc və o inanca bağlı əxlaq və davranış düzənidir. İqtisadi və siyasi
ehtiyaclar mədəniyyətin yan dirəyini təşkil edərlər. Bir mədəniyyətin yan dirəkləri,
yəni iqtisadi və siyasi dirəkləri yıxlarsa, o mədəniyyət yaralanar, ancaq çökməz.
Özünü yenidən təmir edərək canlanma imkanını itirməz. Lakin bir mədəniyyətin
orta dirəyi, yəni inanc sistemi çökərsə, artıq o mədəniyyət ölmüşdür və
canlanma imkanı olmaz. Mənim müşahidələrimə görə Səfəvi sonrası bizim mədəniyyətin
orta dirəyi çökmüşdür. Bu üzdən İranın lider Xamnəi “Səfəvi sonrası şiənin dili
farsca olmuşdur” dedi haqlı olaraq. İrandan Avropaya gələn bir türk gənci hansı
tarixi-milli xatirələrlə gəlir? Bu tarixi xatirələr Qərb mədəniyyəti qarşısında
dirənə bilərmi? Bu adam tarixi xatirələrini evladlarına çatdırmaq istərmi? Mənim
müşahidələrim gösətərir ki, Qərb mədəniyyəti ilə tanış olan bizlər aşağılıq
kompleksinə giririk və daşıdığımız tarixi xatirələrdən utandığımız üçün onu
evladlarımıza çatdırmaq istəmirik. Çünkü bizim tarixi şüuraltımızı şəkilləndirən
inanc sistemimizdə şiddətdən, qoçuluqdan, qabadayılıqdan, baş yarmaqdan, sinə və
zəncir vurmaqdan başqa nə var? Məsələn mən özüm qələmi olan, kitab əhli birisiyəm.
Bilincaltımdakı xatirələrin evladlarıma keçməsindən qorxuram. Özəlliklə Avropa
mədəniyyəti bizim bilincaltımızı ifşa edir. Yuxumda görürəm İrandayam və
saqqallı çirkin qızılbaşlar kəskin qılınclarla öz başlarına döyürlər. Yuxuda
öz-özümə “Tanrım, bura İran olsun da yaşadığım ölkə olmasın, gördüyüm gerçək
deyil, yuxu olsun” deyə yalvarıram. Uşaqlığımda gördüyüm bu aqressiv sürülərin
saxta din adı ilə özlərinə qıymaları, başlarını qılıclamaları ruhumu yaralamış.
Qorxu içində yuxudan oyanıram. Əllərim titrəyir, yata bilmirəm. Bu üzdən
tariximizə aid olan nə varsa hamısını unutmaq üçün psixoloqa getdim. İndi dərman
qəbul edirəm. Səfəvi-qızılbaş tarixi ilə qürur duyan adam kəsinliklə xəstədir,
vəhşidir, insanlığını itirmişdir. Araşdırmalarım, yazdığım və oxuduğum kitablar
olmasaydı, kəsinliklə intihar edərdim. Çünkü bu tarixə mənsub olmaqdan
utanıram. Bu üzdən uşaqlarını məsxərə aşura günləri törənlərində məscidlərə, şəbeh
meydanlarına, zəncir və sinə məclislərinə aparmamalarını oxuculara tövsiyyə
edirəm. Hər bir şiə-qızılbaş toplantısı çocuğun ruhuna vurulan yaradır.
-
Qorxunc bir tablo təsvir
edirsiniz. O zaman çıxış yolu nədir sizə görə?
-
Bizim yazqımızla almanların
tarixi yazqısı bir-birinə bənzəyir. Almanlar 16-cı əsrə qədər inanc zəminində Vatikanın
kölələri idilər. Din anlayışlarında reform gerçəkləşdirdikdən sonra yüksələrək
dillərini fəlsəfə dili etdilər, dünyanın böyük iqtisadi, siyasi, mədəni gücünə
dönüşdülər. Bizim din anlayışımızda reform olmalıdır. Şirkdən azad olaraq Qurana
görə İslamı qəbul etməliyik. İslamda insanın özünə zərər verməsi, öz başına
döyməsi, həm də bunu balaca uşaqların yanında etməsi deyə bir şey yoxdur. Hz.
Hüseyn macərası İslam deyil, İslam tarixində ortaya çıxmış önəmli bir şəxsiyyətdir.
