Erotizmin yatağı şeirdir

  

Erotizmin yatağı şeirdir

-         Bizim dildə erotizm alınmır deyənlər var. Bu haqda eyni fikirdəsinizmi?

-         Erotizm insanın ən əski duyğularından və diləklərindən biridir. Həyat duyqularını ən çox erotizm özündə barındırmaqdadır. Bütün dillərdə, o cümlədən bizim dildə də çox gözəl ifadə variantları vardır. Sadəcə tabular və fərdiyyətə qarşı törələr bu duyumun şeirə yansımasını əngəlləmiş. Bunun üçün şeir sənətinin dərinliyinə enmək lazımdır. Şeir və insanın erotik duyğuları haqqında estetik bilgi və elm sahibi olmaq gərəkdir. Bu bilgili olma məsələsini ən gözəl şəkli ilə Füzuli açıqlamışdır:

“Elmsiz şeir əsassız divar olur,

Əsassız divar qayətdə bietibar olur.”

Şeir sənətinin qaynağı xəyal, duyğular və düşüncələr ikən, ifadə aracı dildəki sözlərdir. Xəyalın, duyquların, qismən də düşüncələrin musiqi ilə ifadə olunması.   

-         Erotik bəyan hər zaman etirazla qarşılaşmışdır, çox az dillərdə buna meydan açılmışdır.

-         Historioloqlar bəşərin yazı tarixinin Şumerlərlə başladığı qənaətindələr. Şumerlərdən bəri erotizm ədəbiyatın mövzusu olmuşdur. Şumerlərdən qalan çox önəmli kitab “Qılqamış” əsəridir. Əsərdə Enkido adında vəhşi və güclü bir insan var. Ur şəhərinin uzaq tarlalarında çobanları incidir, qoyunları, malları aparıb yeyir. Ur şəhrinin padşahı Qılqamışa bu xəbəri çatdırırlar. Qılqamış “tapınaq fahişələrindən birini aparıb məmələrini ona göstərin, əhliləşər” deyir.

-         Nədən fahişələrin?

-         Çünkü Şumerlər zamaında qadınlar üçün fahişəlik dini bir mərtəbə və şərəf sayılırdı. Hər qadının fahişəlik etmə haqqı yox idi, yalnız əxlaqlı qadınlar Allah yolunda fahişəlik edərək günahlardan arınardılar. Hicab da ilk olaraq Şumerlərdə ortaya çıxmış. Şumerlərdə, ancaq fahişə qadınların fahişəlik müddəti içində hicab taxma haqları var idi. Hicab dini rəmz olaraq fahişə qadınlara xas idi. Bu üzdən Qılqamış, daha əxlaqlı qadının məmələrinin Enkidoya göstərilməsini istəyir. Enkido fahişə qadının məmələrinə toxunduqdan sonra əhliləşib şəhrə girir, erotizmin də əsasında toxunuş durmaqdadır. Əsərdə vəhşi bir insanı qadın məmələri əhliləşdirir və Enkido kimi güclü, ancaq vəhşi insan qadın məmələrinə toxunmanın ləzzəti qarşısında məğlub olur, əhliləşərək şəhər həyatına başlayır.

-         Erotizmin bizim dilimizdə qarşılığı necə ola bilər?

-         Bizim dilimizdə bunun qarşılığı olmamışdır və yoxdur, lakin erotik halı anladan ədəbi nümunələrimiz var. Erotik sözünün kökü eros kəlməsidir. Əski Yunanda eros, sevgi və şəhvət tanrısıdır. Ərəb dilinə də bu söz təsir edərək “ərus” sözü düzəlmiş. Ərəbcədən də farscaya və türkcəyə keçmiş. Ərus, yəni gəlin. Gəlin kimdir? Gəlin erotik duyğuları coşduran qadındır. Məsələn Mövlana təriqətində “şəbi-ərus” deyə bir anlayış var. Yəni gəlin gecəsi. Ərus bir erkək tərəfindən toxunuş duyğularını həyəcanlandıran qadındır. Erotizm bütün davranışlarımızda, ilişkilərimizdə, dünyaya və həyata baxışımızda özümüz fərqində olmadan ortaya çıxar. Hətta dini kitabların çəkici olmasının səbəblərindən biri də erotik hissləri öz içində barındırmasıdır. Huri və qılmanın nə olduğunu bilmirik. Lakin huri erkəklər və qılman qadınlar üçn erotik duyqular çağrışdırar. İnsanı mükəmməl olaraq yaradan Allah onun erotik ehtiyaclarına da xitab etmədən vəhy göndərməzdi. Din kitabımızda sadəcə erotizm deyil seks haqqında da bilgi var. Seks qonusunda da Quran insanları eyitər.

-         Belə anlaşılır ki, erotizm insanın təbii istəklərindən biridir?

-         Ümumən xəyal dünyası ilə gerçəklik arasında uyğunluq olmaz. Ortadakı uyğunsuzluq uçurumunu insan öz utopiyaları və fantastikaları ilə doldurmağa çalışar. Sənətdə bu zaman yaranar. Bu zaman biz fərqində olmasaq da, erotik istəklər dünyamızı süslər. Bu sürəc fərqindəliyin nəticəsi deyil, fərqindəsizliyin yaşantısıdır. İnsan öz həyatını bütünüylə fərqindəlik üzərində yaşamaz, yaşaya bilməz. Həyatımızın çox hissəsi fərqindəsizliyin nəticəsidir. Xətalar, bədbəxtliklər və xoşbəxtliklər, şans və təsadüflər də bu anlamda məna daşıyar. Ağla gəlməyən başa gələr. Erotizm bu zamanlar bizim tənhalığımızı süslər, depresiona girməmizi əngəllər. Erotik duyğularını sənətdə bəyan etməkdə aciz olan toplum üzvlərinin çoxunun depresiona uğradığı görünmüşdür. Xəstəhal olarlar. Lakin erotizm də digər sahələr kimi eyitim və kültür gərəkdirər. Eyitimli bir insanla eyitimsiz insanın erotik xəyalları da fərqli olmalıdır. Qadının daş-qalaq edildiyi ölkələrdə nə sevgi, nə də erotizm kimi incə duyğular üzərinə doğru bilgi əldə etmək olar

-         Erotizm ən çox hansı sənət növündə özünü ifadə edə bilər.

-         Erotizm bir kişinin dünyanı dişi, bir qadının da həyatı erkək olaraq görmə instinktindən meydana çıxar. Şeir erotizmin yatağıdır. Şeirdə nəsnələr dişiləşər. Bizim dilimizdə nəsnələrin cinsiyyəti yoxdur. Ərəb və italiyan dilində olduğu kimi bəzi dillərdə nəsnələrin bir çoxu dişi və ya erkək özəllikləri ilə nitələnərlər. Nəsnələrə cinsiyyət tanımayan dillərdə şeir yardıma gələr və nəsnəni duyğu və qavrama sürəcində cinsiyyətləşdirər. Həyatda və varlıqda erkəyin dişilik və qadının erkəklik araması şeirə yansıyar. Ən çox şeir sənətində erotizm özünü bəyan edər. Daha doğrusu qulaq erotizmi musiqidə, göz erotizmi rəssamlıqda və görünür əşyalarda, əl erotizmi toxunuşda, burun erotizmi xoş qoxularda özünü ifadə edər. İnsanların, o cümlədən Peyqəmbərimizin də ətir qullanması çevrədə sevimli və xoş erotik baxış üfüqü oluşdurmağa xidmət etmişdir. Lakin bunların hamısı şeirdə vəhdət halına gələr. Çünkü şeirdə həm musiqi, həm görmə, həm dinləmə, həm də sözlərlə sirli və xəfif biçimdə toxunuş duyğuları gizlidir. Xəyal dünyamızın arxasınca olduğu dişi nəsnələri şeirdə taparıq. Bu da kişiləri rahatladar. Eyni ilə də qadınlarda da tərsinə. Şeirlə nəzmin də fərqi burada ortraya çıxar. Nəzmdə şüuraltının fəaliyyəti yoxdur. Realist ağlın fəaliyyəti var. Məsələn M. Ə. Sabir şair deyil məncə, nazimdir. Çünkü onun əsərində şeirdən əsər-əlamət yoxdur. Sosial reallıq olduğu kimi bütün çirkinlikləri ilə təsvir edilir. Hətta şeir arayan adamın Sabirin şeirlərini oxumağa həvəsi olmaz. Kollektiv problemleri bəyan edər, fərdiyyətdən əsər yoxdur. Çünkü orada mürəkkəb şeir və həyat duyğusundan əsər yox. Sevimsiz təsvirlərdir. Şeirdə əsasən şüuraltı öz gələcəyini bəlli etmək üçün fəaliyyət göstərər. Şüuraltında yasaq deyə bir şey yoxdur. Şüualtımızı kontrol etmək üçün ağlımızı qullanarıq. Şeir bu kontrolu ortadan qaldırmağa çalışar. Şeir, məncə şüuraltından bir şeyləri şüurun anlaya biləcəyi sahəyə daşıyaraq mətnləşdirmə fəaliyyətidir.

-         Nədən sırf şeir sənəti bu sahədə öndə olur?

-         Ona görə ki, söz sənəti qədər insan ruhuna təsir edən ikinci amil yoxdur. Toxunuşu erotizmin əməli olaraq qəbul edərsək, şeiri onun nəzəriyyəsi kimi düşünmək olar. Hətta sözlərlə toxunuş daha diksindirici və təsirli olur. Bir kişi, ya da bir qadın qarşı tərəfdən “səni sevirəm” sözünü duyduğunda yaşadığı mutlu ruh halı bəyan edilməzdir. Hələ bu qarşılıqlı olduğunda daha da üstün ruh halları yaşanar. Bu, sözlərlə qadın və kişinin bir-birlərinin ruhlarına qonması, sözlərlə toxunuşdan ibarətdir. Sözlər qədər gücləndirici və gücsüzləşdirici ikinci bir durum yoxdur. Digər tərəfdən şeir, sadəcə sözdən ibarət deyil. Şeir sözlərin estetik hörülməsi və musiqi dili ilə bəyan edilməsidir. Şeirdə sözlər öz melodiyasını kəşf edərək dans etməyə başlar. Bu üzdən şeiri sözlərin dans meydanı kimi anlaya bilərik. Nəsrdə dans yoxdur, nəsrdəki hərəkət başqadır. Fransız ədəbiyyatşünas Pol Valeri bu haqda maraqlı fikir bəyan edər. O deyir ki, şeir dansa və nəsr yürüməyə bənzər. Hər ikisi də hərəkətdir. Lakin dansın bir yerə varmaq kimi amacı olmaz, dans zövq və ruhu hərəkətləndirmək üçün genişləməyən bir məkanda meydana çıxar. Ancaq yürümənin bir amacı var, bir yerdən başqa yerə varılar. Həm nəsr, həm də şeir hərəkətidir. Birinin amacı var, digərinin yoxdur. Bu açıdan Valeri şeiri dansa və nəsri yürüməyə bənzədər. Amma burada dans nədir sualı ortaya çıxar.

-         Nədir dans?

-         Dans sadəcə mutluluq icad etmək sənəti deyil, məncə dans erotizm icad etmə sənətidir. Çünkü hər bir mutluluğun əsasında erotik duyğular da dayanar. Dansda bədən öz görüntülərini dəyişərək erotik görüntü sərgilər. Məsələn balet bütünüylə erotik dansdan ibarətdir. Şeir öz doğasında rəqs barındırdığı üçün dansın sərgiləməyə çalışdığı erotizmi öz varlığına yüklər. Rəqs erotizmin sərgilənməsi və şeir də bilgisidir.

-         Erotizm qeyri-şüuriliyin fəaliyyətidir dediniz, bunu bir az daha açıqlayın...

-         İnsan həyatı, sadəcə oyanıqkən keçirdiyi yaşantıdan ibarət deyildir. Həyatımızın ən az üçdə ikisi yuxuda keçər. Yuxu həyatımızda da erotizm bizi tərk etməz. Çünkü sevişmək və erotizm kimi duyğular insan doğasının özəlliklərindən sayılar və biz yuxuda öz doğamızdan ayrılmırıq, tam tərsinə doğamızın istədiyi kimi yaşayırıq, çünkü yuxu dünyasında insan heç bir tabu və törə əngəlləri ilə qarşılaşmadan mütləq azadlıq ölçüləri ilə yaşar. Yuxu dünyamızda beyinimizin bizə məlum olmayan qatları oyanar. Orada arzu etdiyimiz şeirləri yaşarıq, yuxu dünyası bir də şeirin mətnləşməsi deyil, yaşanma yeridir. Acı, mutlu, mutsuz duyğular yaşantı olaraq içimizdə bilmədiyimiz bir yerlərdə hərəkətlənər. Hətta göy üzündə uçduqlarımız da olar. Hər kəsin yuxu tarixi var. Hamısını xatırlayamaz, ancaq yuxuların da bilmədiyimiz bir tarixi və ardıcıllığı var. Gerçək həyatda biz sadəcə müsbət zaman istiqamətində yaşayarıq. Lakin Quranda yazır ki, Allah hər şeyi cüt yaratmış və bir olan ancaq Allahdır. Demək zaman da riyaziyyatda olduğu kimi, mənfi və müsbət olaraq cütlükdən ibarətdir. Lakin biz mənfi zamanı, ancaq yuxuda yaşaya bilərik. Yuxuda bizdən yüz və ya min illər öncə olan qadınlarla qarşılaşar, onlarla bəzən də sevişərik. Tanımadığımız və həyatda heç bir zaman qarşılaşmayacağımız hadisələri, qadınları görər, onlarla erotik macəralar yaşarıq. Qadınlar da bu şəkildədir. Bu, erotik duyğuların bizim instinktiv varlığımızın bir parçası olması üzündəndir. Yuxumuzda ağılın bizə məlum olan qatı yatdığı üçün, ya da bizim tanıdığımız və gerçək həyatda fəal olan ağıl yatdığı üçün sırf instinktlər bizi yönləndirər.

-         Maraqlıdır, yuxularda da demək...

-          Yuxularda üzünü görmədiyimiz bir şəxs var. O, bütün yuxularımızda var, ancaq onu yadımızda saxlaya bilmərik. Bəlkə də o, bizim içimizdəki erkəkliyimizin tamamlayıcısı olan dişiliyimizdir. Yəni bəlkə də üzünü heç bir zaman görmədiyimiz, ancaq bütün yuxularımızda olan o görüntü Tanrının özüdür. Orada bizim yuxudakı həyatımızda o da, o üzünü görmədiyimiz və görə bilməyəcəyimiz hər şeyi bilən şəxs də aktivdir. Ya da sanki yuxuda bütün başımıza gələnləri o planlayır. Hətta yuxunu gördüyümüzdə nələri yaşayacağımızı bilmirik, lakin nələri yaşayacağımızı onun öncədən bildiyini bilirik. O, gərəkdiyində önümüzə bir qadın çıxararaq onunla erotik ilişkilər yaşamamıza imkan yaradır. Lakin yuxuda bir də tanıdığımız bir qadın var. Adətən hər kəsin birini sevib və onun üçün yaxıldığı biri olar. Bu sevgi insanın ruhunda bir yanıq yarası açarsa, yuxudakı erotik ilişkilər və erotik söhbətlərdə o qızı çox görərik. 50 yaşlarda da o yanıq yeri unudulmaz və röyalarda yenidən fəallaşar.

-         Bu söylədiklərinizin elmi açıqlaması ilə bir yerdə qarşılaşdınızmı?

-         Ünlü cərrah psixoloq Yunq bunu anima və animus qavramları ilə açıqlar. Anima və ya xəyali qadın kişinin şüuraltında varlığı qadın kimi sezmə durumu ikən, animus və ya xəyali erkək də qadının doğasında varlığı kişi kimi sezmə fəaliyyətidir. Yəni kişinin çox böyük bir hissəsi erkək ikən, onun içində kiçik bir bölüm də qadındır. Qadınlarda da bunun tərsinə. Bu kiçik bölüm şüuraltında yerləşir. Biz onun fərqində olmasaq da, davranışlarda özünü göstərər. Qadından xoşlanma da o kiçik bölümün genişləmə fəaliyyəti kimi önümüzə çıxar. Qadınlarda da tərsinə. Anima və animus yuxularda, xəyallarda, sənət əsərlərində və özəllikllə şeirdə varlığını göstərər. Yunq bunu insanın ən əski arxetipi olaraq tanımlar. Hər kişi öz içində əzəli bir qadın və hər qadın da öz içində əzəli bir kişi təsviri və təsəvvürü daşımaqdadır. Bu təsvir hansısa bir qadın deyil, sevdikdən, sevdiyinlə evləndikdən sonra da bu təsvir insan doğasını tərk etməz. Bu, irsi bir xatirə olaraq kişi və qadının həyat sistemi içində yerləşdirilmişdir. Bu sistemin çöküşü ilə psixolojik sorunlar ortaya çıxar və insan dərin depresiona uğrar. Anima bilinən yönə doğru fəaliyyət göstərməz. Çünkü bilgi beyinin və vücudun bəlli tərəfidir. Anima və animus bilinməyən qaranlıqlara tərəf sürüklənər. Bilinməyən zövqləri, bilinməyən bədbəxtliklər və acıları arar. Həyatdakı faciələrin və ya erotik sıçramaların da səbəbi budur. Bu üzdən erotik açılım sirli yollarla ya sınırlanmış, ya da yasaqlanmışdır.

-         Nədən və necə sınırlanmış?

-         Sosial duyğular, ictimai və əxlaqi ölçülər və ən nəhayət bizim həyat sistemimizi kontrol edən ağıl tərəfindən instinktlər, iç dürtülər sınırlanar. Erotizmin eytimlə ilgili olduğunu da unutmamaq gərəkir. Eyitimsiz erotizmin sonu yaxşı olmaz. Eytimsiz toplumlarda erotizm tabuya dönüşər və ədəbiyytı öz kontrolu altına alar, erotik dərinliyi olan şeirlər yazılmaz. Tabuların hakim olduğu və erotik mövzulara yasaq qoyulan ölkələrdə, müsəlman ölkələrdə olduğu kimi əxlaqsızlıq baş alıb gedər. Müsəlman ölkələrində olan fahişəliyin yüzdə biri azad Avropa ölkələrində yoxdur. Çünkü erotizmin önünə əngəl çıxdığında o, kəndiliyindən təhlükəli bir dürtü olaraq daha irəlilərə sıçrar. Bəzi dillərin erotik dərinlikdən məhrum olmalarının səbəbi bu yasaqlar və tabulardır, dilin öz doğasındakı nöqsan söz qonusu deyil. Laik və demokratik ölkələrdə və qadına özgür insan kimi baxan anayasalarda erotizm bir yaşam imkanı kimi ortaya çıxaraq şeirdə öz yansımasını tapar, ancaq dini diktatorluqla yönətilən ölkələrdə bu imkanlar söndürülər, şeir qısırlaşar. Bu tabularla sarılmış müsəlman ölkələrində düşünən gəncləri öz vətənlərində dərin psixoloji sıxıntı və sarsıntı yaşarlar.    

-         Xalq kültüründə bunun nümunələri ilə qarşılaşmaq olarmı?

-         Xalq kültüründə bunun aşırı şəkilləri ilə qarşılaşmaq mümkündür. Ancaq xalq dilində yayqın olan bəzi deyimlərdə erotizmin fəlsəfəsi və tarixi ilə də qarşılaşmaq mümkündür. Yunq alman dilindən “Hər Adəmin içində bir Həvva və hər Həvvanın içində bir Adəm var” deyə bir ata sözünü açıqlayaraq öz anima (kişi ruhundakı dişi) və animus (qadın ruhundakı erkək) qavramlarını açıqlar. Əslində mənə görə Tövratda keçən yaradılış dastanı da elə bundan ibarətdir. Yəni Adəm yatdığı yerdə onun qabırğasını çıxarıb Həvvanı yaratmamışlar. Bunlar mifik ifadələrdir. Bunlar din dili ilə açıqlanan rəmzlərdir. Yaradılış dastanındakı açıqlama hər kişinin içində bir qadın və hər qadının içində bir erkəyin olduğunu din dili ilə anlatmışdır. Bunun elmi və sənət dili izahı olmalıdır. Sadəcə atalar sözündə deyil, bəşər tarixində lətifələrdə də erotizm və seks mövzusu görünmüşdür. Bütün xalqlarda üç mövzu ətrafında güldürülər və lətifələr düzəldilmişdir: Din, qövmlər, seks. Bu üç mövzu ətrafında insanlıq tarixən gülməli sözlər düzəldib gülüşərək stres atmışdır. Tarixdə bəlkə də seks, din və qövmlərlə ilgili gülməli lətifə bilməyən insan tapılmaz. Çünkü hər üçü də gerçəkdən çox sirli mövzudur.  

-         Bizim ədəbiyyatımızda erotizm məsələsinə gələk. Klasik ədəbiyyatımızda erotizm nümunələri ilə qarşılaşmaq mümkündürmü?

-          Klasik irfan ədəbiyyatının şeirlərində erotizm çox ciddi mövzulardan biri olmuşdur. Dodaq, qadınların məməsi, yanaq kimi bədən nahiyələri toxunuş həsrətini və öpücük qondurma diləyini ifadə etmişdir. Mövlana, Cəlaləddin Rumi, Hafiz Şirazi, Füzuli, Şəhriyar və digər böyük söz ustalarında erotizm çox nazik, estetik və bəzən də çılpaq şəkli ilə bəyan edilmişdir. Məsələn Hafiz Şirazi deyir:

”Qoca olsam da, məni bir gecə sıx qoynuna al,

Sabah erkən yuxudan yepyeni bir gənc oyanım.”

Mövlana Allahla sevişməsi haqda şeirlər yazmış. Füzulidə isə erotizm möhtəşəm üslubla bəyan edilmişdir. Bizim dilimiz erotizmə yatqın deyil söyləyənlərin Füzulini yaxşıca oxumaları gərəkir. Füzuli irfanında erotizm də insanı doğruya və doğruluğa çatdıran amil kimi ortaya çıxar. Bunu ən estetik biçimdə Füzuli bir çox qəzəllərində anlatmışdır. Məsələn Füzuli bir şeirində dərələrdə axan suların erotik və qadın bədəninə toxunma kimi amacının olduğunu bu şəkildə bəyan edər: Gözlərimizin önündə axıb gedən bu arxın suyu var ya? Bu su dağların arxasında bir gözəlin nazik bədəninə sarılmaq və ondan zövq almaq üçün tələsməkdədir. Bu axar suyun başında çılpaq bir qadın bədəninə toxunuş xəyalı var. Dağın arxasında bu suda yuyyunmaq üçün bir gözəl bəkləməkdədir. Ancaq bu dağın arxasında o gözəl yoxdur. Bəlkə öndəki dərədə, başqa dağların arxasında o qadın olar xəyalı ilə dərədəki su qoşar və coşar gedər. Sonunda daha böyük və coşqulu doğruya çatar. Dənizin bütünlüyü içində öz varlığını tanımlar. Parçanı ararkən bütünə qovuşar. Keçici zövq peşində qoşarkən əbədi və anlamlı mütləq zövqün içində yox olar. Beləcə Füzuliyə görə erotizm həyatımızda bir parça ikən, bizi bütün olana çatdırar:

“Su ki, sərgərdan gəzər, başında vardır bir havâ

Qaliba bir gül üzün sərvi-xürâmânın sevər.”

Füzulinin və digər irfan əhlinin açıqladıqları kimi bir çox hallarda bütünü arama parçanı yaşamaqla mümkün olar. Parçaya təmayül bütünə doğru uzanan yolun başlanqıc nöqtəsi olar. İnsanın bütünə varış yolçuluğunda bu və Füzulinin digər şeirlərində göründüyü kimi erotizm də hərəkət verici ünsür olaraq ortaya çıxar. Ya da Füzulinin hamamda çimən qızın bədənini sözlərlə təsvir etməsi erotizmin şeirdəki yeri baxımından çox ilgi çəkicidir. Füzulinin şeirlərində doğa ilə erotik ilişkilər geniş ölçüdə ələ alınar. Bir qəzəlində çəmənlikdə gəzən qızın ayaqlarını yaşıl çəmənliyin öpərək zövq aldığını, bayıldığını yazararaq çiçəklərin qızın baldırları və ayaqlarına erotik toxunuşu təsvir edər. Aşiqin də o çiçəklər və çəmənlər kimi o gözəlin baldırlarına və ayaqlarına toxunuş xəyalını dilə gətirər.:

“Çəməndə paybusindən olubdur səbzələr xürrəm,

Həmən bir səbzəcə olmağa aləmdə yetər aşiq.”

-         Şəhriyar bizim dövrdə yaşamış şairdir və dili də daha anlaşılandır. Şəhriyarın şeirlərində erotizm haqqında nə deyə bilərsiniz?

-         Şəhriyarın şeirlərində erotizm çox geniş vüsətlə yer almış. Şair təbiəti də dişi olaraq görər. Dağların köksündəki təpələri qadın məmələri kimi görür. Az öncə dedik ki, şair nəsnələri və doğanı dişi olaraq görər. Şəhriyar da qadın bədənini təbiətə bənzədər. Təbiətə toxunuşu qadın bədəninə toxunuş kimi açıqlar. Dağların köksündə axan bulaqdan su içməyi qadın məməsini əmmək kimi təsvir edər. Şəhriyarın ən şah əsəri “Səhəndiyyə”dir. Çünkü bu əsərdə vəzn, musiqi, şeirin iç düzəni, sərbəst şeirlə qafiyəli şeirlərin iç-içə girməsi möhtəşəm bir təsvir yaradır. Şəhriyar burada qadının kəmərndən boğazına tərəf yüksələn nahiyəni təsvir edir. Göbək və sonra köksdəki irəli gələn iki məmə. Nədir bu məmələr? Biz çocuqluqda o məmələri əmib həyata giririk. Gəncləşdiyimizdə də ilgimizi ən çox çəkən qızların məmələrdir. Yenə də məmələrə odaqlanar erotik xəyallar. Təbiəti dişi olaraq görən Şəhriyar dərənin dibindən zirvəyə doğru yüksələn Səhənd dağını təsvir edir. Tam bir qadın bədəni kimi və zirvəyə çatmadan dağın köksündə qadın məmələrinə bənzəyən irəli çıxmış kiçik təpəciklər var. Məmələr qadın sinəsində dik olaraq önə çıxdığı kimi, təpələrdə dağın köksündə tam məmələr kimi önə çıxmış. Qadın məməsindən axan həyat suyu kimi, bu dağın köksündə yerləşən məmələrdən də həyat suyu axar, qadın məməsini əmərcəsinə o suyu da əmərək zövq alar, həyat duyğularımızı coşdurarıq. Həm də bu dağın köksündəki məmələr gənc və toxunulmamış qız məməsi kimi, “şux” məmələr şəklində təsvir edilər:

“Döşlərində sunalar sinəsi tək şux məmələrdə,

Nə şirin çeşmələrin var!

O yaşıl telləri yel hörmədə,

Aynalı səhərdə,

İşvəli eşmələrin var.”

Ya da başqa bir şeirində yenə də Şəhriyar təbiəti dişi görmə xəyalını açıqlar. Muğan düzlüyünü qadın sinəsinə bənzədər. Bu düzənlikdə iki quzu yan-yana yatmış. Şəhriyarın ağlar gözü biri Arazın sağında, biri də solunda olan iki məmə arasındakı düzənlikdə Araz çayına dönüşmüş:

“Çoxlar incikdi ki, sən onlara nâz eyləmisən,

Mən də incik ki, mənim nâzımı âz eyləmisən.

Sinə bir dəşti-Muğandır quzu yan-yana yatıb,

Mənim ağlar gözümü orda Arâz eyləmisən...”

-         Azərbaycan Respublikasının şairlərində bu təsvirlər varmı?

-         Vardır. Ramiz Rövşənin şeirlərində dərin erotik duyğular və dünyagörüşü var. Rövşənin bir çox şeirlərində içimizə gömdüyümüz, yaşaya bilmədiyimiz erotizmlə qarşılaşarıq. Bizi daha ruhun daha üst qatlarına yüksəldən erotizmlə qarşılaşarıq. Məsələn bu parçalara diqqət edin:

“Çiçəklər doğulur bu yaz gecəsi,

Bu yaz gecəsində ölməyə nə var?

Dərsəm güllərini bu gələn yazın,

Sallanıb yellənsəm budaqlarından.

Eşitsəm adımı sevən bir qızın

Hələ öpülməmiş dodaqlarından

Bu yaz gecəsində ölməyə nə var.

Çiçəklər doğulur bu yaz gecəsi

Parisdə, Təbrizdə, həyətimizdə...”

Bu misralar başdan sona qədər sevgi və erotizmdir. Təbriz bir də bu şəkildə təsvir edilərək sevilməlidir, sadəcə qaba qəhrəmanlıq və inqilabi şeirləri ilə deyil. Təbrizdə sevişmə azadlığı olduğunda və bu şəkildə çiçəklər orada açdığında ölkəmiz azad olacaq.

-         Qadın şairlərin şeirlərində erotizm necə bəyan edilmişdir?

-         Qadınlar ictimai, mədəni və kültürəl həyata gec girdiklərindən bütün dünya şeirinin böyükləri kişilər olmuş. Nəsnəni, varlığı və həyatı dişi olaraq idrak etmiş, duyumsamışlar. Kişilər nəsnəni dişi olaraq görməyi bir sənət kimi gəlişdirsələr də, qadınlara düşünən, zövq alan azad bir insan kimi baxmamışlar. Bu üzdən qadınlar tərəfindən yazılan əsərlərdə qadınlıq hiss olmamış, ya da çox az hiss edilmişdir. Məhsəti Gəncəvinin rübailərində erotizm qismən vardır. Özəlliklə onun rübailərində qadın olduğu açıqca sezilməkdədir. XIX əsrin sonlarına doğru Tahirə Qurrətuleyn şeirlərində erotik baxış bucağı gəlişdirmişdi, onu da şiə-molla-feodal sinfi öldürdü.

-         Çağdaş şeir örnəklərində qadın şairlər bu istiqamətdə bir iş görmüşlərmi?

-         İranda Füruğ Fərruxzad adında çox önəmli bir şair xanım olmuş. XX əsrin ortalarında böyük əsərlər yazdı. Ancaq çox gənc öldü. O, böyük cəsarətlə şeirlərində varlığı erkək kimi görməyi dilə gətirmişdir. Ayrıca, qadınların da sırf seks makinaları olmadıqları yolunda mücadilə aparmışdır. Bilirsiniz həm klasik dönəmdə, həm də çağımıza yaxın dönəmlərdə şairlərin adı şeirin altında yazılmazsa, müəllifin qadın olduğunu anlamarıq. Lakin Füruğ Fərruxzadın bütün şeirlərində adı olsun, ya da olmasın yazarın qadın olduğu açıqca sezilər. Füruğ Fərruxzad qadının macəra dolu bir kitab olduğunu və erkəklər də bu kitabın ancaq seks adlı səhifəsini oxumağa aşırı meylli olduqlarını vurğular, ancaq bu kitabın digər səhifələri də oxunmadıqca qadının necə bir varlıq olduğu anlaşılmayacaqdır. Bu düşüncəsini bir dördlüyündə bu şəkildə bəyan edər:

“Mənim dodağımı öpüşlərinin,

Yaxar atəşiylə öpüb yandıran.

Bu sonsuz kitabdır ancaq sən ondan,

Yalnız bir səhifə oxuyacaqsan.”

-         Modern dünyada qadın bədəninin reklamı erotizm anlayışı içinə girərmi?

-         Kapitalizmin qadın bədənini ticarət nəsnəsi olaraq qullanması doğal və şeirin minillər boyunca təsvir etdiyi erotizmlə əlaqəli deyildir. Kapitalizmin qadın bədənini ticarət nəsnəsi olaraq qullanması ilə kor-koranə törələrin və din anlayışlarının qadın həyatına yükllədikləri cəhalət və aşırı sınırlamalar eyni şeydir. İkisində də qadın azad insan olaraq qəbul edilməz. Kapitalizmin nəsnələşdirib kimliksizləşdirdiyi qadın varlığı kimi, qadının daş-qalaq edildiyi ölkələrdə də nə sevgi, nə də erotizm kimi incə duyğular üzərinə doğru bilgi əldə etmək olar. Pornoqrafinin erotizmlə əlaqəsi yoxdur. Erotizm gerçək həyatda alınan zövq deyil, xəyalın və ruhun zövq alma biçimidir. Bu üzdən onun metafiziksəl tərəfi də vardır. Şeiri də bizə cazibəli qılan budur, şeir bizə metafiziksəl erotik duyğuların həzzini yaşadar.