آیرینتیلی سؤیله شی

-                  گونتای بَی، اؤزونوزو آذربایجان اوخوجوسونا تقدیم ائده بیلرسینیزمی؟ کیمسینیز، هارادا دوغولموسونوز، هانسی تحصیلی آلمیسینیز، ایندی نه ایشله مشغولسونوز؟ 

-                  ایران پاسپورتوندا آدیم منوچئهر سویادیم جاوانشیر ایدی. ایران حیاتیمدا بعضن شعرلر یازیب دَییشیک تورکچه تخلوصلرله چاپ ائتدیرردیم. بو تخلوصلریمدن بیری ده گونتای ایدی. ایراندا فارس دیلی ادبییاتی اوخودوم. باکیدا فیلولوژی اوزرینه یوکسک لیسانس و آنکارادا دوکتورانتورا اوخودوم. داها سونرا قربه یئرلشدیگیمده آد و سویآد اولاراق کیملیگیمی تام تورکلشدیرمه یه قرار وئردیم. فین دؤولتینه توتارلی بیر سبب گؤسترمیشدیم. ایراندا تورکجه آد و سویاد یاساق اولدوغو اوچون تورکجه پاسپورت آلماق ایسته دیگیمی بیلدیردیم و قبول ائتدیلر. ایندیکی پاسپورتومدا “گونتای گنجالپ” اولاراق کیملیگیم یازیلمیشدیر. “گونتای” منوچئهر و “گنجالپ” دا جاوانشیر سؤزلری نین تورکجه قارشیلیقلاریدیر. ایراندا ایکن اوشاقلیق یاشلاریمدان باشلایاراق میللی دویغولاریم چوخ گوجلو ایدی، لاکین بو دویغولاری دوشونجه یه دؤنوشدورمک اوچون علمی ایمکان، تورکجه قایناق و متن یوخ ایدی. اولانلار دا هئچ بیر ادبی و دیل دَیَری اولمایان آنلامسیز سؤز ییغینی نظملردن و مرثییه لردن عیبارت ایدی. صیرف بو اوزدن ایران تاریخی و سوسیال موحیطینده تورک میللی شخصیتی یئتیشمه میشدیر. نه یی اوخویوب یئتیشه جکدیلر؟ تاریخی، علمی و فلسفی درینلیگی اولان کیتابلار نه تاریخیمیزده اولموشدور، نه ده گونوموزده. کیتابسیزدیر تاریخیمیز. بوتون تورک ائنئرژیسی فارس دیلی نین یوکسه لیشینه حصر ائدیلمیشدیر. بو مسئله منی چوخ اوزوردو. دیلیمیزده وار اولان متنلر یا مرثیه  و نؤوحه ایدی، یا دا باکیدان گلن “آی آراز، وای آراز...” کیمی گئنیش دوشونجه اوفوقلری اولمایان سیزیلتیلار ایدی. بئله بیر موحیطده بؤیودوم و سونرا ایراندا سادجه بیر نئچه قرب رومانی اوخودوغوم اوچون اونیوئرسیتئتدن اوزاقلاشدیریلاراق زورلا ایران-ایراق ساواشیندا عسگرلییه آپاریلدیم. عسگرلیکده کیمیوی سیلاحلا یارالاندیم. بو یارالانمانین روحی و فیزیکی تاثیری حیاتیمدان، بدنیمدن سیلینمه دی. عسگرلیک حیاتیمدا چوخ آجی تجروبه لر قازاندیم. ایرانداکی تورکلرین موللا-سئییید-فئودال صینفی نین کؤله لری حالینا گتیریلدیگینی سئزدیم. دوشونجه سی قارانلیغا گؤمولموش یوزمینلرجه شیعه تورک آیتوللاهلارین فتوالاری اوزرینه کؤنوللو اولاراق 13 یاشدان توتموش 80 یاشا قدر ساواشا قاتیلیر و حتّی اؤزلرینی مینالارین اوزرینه آتیردیلار. بو سیرادا فتوا وئرن آیت الله لارین اوغوللاری قربده ان یاخشی اونیوئرسیتئتده اوخویوردولار. صفویلردن سونرا اوزون زامان آخیشی ایچینده کؤله لشدیریلمیش تورک سوروسونو گؤروردوم. بونلارین دَیَری بو رئژیم اوچون بیر حئیوان قدر ده دئییلدی. بو فتوالارا اویوب جبهه یه گلن تورک سوروسونو مینالارین اوزرینه گؤندریردیلر. مینالار پارتلاییب اونلاری پارام-پارچا ائدیلدیکدن سونرا یول آچیلیر و سونرا تخصوص گؤرموش اوردو هوجوما کئچیردی. بو تجروبه نی 22-21 یاشیمدا یاشاماق منی بؤیوک اومیدسیزلییه اوغراتمیشدی. بو خالقین روحونو موللا-سئییید-فئودالا اویما سون 500 ایلده ایشغال ائده رک اونو کؤله لیک یولوندا فداکارلیق ائدن توپلوم ییغینی حالینا گتیرمیشدی. ایران-ایراق ساواشیندا 300 میندن آرتیق تورک، موللا-فئودال-سئیییدین ایقتیدار و آزقینلیق شهوتی یولوندا اؤلدورولدو. بو، منیم میللی کیملیک مؤوضوعسوندا ایلک فاجیعه وی موشاهیدم ایدی. 2008-ده باکیدا چاپ اولان “یوکسل بیرول” رومانیم بو مؤوضوع اوزرینه یازیلمیشدیر.

-                  ایرانداکی حیاتینیز ماراقسیز کئچمیش دئمک؟ 

-                  درینلیک یوخ ایدی. تورک شهره لرینده اینتئلئکتوال اورتاملاردا چوخ بولوندوم. سانکی ایبتیدایی ایجماع قورولوشوندا یاشاییردیم. آداملارین دونیاگؤروشو چوخ بسیط، دیل بیلگیسی یوخ، آنا دیلینده دوشونمه و دوشونجه تجروبه سی اولمایان بیر تاریخین داوامی ایدیک. بو بسیطلیک اوزوندن ده اینسانلاریمیز حیاتلارینا دَیَر وئرمه یه رک اونو ایندی نین اؤزونده ده موللا-سئییید-کاپیتالیستین فتوالاری اوزرینه کؤنوللو اولاراق شامی، کربلانی و نجفی قوروماق اوچون فدا ائده بیلیر. ایرانداکی تورکلرین تاریخی حافیظه سینده دَیَرلی هئچ بیر خاطیره یوخدور. نه وارسا هامیسینی صفویلردن سونرا محو ائدیب یئرینه، آغلاشما، سیزیلتی، شاخسئی-واخسئی خاطیره لری یوکله میشلر. توپلومون تاریخی بیلینجی تخریب ائدیلمیش. دوشونجه آختاریشیندا اولان بیر گنج اوچون بئله بیر اورتامدا یاشاماق چوخ سیخینتیلیدیر.

-                  آزربایجان رئسپوبلیکاسینا نئجه گلدینیز؟

-                  تورکییه ده ب م ت موهاجیرلری اوفیسینه باش ووردوم. کانادایا گؤندره جکدیلر. آنجاق سووئتلر داغیلدی و آذربایجانا بیر یاراریم اولا بیلر دئیه دوشونورک کانادانی بوراخیب باکییا گلدیم! باکیدا یوکسک لیسانس یاپمانین یانی سیرا چوخ جیدی موطالیعه ائتدیم. آخوندوودان گونوموزه قدر قافقازداکی تورک میللی کیملیک آختاریشیندا بولونان شخصیتلریمیزی دفترلریمه نوتلار آلاراق دیقتله اوخودوم. اونلارین عاغلیندا دولاشان سواللاری و جاوابلاری کشف ائتمه یه چالیشدیم. بیر شئی کشف ائتمیشدیم. اونلار سورولار سورموش، آنجاق جاوابلار وئرمه میشلر.  بلکه ده بو، زامانین اؤز عکسیکلیگی ایمیش. من بو سواللارا جاواب وئرمک ایسته دیم. اؤز دونیاگؤروشومده بئله بیر میسسییا حیسس ائتدیم. بوتون کیتابلاریمدا بو سواللارا جاواب اوچون یازیلدی و یازیلیر. بو اوزدن دینی، تاریخی و فلسفی موطالیعه می گئنیشلتدیم. اؤزللیکله دینی ساحه ده باشاردیغیم قدری ایله گئنیش موطالیعه آپاردیم. عربجه می گلیشدیردیم. قافقازدا اورتایا چیخان اویانیش دؤورونده جاوابسیز قالان سواللارا دینی، تاریخی، سوسیولوژی زمینده جاواب وئرمه یه حاضیرلاشیردیم. چونکو منیم تثبیتیمه گؤره اؤلکه میزین و میللتیمیزین یازقیسی، گله جگی بو سواللا جاوابین دیالئکتیک ایلیشکیسیندن تاثیرله نه جکدی. باکیدا چاپ اولان “قافقاز تورکلری نین اویانیش دؤورو” آدلی کیتابیم بو موطالیعه لرین و اوزون ایللر بویو آختاریشلاریمین نتیجه سی کیمی مئیدانا چیخدی.

-                  بو کیتابدا بیزیم آراشدیرماچیلاردان فرقلی اولاراق نیی اورتایا قویموسونوز؟ 

-                  کیتابیمدا قافقاز تورکلری نین آخوندوودان باشلاییب 1940-جی ایله قدر، یعنی حوسئین جاویدین اؤلدورولدویو (1941) ایله قدرکی اویانیش دؤورونو اینجه له میشم. اویانیش سورجی بورادا سونلانیر. او دوشونجه و ویزیون بایراغی ائندیریلیر. اوندان سونرا موساواتچی سیاسی کیملیگی دوغوران آیدینلانما دؤنمینه آنتیتئز اولاراق فرقلی بیر دونیاگؤروشو اورتایا قویولور. اووَلکی سورقولاییجی، ایکینجیسی تسلیمچی و ساختا تاریخ حئیرانلیغینی تصویر ائتمیشدیر. من اورادان، یعنی دوردورولان او تاریخی ویزیوندان باشلاماق میسسییاسی ایله شعورومو، روحومو گرکن بیلگیلرله تجهیز ائتمه یه چالیشدیم. بونون اوچون او دؤنم سونراسینی دا دیقتله اوخومالی ایدیم و ائله ده ائتدیم. تورکییه یه گئدیب اورادا دوکتورانتورامی یاپدیغیم ایللرده ده تنظیماتدان مودئرن تورکییه یه قدر فیکیر آخینلارینی اینجه له دیم. چونکو منه گؤره، عومومی تورک تاریخی و مدنیتی نین یانی سیرا ایرانداکی اویانیش دؤورونده هر بیر آیدین کیشی، اؤزللیکله تورکییه نی، ایرانی، قافقازی یاخشی بیلمه لیدیر. بو بیلگی اوزرینده قورتولوش گؤروشلرینی و اوفوقلرینی تصویر ائتمک مومکون اولا بیلر. لاکین بوتون بونلار اوچون مودئرنیته ایله ده دوشونجه ساحه سینده ایلیشکیده اولماق گرکمکده دیر. کیتابیمداکی اؤزللیکلر اؤزت اولاراق بونلاردیر.

-                  موساواتچی سیاسی کولتورو اورتایا قویان اویانیش دؤورو دئییرسینیز. یقین کی، سووئت دؤنمینده اورتایا چیخان بیلگیلرین ایچیندن ده خالق جبهه سی اورتایا چیخمیشدیر. قیسا اولاراق موساواتلا خالق جبهه سی نین فرقینی نده گؤرورسونوز؟

-                  موساواتچی کیملیک آذربایجانی تورک کیملیگی و تورک-ایسلام عالمی نین بیر پارچاسی کیمی گؤرموش، ا. آقااوغلوندان توتموش رسولزاده یه قدر ایران-صفوی کیملیگینی تنقید ائتمیشلر. خالق جبهه سی بلکه بیلینجینده اولمادان تاریخی گله جگیمیز باخیمیندان آچیقجا ایرانچیلیق ائده رک موساواتچیلیق چیزگیسیندن ساپمیشدیر. موساواتچیلیق گله جگه دوغرو آیدین بیر اوفوق آچما پروژه سی ایدی، خالق جبهه سی کئچمیشی ایدئالیزه ائده رک اصلینده تاریخده اولمایان ساختا مدنیته وارسیلیک ایدیعاسیندا ایدی. بو اوزدن بیرینجیسی تورک، ایکینجی ایران میللییتچیلیگینه قاپی آچمیشلار. بونو ایره لیده کی ایللرده داها آچیقجا گؤره جه ییک. چونکو موساواتچیلیق کئچمیشدن قوپوشو، خالق جبهه سی مرامی کئچمیشه دؤنوشو اؤن گؤروردو. هر بیر مدنییت تاسیس ائتمه قوپوشلا مومکوندور. ژاپونلار، آلمانلار و فینلر کیمی. بؤیوک گمیلر دنیزلرده سیاحته چیخیب هدفه وارمالاری اوچون اؤنجه ساحیلله اولان باغلارینی قوپارمالیدیرلار. میللتلشمه ده بونا بنزر بیر دورومدور. تاریخ شعور و یاشانتی دئییل، قورقولانان بیلگیدیر. کئچمیشده نه اولموش کی؟ هئچ بیر شئی، قاتی قارانلیق. خالق جبهه سی تاریخ بیلگیلری نین تاریخله علاقه سی یوخ ایدی. بیر ایدئولوژی دوزلتمیشدیلر و او ایدئولوژی ده تاریخ بویو ایرانچیلیغا خیدمت ائتمیشدیر. گویا شاه بابالاری بوتؤو آذربایجان قورموش و تورک دیلینی ده رسمی دؤولت دیلی ائعلان ائتمیش! یالان، ایکیسی ده یالان. شاه ایسماعیل زامانیندا شیروانشاهلار دؤولتی هئچ تاریخدن بئله سیلینمزکن نئجه بوتؤو آذربایجان قوردو؟ شیروانشاهلار ایسماعیلین اؤلوموندن اون ایللر سونرا تهماسیب طرفیندن تاریخدن سیلیندی. دؤولت دیلی فیلان دا دادلی یالان. عزیزه جفرزاده نین “باکی 1501” آدلی ضعیف رومانیندا اویدورولان دادلی بیر یالاندیر.

-                  بئله چیخیر کی، آذربایجان تاریخیچیلیگینی سیز سوال آلتینا آپاریرسینیز؟ 

-                  باکیدا تاریخ علمی چوخ ضعیفدیر. تاریخچی بؤلگه دیللرینی بیلمه لیدیر. بؤلگه دیللرینی بیلمه ین تاریخچی آذربایجاندا نه یی اوخویاجاق؟ بو اوزدن باکیداکی تاریخ بیلگیلری نین علمی دَیَری یوخدور. هامیسی اوخوجودا علمی تصوور یئرینه، ایفتیخار دویغوسو یاراتماغا چالیشماقدادیر. آنجاق بیر میللتین اینکیشافی هم ده اؤز تاریخینی سورقولاماقدان کئچر. میللتسئورلیک میللتی گئجه-گوندوز تعریفله مک دئییلدیر. میرزه جلیل، صابیر، ح. جاوید ده میللتسئور ایدیلر. آنجاق اونلارین دونیاگؤروشلرینده تنقید ده وار ایدی. بو تاریخ آنلاییشی ایله گله جگه دوغرو بیر اوفوق آچماق مومکون اولماز. چونکو تاریخ فلسفه سی یوخدور. یعنی تاریخ بیلگیلری سورقولانمامیش. کوتله اوچون غورور قایناقلاری اولوشدورولماغا چالیشیلمیش. بئله تاریخچیلیک اولماز. بو اوزدن او تاریخچیلرین کیتابینی آیدین بیر اینسان اوخوماق ایسته میر. هامیسی نقلی بیلگیلر، عقلی موناسیبت یوخدور. عقلی درینلیک اوچون دین، مدنییت، دیل، کولتور تاریخلری بیر یئرده سورقولاما یؤنته می ایله بیر بوتون اولاراق اله آلینمالیدیر. تاریخ سادجه علم دئییل، چونکو علمی بیلگیلرین وئریلری ال له توتولار، لابوراتواردا گؤزله گؤرولر. تاریخ بیلگیلری یالنیز عاغیل لابوراتوریندا اینجه له نن قورقولاردیر. عقلی بیلگی ده فلسفی باخیش گرکدیرر. بو اوزدن تاریخ فلسفه سی ایله اوغراشانلارا گؤره تاریخ قیسمن علم، قیسمن فلسفه، قیسمن ده صنعتدیر، گئرچگی تاپما صنعتدیر. آذربایجانداکی تاریخ کیتابلاری نین دئمک اولار چوخونو اوخودوم. چوخ عکسیکلیک وار. هامیسی سووئت زامانیندا اویدورولان ایدئولوگییانین آرخاسیندان دونیایا باخیرلار. آذربایجان تاریخچیلری نین نیتی ایله 19-جو عصرین ایکینجی یاریسیندان باشلاییب 1940-جی ایله قدر داوام ائدن آیدینلارین نیتی بیر-بیرینه ضیدیر. داها دوغروسو ویزیون باخیمیندان او آیدینلارین و موساواتچیلارین واریثی اولان ضیالیلار مئیدانا چیخمادی. ایندی ایسه ایراندا تورکلرین اویانیشی اوچون لازیم اولان تام دا او ویزیوندور، سووئت زامانیندا اویدورولان ساختا قهرمانلار تاریخی دوغرولار دئییلدیر.

  -         نه لر اويدورولموش سووئت زامانيندا؟ 

   

-                  گويا گونئي آذربايجان آديندا قهرمان بير اؤلکه وارميش و بیر عصرده دؤرد دفعه  اينقيلاب ائتميش! بير عصرده دؤرد اينقيلابمي اولار؟ اينقيلابين تئوريسي، کيتابلاري، نظريييه سي و آيدينلاري اولماليدير. هاني او دؤرد اينقيلابين نظريييه سي و کيتابلاري؟ آنلاشيلان اونلار اينقيلاب سؤزونون معناسيني هئچ بيلمه ميشلر. اينقيلاب بير عصرده دؤرد دفعه  اولماز. هر 300، 500 ايلده بير کره اولار و ان آز مين ايلليک تاريخين سورونلاريني چؤزر. بؤيوک فرانسا اينقيلابي کيمي، يا دا 19-جو عصرين بيرينجي ياريسيندا ژاپونيياداکي مئيجي اينقيلابي کيمي.  ژاپونيياني تاريخين قارانليغيندان دونيانين ان باشاريلي اؤلکه سي حالينا گتيردي. گونئي آذربايجاندا دؤرد دفعه  اينقيلاب اولموش و هله ده خالق موللا-سئيييد-فئودالين اتگيندن ياپيشيب و اوميديني اونون دوعالارينا باغلاميش!

-                  بئله چيخير کي، "جنوبي آذربايجان" ايفاده سي ده سووئت اويدورماسيدير؟ 

-                    دوغرو، سووئتلرين ايران و آمريکايا قارشي اورتايا آتديغي خاريجي سيياستين ستراتئژيلريندن بيري ايدي. موصدديق ايراندا باش ناظير اولدوقدان سونرا شاه قاچدي. موصدديق آمئريکا و اينگيلتره يه قارشي سووئتلردن يارديم ايستمکده ايدي. کوممونيست پارتيياسيني سربست بوراخدي و حتّی کوممونيستلردن ده کابينئته يئرلشديرمک اوزره ايدي. لاکين آمئريکا و اينگيلتره نين گيريشيمي ايله 1953-جو ايلده حربي چئوريليش اولدو. موصدديق اوزاقلاشديريليدي و تامامن آمئريکان يانليسي بير دؤولت يئنيدن ايش باشينا گلدي. بو زامان سووئتلر دیش پولیتیکاسی اوزرینه موسکوا راديوسونون ايران بوروسوندا آذربايجان ديلينده "ايرانين ميللي سسي راديوسو" آديندا راديو وئريليشلري حاضيرلاديلار. 1991-جي ايله قدر بو وئريليش داوام ائتدي. باکي راديوسوندا دا "جنوبي آذربايجان رئداکسيياسي"  تشکيل ائتديلر. "حسرت ادبياتي" دا بو زاماندان سونرا آرد-آردا يازيلماغا باشلايير. يعني حسرت ادبيياتي دا بير ک گ ب پلاني ايدي. درين سووئت دؤولتي اوچون "جنوبي آذربايجان"  مسئله سي آمئریکا-ايران بيرليگينه قارشي بير تهديد ستراتئژيسي ايدي. سووئتين بو پلاني آذربايجاندا اهالي نين دويقولاري ايله اؤرتوشدويو اوچون درحال خالق طرفيندن قبول ائديلدي. بو اوزدن بيز گونئي آذربايجان ایفاده سینی اورتادان قالديراراق يئرينه، تورک ائلي سؤزونو يئرلشديرديک. ايرانين قوزئيينده بیتیشیک شکیلده بير يئرده ياشايان تورک بؤلگه سي تورک ائلي آدلانمالي. آذربايجان دا اونون ايچينده بؤلگه لردن بيريدير.

-                              بیر یازینیزدا “باتی اولماسایدی، چوخدان اؤلدورولموشدوک، دوغودا قارانلیقدان باشقا نه وار؟” دئییرسینیز، نییه؟

-                  قرب مدنیتی، یعنی رئنئسانس، یعنی راسیونالیزم، یعنی اینتئلئکتوالیزم، یعنی سییانتیزم (علمی گؤروش)، یعنی اینسان حاقلاری، دئموکراسی. بونلارین بئشیگی قربدیر. شرقده سیاسی فلسفه اولمامیش. شرق دؤولتلری یاغماچی اولموشلار، یوخ اولدوقلاریندا دا اؤزلریندن هئچ بیر قلوبال، معنوی و بشری دَیَر میراث بوراخمامیشلار. مثلن سون 500 ایللیک اؤز تاریخیمیزله قرب تاریخینه باخالیم. صفوی، عوثمانلی، قاجار. بیر تک سیاسی فیلوسوفوموز یوخ. نه هوببئس، نه هئگئل، نه کانت، نه وولتئر،... هئچ بیر شئی یوخ. چاغداش بیر اینسان بو قارانلیق تاریخین نه یی ایله غورور دویمالیدیر؟ اورادا اؤیره نیله جک بیر شئی یوخ. جمیل مئریچ کیمی بعضی تورکییه آیدینلاری “1789-جو ایلده فرانسادا بورژوا اینقیلابی گئرچکلشدیگینده عوثمانلی کندی قارانلیغیندا بوغولدو” دئییردیلر. بونلار چوخ دوغرو تثبیتدیر. 18-جی عصرین اورتالاریندا سادجه آلمانییادا 273 درگی و قزئت چیخارکن، بوتون دوغودا بیر تک قزئت چیخمیردی. قارانلیغین سببلری آنلاشیلیر. صفوی-قاجار اورتامی داها قارانلیق و آنتی اینسانی اولموش. هامیسی یاغما دؤولتلری. نه صنایئعلشمه، نه ده باشقا ساحه لرده اورتیم اولموش. بو اوزدن ده هئچ بیر مودئرن سیاسی تجروبه میز یوخدور. من قربه گلدیکدن، آوروپالیلارلا قونشو اولدوقدان، چوجوقلاریمی آوروپا مکتبلرینده اوخوتماغا باشلادیقدان سونرا گؤردوم کی، بیز شرقلیلر هله تاریخه گیرمه میش، غئیری-تاریخی توپلولوقلاریق. نئجه اولا بیلر من اؤز اؤلکه مده یاشاماق حاققیمی ایتیررکن، آنجاق آوروپادا اینسان کیمی یاشاماغا حاق قازانیم؟ 11-جی عصرده بؤیوک دوشونجه آدامی ابورئیحان بیرونی یازیردی کی، شرق مدنیتی بیزه عاید دئییل، چین و هیندوستانا عایددیر. بیزده کی  مدنیتی بیز یاراتمامیشیق. 9-جو اسرده یونان مدنیتی مؤعتزیله طرفیندن عرب دیلینه ترجومه ائدیلدی. بو مدنیت یونانیندیر، بیزیم دئییل. بوتون تاریخیمیزده بیر علمی آراشدیرما مرکزی، بیر اونیوئرسیتئت اولمامیش. نه یه لازیمدیر بو تاریخ؟ تام ترسینه، هارادا دوشونن بیرینی گؤروموشلرسه، درحال بوغوب یوخ ائتمیشلر. چونکو دوشونن توپلومو موللا-شئیخ-فئودال کؤله سی ائتمک آسان ایش دئییل. دوشونون، قربده قارانلیق تاریخین باسقیسیندان قورتولماق اوچون عقلی اینقیلابلار اولدو، ژاپونییادا دا اولدو. ایراندا ایسه تاریخین قارانلیغینا گؤمولمک اوچون شیعه عوصیانی اولدو. ایندی اونا دا اینقیلاب دئییرلر!

-                  سیزی دوغما اؤلکه نیزدن آییران سببلر هانسیلاردیر؟ 

-                  سادجه من دئییلم، عاغلیندا بیر آزجیق دوشونمه قابیلیتی اولان اینسان شرق اؤلکه لرینده یاشایا بیلمز، یاشاماق ایسته مز. یا اعدام ائدیلر، یا دا زینداندا چورودولر، یا دا بوتون سوسیال حاقلاردان محروم بوراخیلاراق میسکین وضعیتده یاشاماق مجبوریتینده قالار. دوغو دئسپوتیزمی دوشونن اینسانا حیات حاققی تانیماز. ایران شیعه دئسپوتیزمی ده شرق دئسپوتیزمی نین ان چیرکینلریندن بیریدیر. دیگر طرفدن اینسان اؤز عاقیبتینده نه لر اولاجاغینی بیلمز. من سادجه بیر عالیم اولماق ایسته ییردیم. بیر دوکتور، رییاضییاتچی، یا دا بیولوق اولماق آرزوسوندا ایدیم. بونا ایراندا ایزین وئرمه دیلر. باکیدا دا بو ساهه ده اوخوماغا ایمکان اولمادی. آنلامسیز آشیری خسته میللییتچیلیک خیاللاری ایله گنجلیگیم ایراندا و باکیدا محو ائدیلدی. دونیایا گلیشیمین بشریته بیر یاراری اولدوغونو دوشونمورم. یارارلی اولما ایستعدادیم ایراندا و باکیدا یوخ ائدیلدی. اؤز اؤلکه مدن آیریلارکن دونیانین یاخشی بیر اونیوئرسیتئتینده اوخوماق ایسته میشدیم. آنجاق سووئت داغیلدی، من ده آذربایجان اوچون فایدالی اولارام دوشونجه سی ایله باکییا گئتدیم و اوراداکی قارانلیغین ایراندان چوخ فرقلی اولمادیغینی گؤردوم. باکیدان آیریلدیغیمدا دا چوخ گئج ایدی. تام 100 ایلدیر باکیدان ایران تورکلرینه ساختا و ضررلی بیلگیلر گلیر. چونکو قربلشمه بیزده بیر باشا قربله تماس یولویلا اولمامیش. روسییا یولویلا اولموش، یعنی قافقاز یولویلا.

-                  نییه هر زامان آذربایجان تورکونون اؤزونه تمل بیلدیگی آنلاییشلارا ضید گئدیرسینیز؟

-                  بو، دوشونجه نین دیالئکتیکاسیدیر. ضیدییت اولمازسا اینکیشاف اولماز. چایلارین دا دنیزه قوووشماسی اوچون چاغلاییب اوچوروملادان آشماسی لازیمدیر. آذربایجانداکی تاریخ و سوسیال بیلگیلره نییه قارشی گلیرم؟ اؤنجه بو قارشی گلمک اوچون اینسانین صلاحیتی اولمالیدیر. صلاحیت ده اوخوماقلا، بیلگی ایله الده ائدیلر. بو علمی صلاحییت کیمه سه  هانسی شخص و یا قوروم طرفیندن وئریلمز. بونو هر کیشی اؤزو اؤز علمی فعالیتلری ایله قازانار. من آذربایجانی، ایرانی، تورکییه نی ادبی، تاریخی، سوسیال و سیاسی گلیشمه لری ایله بیر یئرده اوخودوم، اینجه له دیم. عؤمرومون چوخونو بو آراشدیرمایا حصر ائتدیم. 20-دن آرتیق بو یؤنده کیتاب یازدیم. بوتون بونلارا گؤره ایستر آذربایجاندا، تورکییه و یا ایراندا تاریخ و سوسیال بیلگیلری سورقولاماغا حاققیم وار، یوخسا یوخ؟ منیم سورقولامالاریمی دا بیر باشقاسی سورقولایا بیلر. دوشونجه اینکیشافی، آنجاق بو یوللا ایره لیلر. یالنیز منیم یازدیغیم کیتابلاری بو گونه قدر کیمسه سورقولامامیش، یامان-یوووز یازماق سورقولاماق دئییلدیر. سورقولاماق اوچون منیم بوتون کیتابلاریمی اوخویوب سونرا سورقولاما یئتکیسینی الده ائتمک لازیمدیر. سورقولاییجی دوشونجه نی سورقولاماق دا آسان ایش دئییل. چونکو هر سورقولاییجی یؤنتم اؤز نفسینده فلسفی سییاللیق و حرکتلیلیک داشییار. بو باخیمدان منیم سورقولامالاریما قارشی بلکه 30 ایل سونرا جاواب یازان بیریلری مئیدانا چیخار. اصلینده منیم سورقولامالاریم آخوندوودان باشلایاراق کئچن عصرین 30-جو ایللرینه قدر اولموش، آنجاق اونلار ظاهیری دورومو تنقید ائتمیشلر. منیم کیتابلاریم اولایلارین آلتکومه سینی اینجه له میش. تاریخی کؤکلرینی و سببلرینی آراشدیرمیشدیر. دئمک ایسته ییرم کی، کئچن عصرین اوللرینده داوام ائدن سورقولاییجی دوشونجه منیم اثرلریمده داها تاریخی و فلسفی درینلیک کسب ائتمیشدیر. آذربایجانداکی گئرچک بیلگیلر ده او آیدینلاجیلار طرفیندن اورتایا قویولدو. ح. جاویدین اؤلومو ایله او خط دوردورولدو و من او بایراغی یئنیدن الیمه آلماق ایسته دیم. ایرانداکی تورکلر اولاراق بیزیم قورتولوشوموز او دؤنمده کی آیدینلیق گؤروشلرینه مؤحتاجدیر، سونرادان اولوشدورولان ساختا بیلگیلر بیزه ضرر وئرمکده دیر. چونکو هامیسی گئرچکلیکله باغلانتیلاری قوپاریلمیش اوتوپییا اوزرینه قورولموشدور.  تاريخ سولطانلارين اؤز شهوتلري يولوندا آت اويناتمالاري دئييل. کانتين دا دئديگي کيمي "تاريخ اؤزگورلشمه ايدئياسي نين گئرچکلشمه سورجيدير." تام ترسينه بيزيم تاريخده اورتايا آتيلان ايدئيالار اؤزگورلوکلر اؤنونده انگل اولموشدور. اؤرنگين صفويت ايدئياسي اينسانين شرفيني يوخ ساياراق اونو آغلاغان کؤله لر سوروسونه دؤنوشدورموشدور. آیریجا، تاریخ کئچمیشی آنلاتماقدان داها چوخ گله جه یه یؤن وئرمک اوچون قورقولانار. آزربایجانداکی تاریخ قورقولاری یالان اوزرینه قورولدوغوندان ضرریمیزه دیر. ایرانچیلیغا خیدمت ائتمکده دیر.  

-                              هر زامان دوغویو ایتتیهام ائدیرسینیز، بو، باتیدا قرار توتمانیز سببیله دیرمی؟ 

-                  سادجه باتیدا قرار توتدوغوما گؤره دئییل. هم ده دوغونو یاخشی تانیدیغیم اوچوندور. باتیداکی باشارینین سببی مودئرنته نین هر تور تنقیده آچیق اولماسیندادیر. دوغو عالیملری نین چوخونون اثرلرینی اوخودوم. دوغودا هئچ بیر عالیم قورومساللاشان و اینسان حاقلارینا، ایشچی، قادین و چوجوقلارین ائییتیم حاقلارینا سایقی دویان سیاسی فلسفه اورتایا قویمامیشدیر. ان زیروه سی “اناالحق” اولموش. یعنی نه اولسون؟ باکیدا اوچ میلیون آدام توپلاشیب “اناالحق” دئیه باغیرسالار، هانسی ائییتیم، ایقتیصادی، سیاسی و سوسیال سورونلار چؤزوله بیلر؟ هئچ بیر سیاسی فلسفه میز اولمامیشدیر. بونون بیر سببی دوغو دئسپوتیزمی اولموشسا، دیگر سببی دوغو موتفککیرلری نین سیاسی فلسفه یه احتییاج دویمامالاری اولموشدور. بو اوزدن ده سوسیال حیاتیمیزدا اینسانی و قلوبال نه وارسا، هامیسی باتیدان گلمه دیر. دوغویا عاید هئچ بیر ساغلام معنوی-سیاسی میراث یوخ. آچیق توپلوم باتی کولتورونون اورونودور. دوغو قاپالی دئسپوت کولتورونه داوام ائتمکده دیر. “رئسپوبلیکا، کونستیتوسییا، دئموکراتییا، لیبئرالیزم، اینسان حاقلاری، قوجا-قادین- اوشاق-علیل حاقلاری، سئکولیاریزم” کیمی بوتون اینسانی نه وارسا هامیسی باتیدان گلمه دئییلمی؟ دوغودان بیزه قالان نه اولموش؟ دوغودا ایبنی-روشد کیمی فیلوسوفلار بیر ایش گؤرمک ایسته سه لر ده، سوسدورموشلار. شریعتله اؤلکه و میلت یؤنتیلمز، بونون اوچون پئیقمبر لازیمدیر. پئیقمبر ده آرتیق بوندان سونرا اولمایاجاغی اوچون سئکولیار سیاسی سیستئم ایسلامین دا قبول ائتدیگی دورومدور. بو اوزدن ایقبال لاهوری کیمی بؤیوک ایسلام شخصیتلری 1930-لو ایللرده آتاتورکون سئکولیار دؤولت سیستئمی قورماسینی ایسلاما اویغون اولاراق دَیَرلندیریردیلر. دین اخلاق مسئله سیدیر، هر فیریلداغا قاپیسی آچیق اولان سییاست دیندن اوزاق دورماز، دوردورولمازسا او زامان دین ده ایراندا اولدوغو کیمی سیاسیله شر و حیله کارلیغین آراجینا دؤنوشر. دینی ایقتیدارلار شرقی قارانلیغا گؤمموشلر. قربی ده بنزر دینی ایقتیدارلار قارانلیغا گؤمموشدو. لاکین قرب او قارانلیغی یاراراق آیدینلیغا قوووشدو، شرق هورکودوجو قارانلیغیندا گؤمولو قالمیشدیر. شرقده ایسلام آدینا آداملارین ال-قولونو کسمک عدالتمی؟ شرق قورخونج بیر قارانلیغا گؤمولموشدور. دیقت ائتسه نیز الینه فورصت دوشن هر کس بو جهننم عذابینی یاشاماسین دئیه ایپینی قیرمیش دانا کیمی شرقدن قربه قاچیر. دوشونون، بو قدر موهاجیر شرقه گلسه ایدی نه اولاردی؟ هامیسینی فرقلی دوشوندوکلری اوچون دسته-دسته قتل ائدردیلر. بوتون بو گئرچکلری گؤز اؤنونده بولوندوراراق تاریخ کیتابلاریمدا، رومانلاریمدا، فلسفی یازیلاریمدا چاغیمیز و گله جک نسیللره “بو تاریخی اورتام و سورج دَییشمه دیکجه موتلو و خوشبخت اولا بیلمزسینیز، بیر رئنئسانس گئرچکلشمه لیدیر” مئساژینی وئرمه یه چالیشمیشام. مودئرن سوسیولوقلارین دا گؤروشلری زاتن بوندان عیبارتدیر. اونلارا گؤره ده توپلومدان میللته دؤنوشمک ایسته ین خالقلار تاریخی باخیش بوجاقلاریندا کؤکلو بیر دَییشیکلییه و ذهنی اینقیلابا گئتمه لیدیرلر. یعنی گله جکده شرق-قرب فرقی اورتادان قالدیرلمالی و آنجاق اینسانین حاق و آزادلیقلاری اساس آلینمالیدیر. بو دا لاییک، دئموکراتیک، عدالتلی گلیر داغیلیمی، آچیق جمعیت اورتامیندا مومکون اولا بیلر. سربست دوشونجه لرین اؤنونده دمیر دیوار کیمی دوران تابولاری ییخمادان آزادلیغا وارماق مومکون دئییلدیر.

-                  یعنی شرق بو قدر غداردیر؟ 

-                  شرقین غدارلیغی نین جوغرافی سببلری ده وار. ایسلام شرقینده ایللیک اورتالاما یاغیش 35-15 قربده  بو میقدار 200-150 سانتیم آراسیندادیر. شرق قوراقلیقدیر. تاریخ و مدنیت ده وئریملی تورپاقلاردا بوی آتار. عربیستانین قومسال، ایرانین، آنادولونون، تورکوستانین چؤل و یاغمورسوز ایقلیمینده مدنیت دؤللنمز. ژاپونییادا دا یاغمورون میقداری 200 سانتیمین اوزرینده. بو اوزدن اوزاق دوغودان قربه دسته-دسته موهاجیرت ائدن یوخدور. بو قدر وئریملی و برکتلی تورپاغی بوراخیب هارا گئده جکلر؟ جوغرافی تاریخ نظریییه سینی ایلک دفعه  اولاراق بؤیوک ایسلام عالیمی ایبنی-خلدون اورتایا قویموشدور. داها سونرا مودئرن گلیشمه لر خلدونون جوغرافی تاریخ نظروییه سینی ایثباتلامیشدیر. بونا گؤره داش دؤوروندن بری اورتا دوغودان و مرکزی آسییادان آوروپایا آخین اولموش، یعنی آوروپالاشما داش دؤوروندن باشلامیش. هونلاردان عوثمانلییا قدر آوروپانین یاشیل ایقلیمینه یئرلشمک اوچون بوتون ساواشلار بو نیتله مئیدانا چیخمیشدیر. لاکین آوروپا گوجله نیب بو آخینلاری دوردوردوقدان سونرا آوروپالاشما بیر ایدئولوگییایا دؤنوشدو. بیزیم ده بایراغیمیزدا یئر آلان آوروپالاشمانین ماجراسی بو شکیلده دیر.

-                  میللیتچی گنجلردن بیری منه سیزین فارسلارین آدامی اولدوغونوزو، اونا گؤره ده تاریخیمیزی تحریف ائتدیگینیزی یازدی. من اونا بو سوالا سیزدن جاواب آلاجاغیمی دئدیم. نه دئیه بیلرسینیز؟ 

-                  من میللتلرین بیر-بیری ایله قارداش اولماسیندان یانایام. بیر میللتین اؤز حاققینا قوووشماسی اوچون دوشمنه احتییاجی یوخدور. بؤیوک قاندی نین بیر کیتابینی ترجومه ائتدیم باکیدا چاپ اولدو. قاندی “من اؤلکه مین ایستیقلالینی ایسته ییریم، آنجاق بو ایستیقلالی اینگیلیس خالقینا دوشمنلیک اوزرینه قورماق ایستمیرم، کندی اؤلکه مین ایستیقلالی اوچون بیر اینگیلیس عسگری نین بورنونون بئله قاناماسینی ایستمیرم” دئییر. من ده بئله دوشونورم. من فارس میللتینی اؤزومه دوشمن گؤرمورم. باریشجیل یؤنتمله میللی حاقلاریمیزا چاتمالیییق. یعنی قلوبال دوشونه رک و دونیا، بؤلگه و اؤلکه باریشینا قاتقیمیز اولاراق بو یولدا ایره لیلمه لی ییک. آذربایجاندا ایسه هئچ تاریخینی و سوسیال حیاتینی بیلمه دیکلری حالدا فارس دوشمنلیگی یارانیب. تاریخ بویو جاهیل قالمیشیقسا بونا فارس نه ائتسین؟ او زامان منیم بو سوالیما جاواب وئرسینلر: فارس بیزه نه پیسلیک ائتمیش؟ آداما سورمازلارمی کی، 1000 ایلدیر سیاسی، حربی، ایقتیصادی ایقتیدار سنین الینده ایدی، نییه اؤز خالقینا بیر گون آغلامادین؟ بیر تک مکتب بئله اؤز دیلینده آچمادین؟ بونو تاریخده سیاسی ایقتیداری اولمایان فارسمی گلیب آچاجاق ایدی؟ بو اوزدن من یاغماچی تاریخیمیزی سوچلاییرام. فارسلارین گوناهی یوخدور. پهلویلر بئله تورک ایدی. صفوی سونراسی او موحیطدن تورکه یارارلی اولاجاق سیاسی سیستئم چیخمازدی. مودئرن فارس میللییتچیلیگی نین ایدئولوگییاسینی یازانلارا باخسانیز هامیسی صفویزه ده تورکلردیر، ایچلرینده نه تورکمن، نه کورد، نه فارس، نه ده باشقا میللت وار، هامیسی صفویزه ده تورک. بونا فارس نه ائتسین؟ منیم اوچون “بو فارسین آدامیدیر” کیمی صؤحبتلرین ائتکیسی یوخدور. بوتون آشیری میللییتچیلری ایستر فارس، یا دا تورک اولسون خسته آداملار اولاراق گؤرورم. منیم میللییتچیلرله هئچ بیر باغیم یوخدور. بو، 10 ایل بوندان اؤنجه یه قدر ایدی. باکیداکی ساختا بیلگیلر عاغلیمی خسته ائتمیشدی. من ایندی آزاد و هومانیست بیر اینسانام. اورا آذربایجان و آرازین دیگر طرفی ده ایراندیر. ایکی اؤلکه دوستلوق موناسیبتلری قورمالیدیر. پارچالانمایش آذربایجان میفی نین ده اساسی یوخدور. بونو درین سووئت دؤولتی اویدوردو. هانسی سندده آذربایجانین پارچالانماسی ایله باغلی بیلگی وار؟ نادیرین اؤلوموندن سونرا قافقاز تورک بیلیکلری یاراندی و هامیسی دا روسچویدولار، چونکو مدنیتین روسییادان گلدیگینه اینانیردیلار. آ. باکیخانوو، حتّی رسولزاده بئله تورکمنچای موقاویله سینی قافقازدا موستقیل دؤولتین قورولماسی اوچون بیر شانس حساب ائتمیشلر. رسولزاده داها دا ایره لی گئدرک "قافقاز تورکلری" کیتابیندا بیر فارس آتا سؤزو یازاراق صفوی-ایران موحیطیندن قورتولماق اوچون روسلاری آللاهین گؤندردیگینی یازار. ندن او دؤنمه داها یاخین اولان و فارسجالاری دا اولان هئچ بیر موساواتچی پارچالانمیش آزربایجان ایفاده سینی قوللانمازکن، فارسجاسی اولمایان و ایران گئرچکلیگینی بیلمه ین سونراکیلار گونئی آزربایجان آنلاییشینا ساریلمیشلار؟  قاجار دؤولتی ده هئچ واخت قافقازا حاکیم اولا بیلمه دی، سادجه اولاراق اراضی ایدیعاسی وار ایدی و بو اراضی ایدیعاسی دا “گولوستان” و “تورکمنچای” موقاویله لری ایله اورتادان قالدیریلدی. گئرچک تاریخ بودور.  روس سؤمورگه چیلیگی قافقازداکی تورکلرین ایچ سؤمورگچلیگی نین اورتادان قالخماسینا یاردیم ائتدی. ایکی جور سؤمورگه چیلیک وار، ایچ سؤمورگه چیلیک و دیش سؤمورگه چیلیک. ایچ سؤمورگه چیلییه محکوم اولان میللتلرین روحو چؤکموش و باشقا دَیَرلرله ایشغال ائدیلمیشدیر. ایرانداکی تورکلر کیمی. لاکین تورکمنچایدان سونرا قافقاز تورکلری روسییا سؤمورگه چیلیگی نین باسقیسی ایله ایچ سؤمورگه چیلیکلری نین فرقینه واردیلار. نییه اوزئییر بَیلر قافقازدا یئتیشدی، ایراندا هئچ بیر شئی یئتیشمه دی؟ آذربایجان اینکیشاف ائدیب اورتا دوغونون سینقاپورو اولارسا اؤز-اؤزونه بیزه نومونه اؤلکه اولار. بیزیم باتیب بوغولماقدا اولدوغوموز باتاقلیغا سوروکلنمه سین. بیز میللی حاقلاریمیزی ایراندا ایچ ساواش اولمادان او اؤلکه سینیرلاری ایچینده الده ائتمه لی ییک. بونا بوتون دونیادا دستک وئرر. یوخسا ایرانی پارچالایاق، قان سو یئرینه آخیسین، سونرا دا باکی ایله تبریز بیر اولسون! بو، آنجاق خسته بیر عاغلین اوروندور. بیر اولاندا سانکی نه اولاجاق؟ مومکون اولان شئی یولوندا سیاسی موجادیله آپارماق لازیمدیر، مومکون اولمایانی مدنیت و دوشونجه قونوسو ائتمک اولار. بوتؤو آذربایجان دئیه بیر شئی نه کئچمیشده اولموش، نه ده بو گون اونون یولوندا کاسیب اوشاقلارین ایراندا زیندانا دوشمه لرینه گرک وار. رئالیست اولماق لازیمدیر. ایران سورییه لشرسه، اون میلیوندان چوخ قاچقین باکییا سیغینار. نه ائدرسینیز او زامان؟ باریش هر زامان ساواشدان داها گؤزلدیر. آذربایجان دا منیم اؤلکه مدیر، ایران دا تورکییه ده. من بؤیوک بیرلیک یولوندا دوشونورم، یعنی ایران-تورکییه-آذربایجان گوجلو دوستلوق علاقه لری قوراراق سینیرلاری قالدیرمالی و سونرا تورکوستانلا بوتونلشمه ایمکانی اورتایا چیخمالی. آوروپا بیرلیگی کیمی. ساواشا گرک یوخدور. ساواش چیخارماق ان آسان و الیندن هئچ بیر ایش گلمه ین آخماقلارین ایشیدیر. باریشی تاسیس ائتمک، قورماق و قوروماق بؤیوک شرف و جسارت طلب ائدر. لاکین بو ایدئیانین حیاتا کئچمه سی اوچون ایندیکی ایراندا اولان فاشیست شیعه رئژیمی دئوریلمه لی و اورادا لاییک، دئموکراتیک دؤولت قورولمالیدیر. هر هانسی بیر توپلوم تبریزده، اردبیلده،...، اولدوغو کیمی میلیونلار شکلینده بیر یئرده یاشاسا، اونون اؤز دیلینده تحصیل آلماسینی کیمسه انگلله یه بیلمز. انگللنسه ده، خالق اؤز تشببوسو ایله بونا نایل اولار. صفویزه ده ایران تورکلرینده اؤز دیلینده تحصیل آلما نیتی تاریخین هئچ بیر زامانیندا اولمامیشدیر. ستتار خان حرکت زامانی ایستانبولدا یئتیشمیش میللی شخصلر آنا دیلینده ده مکتب آچدیلار تورک شهرلرینده. کیمسه ائولادینی او مکتبلره بوراخمادیغی اوچون قاپاندیلار. م. س. اوردوبادی "دومانلی تبریز" آدلی رومانینی قاجارلار زامانیندا یازمیش. اثرده "تورک" قاجارلارین اؤز خالقینا "ائششک تورک" دئدیگی قئید ائدیلیر. بونا فارس نه ائتسین؟  ایندیکی رئژیمی بئله فارسلارین دا باشینا بیز بلا ائتدیک. تبریز حیزبوللاهلاری خومئینینی ایش باشینا گتیردی. اینسان تاریخی گئرچکلری بیلمه دیگینده اؤز دار و خسته خیاللاری ایله بیلگی اورتمه یه چالیشار.

-                  شاه ایسماعیلین مؤولانانین کیتابلارینی قاداغان ائتدیگینی ایدیعا ائدیرسینیز، آما اونون جیدی دؤیوشلر عرفه سینده علم و صنعت آداملارینی ماغارالارا دولدوروب قورودوغو حاققیندا دانیشمیرسینیز... 

   

-                  بونلار باکی یالانلاریدیر. علم و صنعت آداملاریمی ساغ بوراخدی شاه ایسماعیل؟ شاه ایسماعیل هئراتی ایشغال ائتدیکدن سونرا اوراداکی بوتون عالیملری سوننیدیلر دئیه قتل ائتدی. بئهزاد آدیندا بیر رساسام شیعه اولدوغونو ایددیعا ائتدیگی اوچون اؤلدورولمه دی. بئهزادی تبریزه گتیرمیشدی. تبریزده اونو کیتابخانانین مودیری تعیین ائتدی و شاهنامه نین یئنیدن یازیلماسینی اونا تاپشیردی. ایسماعیل صنعت آداملارینا شاهنامه نی یئنیدن یازدیراراق تورکلری تحقیر ائدن بوتون آشاغیلاییجی سؤزلری اورایا آرتیرتدی. گونوموزده الیمیزده اولان و فیردووسییه عاید ائدیلن “شاهنامه”نی ایسماعیل یئنیدن یازدیردی. عربلری و اؤزللیکله تورکلری تحقیر ائدن میصراعلاری شاه ایسماعیل و اوغلو تهماسیب شاهنامه یه آرتیردی. مؤولانا یاساقلانیرسا، آرتیق او سیاسی موحیطده هانسی علمدن صؤحبت گئده بیلر؟ مؤولانا "مثنوی"سینده شیعه لرین عاشورا گونو اؤزلرینی دؤیمه لرینی تنقید ائتمیش و بو شکیلده حوسئینی آنماق حوسئینه قارشی تحقیردیر دئیه یازدیغی اوچون شاه ایسماعیل طرفیندن یاساقلانمیشدی. بو حاقدا توتارلی بلگه لر وار. ایندی نین ایران شیعه حاکیملری ده مؤولانانی ساپیق اولاراق گؤررلر. صفویلردن سونرا هئچ بیر عالیم یئتیشمه میشدیر. بیر عالیم آدینی دئیه بیلمزسینیز. الخوارزمی، فارابی، بیرونی، ایبنی-خلدون، مؤولانا، خاقانی، حافیظ، نیظامی و بو کیمی بؤیوکلرین هامیسی صفوی اؤنجه سینه عاید. صفویلردن سونرا بوزوشوب آغلایان کؤله سورولر اورتایا چیخدی. آغلاشما ایله دوشونجه بیر یئرده اولا بیلمز.

-                  گونئیله قوزئیین بیر دؤولت حالیندا بیرلشمک مسئله سینه نئجه باخیرسینیز؟

-                  بو عصرده مومکون دئییل. بونون اوچون اؤنجه ایرانین پارچالانماسی لازیمدیر. خاریجی موداخیله اولماز، بؤیوک گوجلر طرفیندن تورکییه و ایران ایشغال ائدیلمزسه، پارچالانمالاری مومکون دئییل. تاریخ بونو ایثبات ائتمیشدیر. ایستانبول ایشغال ائدیلدی تورکییه پارچالاندی. روسییا هر کره سینده ایرانی ایشغال ائتدیگینده پارچالانمیش و یا پارچالانما احتیمالی دوغموش. ان سون ستالینین ایشغالی ایله ایرانین قوزئیینده کوردیستان و آذربایجان آدیندا یئرل حؤکومتلر یاراندی. دیقت ائتسه نیز بوتون بو گلیشمه لر خاریجی موداخیله لرین نتیجه سی کیمی اورتایا چیخمیش. ایقتیصادی، دینی، تاریخی زمینده بیزی ایران خالقلاریندان قوپاراجاق دیقته دَیَر گوجلو فاکتور اورتادا یوخدور. بیز اؤز آنا دیلیمیزده ایرانین سینیرلاری ایچینده مکتب حاققی الده ائتسک بؤیوک ایشدیر. آیریجا، ایران پارچالانارسا اورمو و اطرافینی کوردلر ایشغال ائدرلر. چونکو کوردلر 150 ایلدیر داغدا ساواش تجروبه سینه صاحیبدیرلر، بیزیم خالقین ساواش تجروبه سی یوخدور. اورمونون تورک اهالیسی راحات شهر حیاتینا آلیشمیشلار و کوردلر کیمی سیلاحلانیب ساواشا بیلمزلر. ایراندا کورد داغلاری سیلاه آنبارلاریدیر. موتلو اؤلکه اولماق اوچون موطلقا بیرلشمه لی ییک دئیه بیر قورال یوخدور. بیرلشمه تاریخی تصادوفون نتیجه سی اولا بیلر، لاکین بئله سیاسی، تاریخی، علمی، ایقتیصادی، کولتورل، مدنی و سوسیال ضرورت اورتادا یوخدور. گله جکده بوتون اؤلکه لر آراسینداکی سینیرلار یوخ اولاجاق. یئر اوزونده سینیرلار اورتادان قالخمالیدیر.

-                  ستتارخانی، شئیخ مهممد خیابانینی، سئیید جفر پیشورینی و شریتمدارینی بیزه آنلادا بیلرسینیزمی؟

-                  ستتار خاندان “نییه ساواشیرسان” دئیه سورولدوغوندا “نجف آیتوللاهلاری ساواش فتواسی وئرمیشلر اونا گؤره ساواشیرام” دئمیشدی. یعنی اؤز عاغلینی قوللانمایان لیدئر! ستتار خانین یازیب اوخوماسی یوخ ایدی. نه ایسته دیگینی بیلمیردی. قاچاق نبی کیمی بیری ایدی. سادجه قاچاق نبی کند، ستتار خان شهر حرکتی ایچینده ایدی. لئنین ستتارخانی روسییانین بوکاچئوی کیمی تانیملادیغی اوچون سووئت زامانیتندا اونو باکیدا گؤیلره قالدیرمیشدیلار. خیابانی آذربایجان آدینی دَییشدیردی. چونکو رسولزاده نین تورکلوک محورلی آذربایجان آدلی اؤلکه سینی قبول ائتمیردی. تورک دیلینه سایقیسی یوخ ایدی. فرانسیزجا و فارسجا درسلیک کیتابلاری چیخاردی، تورکجه چیخارمادی. پیشه وری باکیدا اولدوغوندا رسولزاده حؤکومتی نین دئوریلمه سینده فعال ایشتیراک ائتدی. موستقیل آذربایجانین ایرانا قاتیلماسینی تبلیغ ائدیردی. 21 آذرده اؤلکه سینی باشسیز بوراخیب گلمه سی اوزوندن یوزلرجه گوناهسیز آدامین اؤلومونه سبب اولدو. بو آرادا 21 آذرده 30 مین اینسانین اؤلمه سی ایفتیرا و شیشیردیلمیش رقمدیر. تقریبن 300 آدام شریعتمداری نین فتواسی ایله اؤلدورولدو. اوردو تبریزه گیردیگینده کیمسه نی اؤلدورمه دی. اوردودان اؤنجه باشسیز قالان فدایلری موللالارین قولبچه لری اؤلدورموشدولر. شریعتمداری تپه دن دیرناغا تورک دوشمنی ایدی. ایران شیعه عوصیانیندان سونرا در. جاواد هئییت و دیگرلری تورک دیلینده مکتب آچماق اوچون اوندان یاردیم ایسته میشدیلر. شریعتمداری بو ایستگی کومیک اولاراق گؤرموش و “اؤلکهمیز پارچالانار” دئمیشدی.

-                  ایراندا میللی حرکات واردیسا، نییه قالیب اولمادیق، یوخ ایدیسه، آدینی چکدیگیمیز بو تاریخی شخصیتلر کیملردی؟

-                  ایراندا میللی تورکلوک حرکتی هئچ واخت اولمامیشدیر. بو تاریخی شخصیتلری آذربایجانین ساختا تاریخچیلری میللی آذربایجان شخصیتلری آدلاندیرمیشلار. تاریخی ساختالاشدیرمیشلار. اونلارین هامیسی ایران میللییتچیلری اولموشلار. میللی تورک حرکتی بوندان سونرا باشلایاجاقدیر. چونکو آذربایجانداکی ساختا بیلگیلر بیر سوره بیزی چوخ مشغول ائتدی، آرتیق بو یالان و چایخانا بیلگیلرینی سورقولاییب ایفتیرا اولدوقلارینی ایفشا ائدن شخصیتلریمیز مئیدانا چیخمیشدیر. نییه بو حرکت سونوج وئرمه میشدیر دئیه سورمانیز چوخ گؤزلدیر. چونکو تورک میللی کیملیگی هئچ بیر زامان بیر حرکتین مضمونو و نیتی اولمامیشدیر.

-                  بیر اوخوجونوز حاقلی اولاراق، “سیز کؤهنه نه وارسا داغیدیر، آما یئنی هئچ نه یاراتمیرسینیز” دئییر، دوغرو دئییلمی؟ 

-                  دوغرو دئییل. من هر شئیی داغیتمیرام. مثلن منیم “قافقاز تورکلری نین اویانیش دؤورو” کیتابیم آخوندوودان حوسئین جاویده قدر بوتون آیدینلاریمیزین سیاسی، فلسفی، سوسیال دونیاگؤروشلرینی اینجه له میش، بؤیوک رسولزاده نی فرقلی آچیلاردان دَیَرلندیرمیشدیر. مودئرن میللت اولماق تاریخین قارانلیغینا سیخیلیب قالماقلا مومکون اولماز. بیزیم ایندیکی دوروموموز تاریخی سورجین نتیجه سی دئییلمی؟ تاریخده یاخشی بیر شئیلر اولسایدی، بیزیم ده دوروموموز بو شکیلده اولماز، دونیانین اعتیبارلی میللتلریندن ساییلاردیق. آنجاق نوفوسونون چوخو تورک اولان ایراندا بیزیم هئچ بیر ستاتوسوموز یوخدور. نییه؟ بونو فارس فیلان ائتمه میش، فارسدان اؤنجه نه ییمیز واردی؟ من ده آذربایجانداکی یالان و ساختا تاریخین هئپنوزوندا ایدیم. آراشدیردیغیمدا گئرچکلرله قارشیلاشیردیم و بؤیوک اومیدسیزلییه قاپیلیردیم، آز قالا اینتیحار ائده جگیم آنلاریم اولدو. چونکو عؤمرومو یالانلارا حصر ائتدیگیمی گؤروردوم و دیلیمیزی سئون بیریسی اولاراق تاریخی یئنیدن یازماغا قرار وئردیم. بیر نئچه تاریخ کیتابیم صیرف بو مؤوضوعدا باکیدا چاپ اولموشدور. یالان و یانلیش بیلگی هر زامان سیخیتی یارادار، دوغرو بیلگیلری قبول ائتمک زور اولسا دا، آنجاق دوشونمه یه و آیدینلانمایا یول آچار. تاریخده هئچ بیر ایز بوراخمایاجاق بیر نئچه آدامین منه نسه دئمه لریندن چکینیب دوغرولاری آراشدیرمامالی ایدیممی؟ حقیقتی هئچ واخت چوخلوق قبول ائتمز، چوخلوق اونو مست ائده جک یالانلارا و ساختاکارلیقلارا اینانار. چونکو حقیقت قبول ائدیلمز، آراشدیریلار. بیتمه ین بیر آراشدیرمادیر حقیقت یولچولوغو. منیم حاققیمدا او سؤزلری سؤیله ینلرین حیاتلارینی اینجه له سنیز بوتون عؤمورلرینده بئش کیتابی سونونا قدر اوخومامیشلار. آچیقجاسی من هئچ بیر میللته قارشی دوشمن دئییلم. بیر توپلوم اؤز ایچ دینامیکلرینی ایتیرمیشسه، سورکلی گوناهی باشقالاریندا گؤرر. اؤز آنا دیلیمیزده بو قدر کیتاب یازیب ترجومه ائتمه نین نه کیمی ضرری وار؟ منیم کیتابلاریم هر ایکی طرفده بؤیوک اعتیراض و قبوللارلا اوخونموشدور. توپلومون کؤتو آلیشقانلیقلارینی و عاغلینی ایشغال ائتمیش یالانلاری آنجاق بو شکیلده اورتادان قالدیرماق اولار. 

-                  دونیا آذربایجانلیلاری موختلیف تشکیلاتلار یارادیرلار. اونلاردان بیری ده دونیا آذربایجانلیلاری کونقرئسیدیر. بو تشکیلاتلارا موناسیبتینیز نئجه دیر؟ 

-                  بو مؤوضوع حاققیندا من هم پراکتیکادا مشغول اولموش، هم ده چوخ دوشونموشم. جیدی موشاهیده لریم وار. خاریجده قورولان تشکیلاتلارین ترکیبینده قربده دونیایا گلمیش، یا دا 15 یاشین آلتیندا عاییله سی ایله 25-20 ایل اؤنجه قربه گئتمیش اینسانلارلا قارشیلاشمادیم. هامیسی یاشلی واختدا قربه گئدن، قرب کولتورونه، دیلینه اینتئقره اولا بیلمه ین اینسانلاردیر. آنجاق ائرمنی، یهودی و دیگر خالقلاردا بو شکیلده دئییلدیر. اونلارین قربه گئدن دده لریندن تؤره میش اوغوللاری، نوه لری، نتیجه لری، کؤتوجه لری و ایتیجه لری ده تشکیلاتلاردا آکتیودیرلر. هم ده بولوندوقلاری اؤلکه لرده علمی-ایقتیصادی ستاتوس قازانمیش نسیللردیر. بیزده بئله دئییلدیر. ندن عجبا؟ داک و دیگر تشکیلاتلار دا عئینیدیر.

-                  ندن بیزده بئله دئییلدیر؟ 

هر بیر مدنیتین اورتا دیرگینی تشکیل ائدن بیر اینانج و او اینانجا باغلی اخلاق و داورانیش دوزه نیدیر. ایقتیصادی و سیاسی احتییاجلار مدنیتین یان دیرگینی تشکیل ائدرلر. بیر مدنیتین یان دیرکلری، یعنی ایقتیصادی و سیاسی دیرکلری ییخلارسا، او مدنیت یارالانار، آنجاق چؤکمز. اؤزونو یئنیدن تعمیر ائده رک جانلانما ایمکانینی ایتیرمز. لاکین بیر مدنیتین اورتا دیرگی، یعنی اینانج سیستئمی چؤکرسه، آرتیق او مدنیت اؤلموشدور و جانلانما ایمکانی اولماز. منیم موشاهیده لریمه گؤره صفوی سونراسی بیزیم مدنیتین اورتا دیرگی چؤکموشدور. بو اوزدن ایرانین ایندیکی لیدری خامنه ای ده "صفوی سونراسی شیعه نین دیلی فارسجا اولموشدور" دئدی حاقلی اولاراق. ایراندان آوروپایا گلن بیر تورک گنجی هانسی تاریخی-میللی خاطیره لرله گلیر؟ بو تاریخی خاطیره لر قرب مدنیتی قارشیسیندا دیرنه بیلرمی؟ بو آدام تاریخی خاطیره لرینی ائولادلارینا چاتدیرماق ایسترمی؟ منیم موشاهیده لریم گؤستریر کی، قرب مدنیتی ایله تانیش اولان بیزلر آشاغیلیق کومپلئکسینه گیریریک و داشیدیغیمیز تاریخی خاطیره لردن اوتاندیغیمیز اوچون اونو ائولادلاریمیزا چاتدیرماق ایسته میریک. چونکو بیزیم تاریخی شعورآلتیمیزی شکیللندیرن اینانج سیستئمیمیزده شیددتدن، قوچولوقدان، قاباداییلیقدان، باش یارماقدان، سینه و زنجیر وورماقدان باشقا نه وار؟ مثلن من اؤزوم قلمی اولان، کیتاب اهلی بیریسییم. بیلینجالتیمداکی خاطیره لرین ائولادلاریما کئچمه سیندن قورخورام. اؤزللیکله آوروپا مدنیتی بیزیم بیلینجالتیمیزی ایفشا ائدیر.  يوخومدا گؤرورم ايراندايام و ساققاللي چيرکين قيزيلباشلار کسکين قيلينجلارلا اؤز باشلارينا دؤيورلر. يوخودا اؤز-اؤزومه  " تانريم، بورا ايران اولسون دا ياشاديغيم اؤلکه اولماسين، گؤردويوم گئرچک دئييل، يوخو اولسون "  دئيه يالواريرام. اوشاقليغيمدا گؤردويوم بو آقرئسسيو سورولرين ساختا دين آدي ايله اؤزلرينه قييمالاري، باشلاريني قيليجلامالاري روحومو يارالاميش. قورخو ايچينده يوخودان اويانيرام. اللريم تيتره يير، ياتا بيلميرم. بو اوزدن تاريخيميزه عايد اولان نه وارسا هاميسيني اونوتماق اوچون پسيخولوقا گئتديم. ايندي درمان قبول ائديرم. صفوي-قيزيلباش تاريخي ايله غورور دويان آدام کسينليکله خسته دير، وحشيدير، اينسانليغيني ايتيرميشدير. آراشديرمالاريم، يازديغيم و اوخودوغوم کيتابلار اولماسايدي، کسينليکله اينتيحار ائدرديم. چونکو بو تائريخه منسوب اولماقدان اوتانيرام. بو اوزدن اوشاقلاريني مسخره عاشورا گونلري تؤرنلرینده مسجيدلره، شبئه مئيدانلارينا، زنجير و سينه مجليسلرينه آپارمامالاريني اوخوجولارا تؤوصيييه ائديرم. هر بير شيه-قيزيلباش توپلانتيسي چوجوغون روحونا وورولان يارادير.

-                  قورخونج بیر تابلو تصویر ائدیرسینیز. او زامان چیخیش یولو ندیر سیزه گؤره؟

-                  بیزیم یازقیمیزلا آلمانلارین تاریخی یازقیسی بیر-بیرینه بنزه ییر. آلمانلار 16-جی عصره قدر اینانج زمینینده واتیکانین کؤله لری ایدیلر. دین آنلاییشلاریندا رئفورم گئرچکلشدیردیکدن سونرا یوکسله رک دیللرینی فلسفه دیلی ائتدیلر، دونیانین بؤیوک ایقتیصادی، سیاسی، مدنی گوجونه دؤنوشدولر. بیزیم دین آنلاییشیمیزدا رئفورم اولمالیدیر. شیرکدن آزاد اولاراق قورانا گؤره ایسلامی قبول ائتمه لی ییک. ایسلامدا اینسانین اؤزونه ضرر وئرمه سی، اؤز باشینا دؤیمه سی، هم ده بونو بالاجا اوشاقلارین یانیندا ائتمه سی دئیه بیر شئی یوخدور. حوسئین ماجراسی ایسلام دئییل، ایسلام تاریخینده اورتایا چیخمیش اؤنملی بیر شخصیتدیر. ایسلامین بیلگی کیتابی قوران و پراکتیکاسی دا پئیغمبرین حیاتیدیر. بو ایکیسی نین دیشیندا ایسلام یوخدور. بو اوزدن دیقت ائتسنیز، اصلا فارسلار بیر مئیدان ساواشیندا بیزی مغلوب ائدیب اؤلکه میزی ایشغال ائتمه میشلر. بیز اینانج زمینینده آلمانلارین واتیکان قارشیسیندا یئنیلدیگی کیمی، فارس-ساسانی دین آنلاییشی نین کؤله سی حالینا گلمیشیک. اینانج زمینینده یئنیلمیشلیگیمیز بورادان قایناقلانیر. باکیدا اویدورولان فارس شووئنیزمی بیر قورونتودور. ایرانشوناسلیق اوزرینه علمی بیلگیسی اولمایانلارین خیال قورونتوسودور. بیز کؤنوللو اولاراق سؤمورولمه یه تسلیم ائدیلمیشیک. منیم موجادیلم بو باخیمدان آوروپا آیدینلاری نین سون 500 ایلده وئردیکلری آیدینلانما موجادیله سیستئمینه دایانماقدادیر. هر بیر اینسانین ایچینده آللاه وار. شاه داماریمیزدان بیزه یاخیندیر. او زامان زنجیرله، شیلله-یوموروقلا اؤزوموزو دؤیدویوموزده آللاها دا سالدیرمیش اولوروق. بو خسته دین آنلاییشیندا آللاهدان باشقا ایمامدان، ایمامزادادان، پیردن، مزاردان دا ایمداد بکله نیلمکده دیر. ایسلاما گؤره ده بونلار آچیقجا شیرک ساییلماقدادیر. بو شیرکدن آزاد اولونمادیقجا دا کؤنوللو کؤله لیک داوام ائده جکدیر. کؤنوللو کؤله لیک منیم تثبیتیمه گؤره بیر صفوی پروژه سی اولموشدور. ایراندا صیرف بو باخیمدان اصلا میللی تورک شخصیتی یئتیشمه دی. کئچن عصرین اوللرینده بوتون دونیا تورکلوگو قورتولوش دوشونجه سی آختارارکن ایران تورکلری ایچیندن بیر تک میللی شخصیت چیخمادی. تام ترسینه فارس عیرقچیلیگی نین مودئرن پروقرامینی صفویزده تورکلر یازدیلار! باکیدا اویدورولان ساختا قهرمانلارین هئچ بیرینده تورکلوک بیلینجی اولمامیشدیر. هامیسی صفویزده تورک دوشمنلری اولموشلار. کئچن مین ایلده تورکلره “قیلینج آغالاری” و فارسلارا دا “قلم آغالاری” لقبی تاخیلمیشدی. گئرچک اولان بودور کی، فارسین قلمی تورکون قیلینجینی قیریب تاریخه گؤمدو. قلم ساواشی مئیدانیندا یئر آلمالیییق. بو فاجيعه نين گئنيشليگيني آنلاماق اوچون سيزه ايکي اؤرنک وئرمک ايسته ييرم. هيندليلرين 200 ايله زحمت چکيب تاسيس ائتديکلري بؤيوک بير شهرين اهاليسيني ماحمود قزنوي قتل ائتدي و شهري ده تاريخدن سيله رک بولجا آلتون و جواهيرله دؤندو. ساراييندا 4500 فارسجا شعر يازان شاعير بارينديرير، هاميسينا دا آلتون و گوموش وئريردي. قزنويلردن سانکي هئچ تورک اولماميشلارجاسينا بير تک جومله ده تورکجه ميراث قالماميش. بیر تک فارس یوردداشی اولمایان عوثمانلیدا 2200 فارسجا دیوان یازیلمیش. تورکجه هئچ ایکی دیوان بئله یوخ. بو اوزدن تورکییه تورکلری نین ده ائستئتیک ذؤوقلری یوخسول. تاریخی خاطیرلرینده آنلایا بیله جکلری نه بیر مؤولانا، نه حافیظ، نه خاقانی، نه نیظامی، نه عطار، نه درین مینیاتور بیر خاطیره و تاریخی درینلیگی اولان بیر موسیقی متنی وار. شعورالتیلاری چؤللوک. عومومی بیر تورک تاریخی نین فاجیعه سی.

-                  آزربایجانین گله جگی حاققیندا دوشونجه لرینیز وارمی و اونلار نه لردن عیبارتدیر؟ 

   

-                  ایران آذربایجانی نین دورومو چوخ برباددیر. سببلری نین بیر قیسمینی آچیقلادیم. ایران نه زامان تهلوکه یه گیرمیشسه آذربایجان اونون داغیلماسینا انگل اولموش. فارس میلتچیلری ایرانین قوزئیینده بیتیشیک یاشایان تورکلری تهدید اولاراق گؤرموشلر. حتّی بیرینجی پهلوی دؤنمینده اهالینی خوراسان چؤللرینه داشیماغی دا دوشوندولر، ایکینجی دونیا ساواشی باش قالدیردی و بو پروژه حیاتا کئچمه دی. لاکین ایران-ایراق ساواشیندا ایراقین تجاووزو قارشیسیندا هئچ بیر میلت صفویزده آذربایجان تورکلری قدر قهرمانلیق گؤسترمه دی. حتّی بیر چوخ میللتچی فارس ستراتئژیستلرینه گؤره ایراق-ایراق ساواشی بؤیوک ضرر وئرسه ده، آنجاق فارس کیملیگی مرکزلی ایرانی کیملیک بو ساواش سیراسیندا پارچالانمایاجاق بیچیمده تاماملاندی. چونکو ایراندا ان بؤیوک ائتنوس اولان تورکلر کؤنوللو اولاراق ایرانی کیملیک یولوندا اؤلومه گئتدیلر. بیر سؤزله ایرانی کیملیک یولوندا بو قدر فداکارلیق گؤسترن بیزیم خالق تاریخین هئچ بیر مرحله سینده اؤز کیملیگی نین یولوندا بو فداکارلیغین میلیوندا بیرینی ده گؤسترمه میشدیر. بونون اساس سببینی من اینانج زمینینده روحن سؤمورولمکده گؤرمکده یم. ایندیکی ایراندا بو دینی فاشیزمی دئویریب سئکولار، دئموکراتیک بیر دؤولت دوزه نی قورماق اوچون اؤنجه ایرانین بوتون خالقلاری و دئموکراتییایا اینانان اینسانلاری ایله بیرلشمه لی ییک. چونکو میللی حاققیمیزی دا آنجاق دئموکراتیک و سئکولار بیر سیستئم ایچینده الده ائده بیلریک. بو یوللا مودئرن دونیانین دیقتینی جلب ائده بیلریک. آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دوروم فرقلی اولا بیلر. آذربایجان روسییا و قربله مدنی موناسیبتلرینی گئنیشلتمه لیدیر منجه. چونکو بوشلوق یارانارسا، یئرینی ایرانی کیملیک دولدورار. گؤرورسونوز ایراندا ائییتیم آلیب گئری دؤنن تئروریستلر، ایمامپرستلر و پیرپرستلرین سایی آذربایجاندا هر گون آرتماقدادیر. بونلار اؤلکه میز اوچون جیدی تهدید و تهلوکه دیر. آذربایجان سئکولار اؤلکه اولاراق دینی فاناتیزمین سوسیال حیاتی تاثیری آلتینا آلماسی نین اؤنونو کسمه لیدیر. کوچه لرده، آچیق یئرلرده زنجیر وورمانین، اوشاقلارین گؤزلری اؤنونده شیددت چاغریشدیران ائیله ملرده بولونمالارین قارشیسی شیددتله آلینمالیدیر. یوخسا “موللا نصرالدین” مکتبی نین موباریزه آپاردیغی جهالت اؤلکه میزده یئنیدن خورتلار. بو اوزدن آذربایجانین آیدین گله جگینی موساواتچیلارین ائعلان ائتدیکلری تورکجه میزده مودئرن بیلگیکلرله دینیمیز ایسلامی آنلاماقدان کئچر.

-                  سیز بوتؤو آذربایجان مسئله سینه نئجه باخیرسینیز؟ 

-                  بوتؤو آذربایجان، پارچالانمیش آذربایجان ایفاده لری ایله ایراندا تورک میللی شخصیتی اولاراق پولیتیکاجی اورتایا چیخا بیلمز. دونیانین ان دئموکراتیک اؤلکه سی ساییلان آمئریکادا بیله اؤلکه بوتوؤولوگونو تهدید ائدن پولیتیکالارا ایزین وئریلمیر، حاقلاریندا اعدام جزاسی چیخاریلیر. بو اوزدن ایراندا میللی کیملیگیمیزین یوکسه لیشی و دئموکراتیکلشن ایران اورتامیندا سیاسی قونو ائدیلمه سی یولوندا ایکی تهدید وار: 1- ایراندا گونئی آذربایجان صینیفلندیرمه سی ایله سیاسی فعالیت گؤسترمک ایسته ینلر. چونکو بو، کندیلیگیندن آرخاسینجا بوتؤو آذربایجان آنلاییشینی گتیریر و بونون اوچون ده نه آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا، نه ایراندا سیاسی، ایقتیصادی، مدنی اورتام وار، نه ده بؤلگه ده و دونیادا ایرانین بؤلونمه سی یولوندا ایستکلر سؤز قونوسودور. 2- اؤلکه دیشیندا، اؤزللیکله آوروپادا سیاسی تشکیلات قوراراق مرامنامه لرینه بوتؤو آذربایجان یئرلشدیرنلر ده سییاستله دئییل، قورقو ایله مشغولدورلار. ایندیکی تاریخی پوزیسیوندا بیزیم سورونوموز آذربایجانین بوتؤولشمه سی دئییل، ایران سینیرلاری ایچینده میللی کیملیگیمیزی مودئرن اینسان حاقلاری چرچیوه سینده یوکسلتمکدیر. اؤز آنا دیلینده بیر جومله نی یازا بیلمه ین بیر توپلوما بئله بیر اولکو یوکله مک کومیکدیر و فارس شووینیستی آدلاندیردیقلاری ذهنیتدن ده تهلوکه لیدیرلر. چونکو هر ایدئیا اؤز زامان و مکان اؤلچومونده اورتایا آتیلمادیغیندا یارارلی اولماق یئرینه، ضررلی اولار. بؤیوک مدنی اینقیلاب یولوندا دوشونجه اورتمک لازیمدیر. بؤیوک سیاسی حرکتلرین ده مدنی آلتیاپیسی اولمالیدیر. بونون اوچون باکی بیزیم اوچون بیر فورصتدیر. بوتؤولوکدن فیلان دانیشماق یئرینه، دیلیمیزی یاخشیجا اؤیره نیب فارس دیلینده اولان مینلرجه تاریخی منبعلری ترجومه ائدیب باکیدا چاپ ائتدیرمک داها یارارلیدیر. چونکو دیلیمیز تاریخی قایناقلار باخیمیندان چوخ یوخسولدور. بو اوتوپییا یوخسول صینیف چوجوقلاری نین حیاتینی سوروملولوق داشیمادان آتشه آتماقدان باشقا بیر شئی دئییلدیر. "قاراباغین یولو تبریزدن کئچیر" دئمک، قاراباغی ائرمنیلره باغیشلاما فیکری ایله اؤرتوشمکده دیر. سییاست گونجل سؤیلم و ایمکانلارا دایانار. مین ایل سونرانین اوتوپییالاری ادبییاتین و مدنییتین قونوسودور. او قارانلیق موحیطدن تاریخی حادیثه لر سیزی اوزاقلاشدیرمیش. ایره لی یه دوغرو گئدین و اوراداکیلارا دا نومونه اولون. بیر زامان آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا ایللیک اورتالاما گلیر آدام باشینا، 25 مین دولار اولارسا، او زامان ایرانداکی طرفی ده چکیب اؤز ایچینیزده هضم ائده بیلرسینیز. اینسان بیر عؤمره سیغان خیاللارلا مشغول اولمالیدیر.