İslamın bilgi kitabı Quran və praktikası da Peyğəmbərin həyatıdır. Bu ikisinin
dışında İslam yoxdur. Bu üzdən diqqət etsəniz, əsla farslar bir meydan
savaşında bizi məğlub edib ölkəmizi işğal etməmişlər. Biz inanc zəminində
almanların Vatikan qarşısında yenildiyi kimi, fars-Sasani din anlayışının köləsi
halına gəlmişik. İnanc zəminində yenilmişliyimiz buradan qaynaqlanır. Bakıda
uydurulan fars şovenizmi bir quruntudur. İranşünaslıq üzərinə elmi bilgisi
olmayanların xəyal quruntusudur. Biz könüllü olaraq sömürülməyə təslim
edilmişik. Mənim mücadiləm bu baxımdan Avropa aydınlarının son 500 ildə verdikləri
aydınlanma mücadilə sisteminə dayanmaqdadır. Hər bir insanın içində Allah var.
Şah damarımızdan bizə yaxındır. O zaman zəncirlə, şillə-yumuruqla özümüzü
döydüyümüzdə Allaha da saldırmış oluruq. Bu xəstə din anlayışında Allahdan
başqa imamdan, imamzadadan, pirdən, məzardan da imdad bəklənilməkdədir. İslama
görə də bunlar açıqca şirk sayılmaqdadır. Bu şirkdən azad olunmadıqca da könüllü
köləlik davam edəcəkdir. Könüllü köləlik mənim təsbitimə görə bir Səfəvi projəsi
olmuşdur. İranda sırf bu baxımdan əsla milli türk şəxsiyyəti yetişmədi. Keçən əsrin
əvvəllərində bütün dünya türklüyü qurtuluş düşüncəsi axtararkən İran türkləri
içindən bir tək milli şəxsiyyət çıxmadı. Tam tərsinə fars irqçiliyinin modern
proqramını səfəvizədə türklər yazdılar! Bakıda uydurulan saxta qəhrəmanların
heç birində türklük bilinci olmamışdır. Hamısı səfəvizdə türk düşmənləri
olmuşlar. Keçən min ildə türklərə “qılınc ağaları” və farslara da “qələm
ağaları” ləqəbi taxılmışdı. Gerçək olan budur ki, farsın qələmi türkün
qılıncını qırıb tarixə gömdü. Qələm savaşı meydanında yer almalıyıq. Bu faciənin
genişliyini anlamaq üçün sizə iki örnək vermək istəyirəm. Hindlilərin 200 ilə zəhmət
çəkib təsis etdikləri böyük bir şəhərin əhalisini Mahmud Qəznəvi qətl etdi və şəhəri
də tarixdən silərək bolca altun və cəvahirlə döndü. Sarayında 4500 farsca şeir yazan
şair barındırır, hamısına da altun və gümüş verirdi. Qəznəvilərdən sanki heç
türk olmamışlarcasına bir tək cümlə də türkcə miras qalmamış. Bir tək fars
yurddaşı olmayan Osmanlıda 2200 farsca divan yazılmış. Türkcə heç iki divan belə
yox. Bu üzdən Türkiyə türklərinin də estetik zövqləri yoxsul. Tarixi xatirəlrində
anlaya biləcəkləri nə bir Mövlana, nə Hafiz, nə Xaqani, nə Nizami, nə Əttar, nə
dərin minyatur bir xatirə və tarixi dərinliyi olan bir musiqi mətni var.
Şüuraltıları çöllük. Ümumi bir türk tarixinin faciəsi.
-
Azərbaycanın gələcəyi haqqında
düşüncələriniz varmı və onlar nələrdən ibarətdir?
-
İran Azərbaycanının durumu çox bərbaddır.
Səbəblərinin bir qismini açıqladım. İran nə zaman təhlükəyə girmişsə Azərbaycan
onun dağılmasına əngəl olmuş. Fars millətçiləri İranın quzeyində bitişik
yaşayan türkləri təhdid olaraq görmüşlər. Hətta Birinci Pəhləvi dönəmində əhalini
Xorasan çöllərinə daşımağı da düşündülər, İkinci Dünya Savaşı baş qaldırdı və
bu projə həyata keçmədi. Lakin İran-İraq savaşında İraqın təcavüzü qarşısında
heç bir millət səfəvizədə Azərbaycan türkləri qədər qəhrəmanlıq göstərmədi. Hətta
bir çox millətçi fars stratejistlərinə görə İraq-İraq savaşı böyük zərər versə
də, ancaq fars kimliyi mərkəzli İrani kimlik bu savaş sırasında parçalanmayacaq
biçimdə tamamlandı. Çünkü İranda ən böyük etnos olan türklər könüllü olaraq
İrani kimlik yolunda ölümə getdilər. Bir sözlə İrani kimlik yolunda bu qədər fədakarlıq
göstərən bizim xalq tarixin heç bir mərhələsində öz kimliyinin yolunda bu fədakarlığın
milyonda birini də göstərməmişdir. Bunun əsas səbəbini mən inanc zəminində ruhən
sömürülməkdə görməkdəyəm. İndiki İranda bu dini faşizmi devirib sekulyar,
demokratik bir dövlət düzəni qurmaq üçün öncə İranın bütün xalqları və
demokratiyaya inanan insanları ilə birləşməliyik. Çünkü milli haqqımızı da
ancaq demokratik və sekulyar bir sistem içində əldə edə bilərik. Bu yolla
modern dünyanın diqqətini cəlb edə bilərik. Azərbaycan Respublikasında durum fərqli
ola bilər. Azərbaycan Rusiya və Qərblə mədəni münasibətlərini genişlətməlidir məncə.
Çünkü boşluq yaranarsa, yerini irani kimlik doldurar. Görürsünüz İranda eyitim
alıb geri dönən teroristlər, imampərəstlər və pirpərəstlərin sayı Azərbaycanda
hər gün artmaqdadır. Bunlar ölkəmiz üçün ciddi təhdid və təhlükədir. Azərbaycan
sekulyar ölkə olaraq dini fanatizmin sosial həyatı təsiri altına almasının
önünü kəsməlidir. Küçələrdə, açıq yerlərdə zəncir vurmanın, uşaqların gözləri
önündə şiddət çağrışdıran eyləmlərdə bulunmaların qarşısı şiddətlə alınmalıdır.
Yoxsa “Molla Nəsrəddin” məktəbinin mübarizə apardığı cəhalət ölkəmizdə yenidən
xortlar. Bu üzdən Azərbaycanın aydın gələcəyini müsavatçıların elan etdikləri türkcəmizdə
modern bilgiklərlə dinimiz İslamı anlamaqdan keçər.
-
Siz Bütöv Azərbaycan məsələsinə
necə baxırsınız?
-
Bütöv Azərbaycan, parçalanmış Azərbaycan
ifadələri ilə İranda türk milli şəxsiyyəti olaraq politikacı ortaya çıxa bilməz.
Dünyanın ən demokratik ölkəsi sayılan Amerikada bilə ölkə bütüövlüyünü təhdid
edən politikalara izin verilmir, haqlarında edam cəzası çıxarılır. Bu üzdən
İranda milli kimliyimizin yüksəlişi və demokratikləşən İran ortamında siyasi
qonu edilməsi yolunda iki təhdid var: 1- İranda Güney Azərbaycan sinifləndirməsi
ilə siyasi fəaliyət göstərmək istəyənlər. Çünkü bu, kndiliyindən arxasınca
Bütöv Azərbaycan anlayışını gətirir və bunun üçün də nə Azərbaycan
Respublikasında, nə İranda siyasi, iqtisadi, mədəni ortam var, nə də bölgədə və
dünyada İranın bölünməsi yolunda istəklər söz qonusudur. 2- Ölkə dışında, özəlliklə
Avropada siyasi təşkilat quraraq məramnamələrinə Bütöv Azərbaycan yerləşdirənlər
də siyasətlə deyil, qurqu ilə məşğuldurlar. İndiki tarixi pozisionda bizim
sorunumuz Azərbaycanın bütövləşməsi deyil, İran sınırları içində milli
kimliyimizi modern insan haqları çərçivəsində yüksəltməkdir. Öz ana dilində bir
cümləni yaza bilməyən bir topluma belə bir ülkü yükləmək komikdir və fars
şovinisti adlandırdıqları zehniyyətdən də təhlükəlidirlər. Çünkü hər ideya öz
zaman və məkan ölçümündə ortaya atılmadığında yararlı olmaq yerinə, zərərli
olar. Böyük mədəni inqilab yolunda düşüncə ürətmək lazımdır. Böyük siyasi hərəkətlərin
də mədəni altyapısı olmalıdır. Bunun üçün Bakı bizim üçün bir fürsətdir. Bütövlükdən
filan danışmaq yerinə, dilimizi yaxşıca öyrənib fars dilində olan minlərcə
tarixi mənbələri tərcümə edib Bakıda çap etdirmək daha yararlıdır. Çünkü
dilimiz tarixi qaynaqlar baxımından çox yoxsuldur. Bu utopiya yoxsul sinif çocuqlarının
həyatını sorumluluq daşımadan atəşə atmaqdan başqa bir şey deyildir. “Qarabağın
yolu Təbrizdən keçir” demək, Qarabağı ermənilərə bağəşlamaq fikri ilə örtüşməkdədir.
Siyasət güncəl söyləm və imkanlara dayanar. Min il sonranın utopiyaları ədəbiyatın
və mədəniyətin qonusudur. O qaranlıq mühitdən tarixi hadisələr sizi
uzaqlaşdırmış. İrəliyə doğru gedin və oradakılara da nümunə olun. Bir zaman Azərbaycan
Respublikasında illik ortalama gəlir adam başına 25 min dolar olarsa, o zaman
İrandakı tərəfi də çəkib öz içinizdə həzm edə bilərsiniz. İnsan bir ömrə sığan
xəyallarla məşğul olmalıdır.
21.09.2015
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder