ایسلام دۆنیاسێندا دینی دۆشۆنجه‌نین اینکیشاف مرحله‌لری

ایسلام دۆنیاسێندا دینی دۆشۆنجه‌نین اینکیشاف مرحله‌لری

-        گۆنتای بَی، ایسلامی دۆشۆنجه و گلنک قارشیدورماسی دئیه اوْرتادا بیر دۇرۇم وار. بۇ حاقدا فیکرینیز ندیر؟ 

-        بۇ سۇالا جاواب وئرمک اۆچۆن پئیقمبرین وفاتێندان سوْنراکێ اوْلایلارا بیر گؤز آتماق گرَ‌کیر. پئیقمبرین وفاتێندان سوْنرا اوْنۇن میراثێنا نئجه صاحیب چێخێلمالێدێر دئیه بیر سۇال اوْلۇشدۇ. پئیقمبرین ان یاخێن دوْستلارێندان بیری اوْلان عؤمر ایبنی خططاب “آللاهێن کیتابێ بیزه یئتر” دئییردی. پئیقمبرین خلفی اوْلماق آنلامێندا «خیلافت» سییاسی بیر ایمکان کیمی گلیشدیریلدی. لاکین خلیفه‌لیک قۇرۇمۇ قۆصۇرلۇ ایدی. چۆنکۆ اوْنۇن سۆره‌سی بللی ائدیلمه‌میشدی. بیر کیشی نئچه ایللیگینه خلیفه اوْلمالێیدێ؟ بۇ قۆصۇر اۆزۆندن یاشلانمێش عوثمان وۆجۇدۇنۇن ایشدن دۆشمه‌سینه باخمایاراق خیلافتدن کنارلاشماق ایستمیردی. آیرێجا، عوثمان زامانێندا قبیله‌چیلیک مسئله‌سی ده ایسلاما مۆداخیله ائتدی. تاریخی وئریلردن آنلاشێلدێغێ کیمی عوثماندا سلفی اوْلدۇغۇ عؤمر عدالتی، قطعیتی و دؤولت آداملێغێ اؤزللیگی اوْلمامێشدێر. قطعیتسیز خاراکتئره صاحیب اوْلان عوثمان بۇنۇ نه اؤنله‌یه بیلیردی، نه ده آرتێق معنوی و فیزیکی اوْتوْریته‌سی قالمێشدێ. عؤمرۆنۆن سوْن 49 گۆنۆنۆ مۆحاصیره‌ده قالسا دا، یاشلانمێش عوثمان بارێش و ایسلام بیرلیگی آدێنا وظیفه‌سیندن ایستعفا ائتمه‌دی. بۇ اۆزدن عوثمان اؤلدۆرۆلدