عیرفاندا اخلاق و ایمان اوزرینه موصاحیبه
اینسان فیطرتی ایله ایسلام آراسیندا نه کیمی باغلار وار؟
اؤنجه اینسان فیطرتی اوزرینه دوشونمک لازمدیر. فیطرت ندیر؟ فیطرت سؤزونون آنا دیلیمیزده قارشیلیغی یوخدور. اونون سؤزلوک آنلامی یارادیلیش دئمکدیرش. «فیطرت» قاورامی نین بیر ده فلسفی آنلامی وار. فیطرت، عرب دیلینده «اومم اولمعاریف» آدلانیر، یعنی بوتون معریفتلرین، علملرین آناسی. فیطرت آللاه طرفیندن اینسان دوغاسینا یئرلشدیریلمیش بیلگیلردیر. بو بیلگیلرله وارلیق آراسیندا بیر اویغونلوق و هماهنگلیک واردیر. عالیملر بیر شئیلر کشف ائتدیکلرینده یئنی بیلگی اورتایا قویمورلار. وارلیقدا اولان و اینسان فیطرتی ایله سیرلی شکیلده ایرتیباطی اولان بیلگیلری کشف ائتمیش اولورلار. بوتون بیلگیلر اؤنجه دن واردیر، یوخ دئییلدیر. وار اولانلارین بیلگیسینه وارمانین آدینی علمی کشف آدلاندیریریق. بو، اینسان فیطرتینده وار اولان بیلگیلرین سؤزلرله آنلاشیلیر حالا گلمه سوره جیدیر. ایسلامدا «نفسینی تانییان آللاهینی تانیمیش اولور» حدیثی وار. بوراداکی «نفس» اؤز و فیطرت آنلامیندادیر. نفسده بیلگیلر یئرلشدیریلمیشدیر. آللاه دا سونسوزدور. بوتون بیلگیلر سونسوزلوقدا مؤوجوددور، یعنی آللاهدا. بیلگیلرین قایناغی اودور. اینسان ایراده سی و عاغلی جوزیدیر، آللاه ایسه بوتوندور، کوللیدیر و سونسوزدور. آنجاق او سونسوز و کوللی اولان، اینسانین جوزیی عاغلینا و ایراده سینه بللی ایمکانلار یئرلشدیرمیشدیر. او جوزیی ایمکانین کوللی اولانلا ایرتیباطی واردیر. اینسان نفسینده کی بو ایمکانین آدی «فیطرت»دیر. بو، بوتون اینسانلاردا مؤوجوددور. آللاه هر کسه بير ميقدار وئرميشدير. هر ميقدارا دا بير ميسسييا يوکله ميشدير. قوراني-کريمين بو آيه سيندن يارارلانان بؤيوک فوضولي بو فيطرت ميقدارينين فلسفه سینی بو شکيلده آچيقلار:
«هر کسين عالمده ميقدارينجادير طبعينده مئيل
من لبي-جانانيمي خيضر آبي-هئيوانين سئور.»
يعني آللاه خيضر پئيغمبره ابدي حيات سويونو ايچديرمه فيطرتي باغيشلاميشسا، بير ساده اينسانا دا بير قاديني دوروستجه سئومه فيطرتي باغيشلاميشدير. خيضرين مسئوليتي آرتميشدير. آنجاق بير قاديني دوروستجه سئومه ايله خيضرين سئوگيسي آراسيندا بؤیوک فرق يوخدور. چونکو سئوگي يولونون سونو آللاهدا بيتر. داهیلرده ده مؤوجوددور، ساده خالق کوتله سینده ده. آللاه قورانی-کریمده ساده خالق کوتله سینه خیطاب ائدر. «یا اَیهانناس»، یعنی «ائی خالق» دئیه خیطاب ائدر. «ائی سئچکینلر!» دئیه خیطاب ائتمز. ندن؟ چونکو بیر اینسان نه قدر داهی اولسا دا، موطلق و سونسوز اولان آللاهین ابدی بیلگیلری قارشیسیندا بوتون بیلگیلری جوزییدیر. سئچکینلر ده آللاهین نزدینده خالقدان بیری. ایسلامدا بیلگی نین چوخ اؤنمی وار. «بیلنله بیلمه ین بیر اولورمو؟» دئیه سورار قورانی-کریم. آنجاق اینسانلار تقوالارینا گؤره تانری قاتیندا فرقله نیرلر، بیلگیلرینه گؤره دئییل. تقوا و ایمان اولمادیقدان سونرا بیلگیلر پیس نیتلر اوچون ده ایستیفاده ائدیله بیلر. بیر داهی بئله، نه قدر بیلسه ده، بوتون بیلدیکلری جوزیدیر. آللاهین بیلگیلری موطلقدیر و اونو هئچ بیر زامان، هئچ بیر شکیلده بیلمک مومکون دئییلدیر. تکامول دئدیگیمیز اولای دا جوزیی ذکانین موطلق ذکایا، پارچانین بوتونه دوغرو حرکتیدیر و بو دا بیتمه یهن من ایللرین حرکتیدیر. بیزیم بیلدیکلریمیز و بشر تاریخینده مؤوجود اولان بوتون بیلگیلر او´نون بیلدیکلری قارشیسیندا چوخ جوزیدیر. او´نون دا بیلگیلرینی هئچ بیر زامان اینسان بیلمه یه جکدیر. چونکو او موطلق بیلگییه اینسان وارارسا، وارلیغین دوزه نی پوزولار. اؤرنه یین وارلیغین یارادیلیش سیررینی هئچ بیر زامان اینسان بیلمه یه جک. آنجاق ایچدن-ایچه نئجه یارادیلدیغینی سئزه جکدیر. سئزگیلر بیلگیلره تام اولاراق دؤنوشمزلر. چونکو آللاه اینسانا یارادیجیلیق قابیلیتی باغیشلامیش، آنجاق جوزیی قابیلییت. بونو بؤیوک فوضولی بو شکیلده آچیقلار:
«بیر کیمسه اگر اولایدی آگاه
کیم خالقی نئجه یاراتمیش آللاه
مومکون کی، ایرادت ایله اول هم
خلق ائتمیش اولایدی باشقا عالم.»
یعنی موطلق بیلگییه صاحیب اولورسا اینسان، او دا آللاه کیمی باشقا عالم یارادا بیلردی دئییر فوضولی. آنجاق اینسان فیطرتی، یعنی ازلدن یارادیلیش ایمکانلاری بونا ایذن وئرمز. بو مؤوضوعنو فوضولیده عیرفان باشلیقلی بیر موصاحیبه ده داها یاخشی آنلاتماق اولار. اؤزت اولاراق فیطرت بودور. ایندی گله لیم اینسان فیطرتی و ایسلام آراسینداکی باغلارا. ایسلام وحیه دایانان و تؤوحید مئحورلی دیندیر. وحیین نه اولدوغونو بیز بیلمیریک، بیلمیه جه ییک ده. آنجاق اونون اینسان فیطرتینه اویغون بیلگیلر اولدوغونو کسین اولاراق بیلیریک. چونکو اینسان فیطرتی ایله وحیین قایناغی عئینیدیر. ایکیسی نین ده قایناغی آللاهدیر. او زامان ایکیسی نین ده قایناغی «بیر»دیرسه، وحیله اینسان فیطرتی آراسیندا اویغونلوق اولمالیدیر. بو اویغونلوغا گؤره یاشایانلار گووَنلی و ایمانلی اینسانلار اولورلار. فیطرت اوزرینه حیات دا بو آنلامدادیر.
ایمان ندیر او زامان؟
ایمان سؤزونون کؤکو امنییتدیر، یعنی گووَنلیک. ایمان فردده ایچگووَنلیک یارادان بیر دوزندیر. بو دوزه نین آنا قایناغی دا اینسان بیلگیلری اولا بیلمز. اینسان بیلگیلری بئله بیر ایچگوونلیک و پسیکولوژی راحاتلیق یارادا بیلمز. ایمانین دوزنله ییجیسی تانری بیلگیلری و آللاهدان قایناقلانان وئریلر اولمالیدیر. ندن؟ چونکو اینسانین موطلق اولانا احتییاجی وار. ایمان موطلق اولانا اینانماقلا برقرار اولا بیلر. بیر اینسان نه قدر داهی اولسا دا، بیلگیلری نین جوزیی اولدوغونو سؤیله دیک. جوزیی عاغلین وئریلرینه ایمان ائتمک اولماز. بو، اینساندا ایچگووَنلیک یاراتماق یئرینه، داها دا گووَنسیزلیک یارادار. بئله بیر اینسان تهلوکه لیدیر. چونکو اؤز نفسینی کونترول ائده بیلمک اوچون گئرچک گووَنلیک قایناغیندان، گووَنلیک مئکانیزمیندن محرومدور. مؤولانا قورآنین بیر آیتیندن ایلهام آلاراق «مثنوی»ده دئییر:
«عقلی-کولدور، کولل مازاغ-اولبصر
جوزیی عاغیل هر یانا ائیلر نظر.»
یعنی موطلق اولانا قوووشماق ایسته ین عاغیل هئچ بیر یانا ساپمادان تام او´نا دوغرو کیلیدلندی. بونا قارشیلیق جوزیی عاغیل سورکلی اونا-بونا، یان-یؤره یه باخار و گئرچک هدفدن ساپمیش اولار. بو نئجه مومکون اولا بیلر؟ بو، آنجاق ایچگوونلیکله مومکوندور، باشقا جور مومکون دئییلدیر. بو باخیمدان ایمان فردده ایچگووَنلیک یاراداراق اونو دوغرو اولانا طرف سؤوق ائدن حیات بیچیمیدیر.
ایمانا گلمه نین یولو ندیر؟
بو هاقدا دین کیتابلاریندا بیلگیلر مؤوجوددور. آنجاق بیر دوشونجه آدامی نین ایمانا گلمه سینی بؤیوک فیلوسوف کییئرکئقور اوچ مرهله دن عیبارت ساییر. بو اوچ مرحله قورانی-کریمده ده واردیر. کییئرکئقورا گؤره دوشونجه آدامینین حیاتی اوچ مرحله دن عیبارتدیر: 1- ائستئتیک مرحله. بو مرحله قرارسیزلیق دؤنمیدیر. گؤزللییه دئییل، گؤزله مئیللنمکدیر. ظاهیریلییه اؤنم وئرمه مرحله سی. آیریجا قرار وئره بیلمز بو مرحله ده اینسان. چونکو جایدیریجی نفس اونو سورکلی بوداقدان-بوداغا آتار. نفسین امرینده اولان روح مرحله سی دئیک بونا. ایسلامدا بو مرحله «نفسی-امماره» آدلانیر، یعنی پیسلیکلره، پیس ایشلری گؤرمه یه امر ائدن نفس، آرینمامیش نفس. 2- اخلاقی مرحله . اخلاقی مرحله ایله ائستئتیک مرحله نی بیر-بیریندن آییران ایستئحضادیر. اینسان ائستئتیک مرحله ده کی ایستکلرینه ایستئحضا ایله یاناشیر. بو، روحی اویانیشین باشلاماسیدیر. ماددی حیاتین فؤوقونه یوکسلمک اوچون ویجدانین اویانیشیدیر. بو روحی اویانیشی فوضولی بو شکیلده آنلادار:
«غئیره عرض ائت هر نه احوالین کی وار ائی دهری-دون
حالی بیلمز دیلبری-صاحیب جامالی نئیلرم؟»
یعنی فوضولی دئییر کی، ائی آلدادیجی دونیا، سن بوتون ظاهیری گؤزللیکلرینی منه دئییل باشقاسینا تقدیم ائت، حالدان بیخبر اولان گؤزل ایله منیم نه ایشیم واردیر؟ بوراداکی «حال» ایچ دَییشیم نتیجه سینده اورتایا چیخان گووَنلیک و ایمان دورومودور. بو مرحله ایسلامدا «نفسی-لووامه» اولاراق آدلانیر. یعنی روحون و ویجدانین گؤزلری نین آچیلاراق کئچیجی اولان نسنه لره باغلانماییب نسنه لرین آرخاسینداکی حقیقتی گؤرمه مرحله سی. 3- دینی مرحله . کییئرکئقورا گؤره دینی مرحله نی اخلاقی مرحله دن آییران بیر نؤقطه دیر، چوخ اینجه بیر نوقطه. بو مرحله ده آرتیق ویجدان اویانیشی باشا چاتمیش و اینسان ایمانا گلمیشدیر. دینین حؤکملرینه گؤره یاشامالیدیر. ایچگوونلیک، آنجاق دینین حؤکملرینه گؤره یاشاماقلا مومکون اولا بیلر. چونکو دینین حؤکملرینی وئرن اینسان دئییل، آللاهدیر. ایسلامدا بو مرحله «نفسی-موطمَیننه» آدلانیر، یعنی گووَنیلیر نفس. گئرچکدن ده تانری بویوروغونا گؤره یاشایان بیر نفس، آنجاق گووه نیلیر اولا بیلر، باشقا اؤلچولرله یاشایان نفسلره گووَنمک اولماز. ایچینده آللاهین وارلیغینی هر آن سئزمیش اولان اینسان هر شئیدن اؤنجه اؤزو اوچون یارارلیدیر. آللاه عشقی ایله و آللاه ایشیغی ایله کؤنلو دولموش اولان اینسان اؤز-اؤزونه، حتّی ایستمه سه ده، چئوره سینه ایشیق ساچاجاق.
آللاهی گؤرمک مومکوندورمو؟
بو سوال ایسلام تاریخینده چوخ سورولموش و بعضی مذهبلر او دونیادا مؤمینلرین گؤزونه گؤروله بیلر دئمیشلر. بعضی مذهبلر او دونیادا دا گؤرونمز دئمیشلر. سؤهروردی کیمی بعضی عاریفلر ایسه، بو دونیادا دا آللاهی گؤرمک مومکوندور سؤیله میشلر. آنجاق بو گؤرمک کؤنول و فیطرت گؤزول ایله اولا بیلرمیش سؤهروردییه گؤره. تصوووفده ایمان ایکی مرحله دن عیبارتدیر: 1- قولاق ایمانی. 2- گؤز ایمانی. مثلا بیز ایمان حاققیندا چوخ ائشیدیریک، تبلیغلر اولور. بو تبلیغاتی آپارانلارین چوخو ایمانین نه اولدوغونو بیلمیر. اونلار اوچون بو تبلیغات گلیر قایناغیدیر. اونا گؤره ده ایمانین یوکسک مرحله سینده اینسانین دیلی توتولور. گؤردویو سیرلری آچیقلاماغا حاققی یوخدور. گؤرن گؤز اولسا، او سیرلری گؤستره بیلر. آنجاق آنلادیلا بیلمز. فریدالدین عطار نیشابوری دئییر:
«هر کیمه کی، سیرری-حاق اؤیرَتدیلر
سوسدوروب دا آغزینی مؤهر ائتدیلر.»
یعنی گؤز ایمانینا وارمیش اولان عیرفان اهلی نین آغزینی باغلاییرلار. آغیزلاری آچیلدیغیندا دا حللاج کیمی دار آغاجینا یوکسلیرلر. حافیظ شیرازی، حللاج حاققیندا دئییر کی، دار آغاجینا یوکسلمیش اولان او آدامین گوناهی گؤردوکلرینی گؤره بیلمه ینلره گؤسترمه سی ایدی. گؤز ایمانی، قولاق ایمانیندان یوکسکدیر. بوراداکی گؤزدن مقصد کؤنول گؤزودور. عاریفلر دئییردیلر کی، من او´نو گؤرمه سه م سئوه بیلمرم. اونو گؤرمک اوچون ده ایمانین بوتون قوراللارینا آشیری شکیلده عمل ائدیردیلر. اوروج و ناماز کیمی عیبادت شکیللری هم ایچگوونلیک یارادان، هم ده نفسین آرتیق ایستکلرینی انگلله ین دینی واجیباتدیر. عیرفان سؤزونون ایکی قایناقدان گلدیگینی ایدیعا ائدنلر وار. بیر قیسیم دئییر کی، عیرفان سؤزو بیلگی آنلامیندا اولان معریفت کؤکوندندیر. بیر باشقا قیسم ایسه دئییر کی، عیرفان سؤزونون کؤکو «عرف» سؤزوندندیر. عرف، یعنی قوخو. عاریفلر ده نفسلرینی تمیزله یَزک آللاهین قوخوسونو آلیردیلار. اونا او قدر یاخینلاشیردیلار کی، او´نون قوخوسونو حیسس ائدیردیلر. بو باخیمدان عیرفاندا آللاهی گؤرمک هر بیر ذره ده و حتّی فضانین بوشلوغوندا اونون قوخوسونو حیسس ائتمکدیر. چیچکلرین قوخوسونو بورنوموزلا حیسس ائدیریک. بو قوخونون قایناغی آللاه دئییلمی؟ او زامان او´نون دا قوخوسونو ندن حیسس ائتمه یه لیم دئیه عاریفلر سوروردولار. بونون اوچون ده مادده نین فؤوقونده اولانی گؤرمک گرکیردی. فوضولی بونو بو شکیلده آنلادار:
« بیز جاهان معموره سین معنیده ویران بیلمیشیز
عافیت کونجون بو ویران ایچره پونهان بیلمیشیز.»
فوضولی آچیقلاییر کی، بوتون بو گؤزه گؤرونن و وار اولانلارین فؤوقونده بیر ده گؤزه گؤرونمه ین، کؤنول گؤزونه گؤرونه بیلن بیر وارلیق وار. وار اولانلار وارلیغین گؤرونتوسودور. گئرچک وارلیق بو وار اولانلارین ایچینده دیر. گئرچک عافیت و ساغلیق دا وار اولانلارین فؤوقونده کی وارلیغی گؤرمکدیر. وار اولانلار ویران اولسا دا، او، ویران اولماز. وار اولانلارین سببی وارلیقدیر. بیز وارلیق حاققیندا دوشونمه لی ییک دئییر فوضولی. وارلیق و وجود ایسه «بیر»دیر، آللاهدیر. بونو یئنه ده فضولی گؤزل آنلاتمیش:
«حققا کی، همین وجود بیردیر،
بیر ذاتا وجود منحصیردیر.»
عیرفاندا ایمان و شوبهه مسئله سی نئجه قارشیلانمیش؟
دوغرولارا چاتماق اوچون بعضن چتین شوبهه لی یوللاردان کئچمک گرکدیر. چونکو ایمان شوبهه یه قارشی دئییل، اومیدسیزلییه قارشیدیر. اومیدسیزلیک ایمانی چؤکردیب اینسانین ایچینی قارانلیقلا دولدورار، شوبهه ایسه، ایمانی گوجلندیرر. اگر ایمان قلبین وئریلری و تثبیتلری ایسه، یارادیجی شوبهه ایله بو تثبیتلر عقلی تمللر اوزرینه اوتورار. قلبین سئزگیلری (ایمان) عاغیل اؤلچولری ایله آنلادیلدیغیندا اثرلر یارادیلار. عیرفان ادبییاتی ایمان تجروبه لری نین عاغیللا آنلادیلماسیدیر. آنجاق هئچ بیر زامان عاغیل، ایمان سئزگیلرینی تام اولاراق آنلادا بیلمز. عاغلین قاوراییش ایمکانلاری قلبین سئزگی ایمکانلاریندان آشاغیدیر. آشاغی اولسا دا، بو ایمکان آچیغا چیخمالیدیر. ایمان اؤز ایشیغی ایله عاغلی دا آیدینلاتمالیدیر. دوشونجه اورتمک ده بودور. بو آچیغا چیخیشلا سارسیلمایان «یقین»ه واریلیر. بونو ح. جاوید داها گؤزل آنلاتمیشدیر:
«شوبهه آرتارسا، هم یقین آرتار،
معریفت نورو شوبهه دن پارلار.
شوبهه دیر هر حقیقتین آناسی،
شوبهه دیر اهلی-حیکمتین باباسی.
شوبهه ائتمکده هاقلیدیر اینسان
چونکو هر کسجه بللیدیر: یارادان.»
بو آنلاتدیقلاریم توپلوما و دونیایا آچیلان عیرفان نؤوودور. بورادا اخلاق و ایمان بیر داخمایا چکیلیب، سادجه اؤز نفسینله ساواشماق و عیبادت ائتمک دئیییل. قلبی وئریلری عقلی ایمکانلارلا آنلاداراق واریلان یوکسک اخلاقی دیرلرین اؤلچولری ایله توپلومو آیدینلاتماق اساس آماجدیر. آیدینلاتماق اوچون اؤنجه آیدینلانماق لازیمدیر. عیرفانین «اؤزونو بیل!» پرینسیپی ده بودور. توپلومو و تاریخی. نئجه کی، گونوموزده ده فوضولی نین، مؤولانانین توپلوملاری آیدینلاتمالارینی گؤروروک. فوضولی نین آنلاتماغا چالیشدیغی حیاتا گلدیکدن سونرا اؤلمه مک و ابدی یولچولوغا چیخماق مسئله سی ده بودور. فوضولی دئییر کی:
«ائی فوضولی من گومان ایله جاهاندا یوخ ایشیم
اول سببدن عالی اینسانلارلا اولدوم همسفر.»
فوضولی نین آنلاتدیغی «عالی اینسان» بیر چاغین عالی (اوستون) اینسانی دئییلدیر. بوتون چاغلارین و ابدییتین اوستون اینسانلاریدیر. بو دا گومانی (شوبهه نی) اورتادان قالدیراراق ایمانا وارماقلا مومکوندور. و بو عشق یولودور. بو عشق اخلاقی نین یولودور. بو یولدا قازانیلان اردم (فضیلت) اینسانی تاریخین کامال اهلی نین ایچینه داخیل ائدر:
«ائی فوضولی قیلمازام ترکی-طریقی عشق کیم،
بو فضیلت داخیلی-اهلی-کامال ائیلر منی.»
موصاحیبه نی آپاردی:
نیگار ایبراهیمووا
داوام ائده جک...
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder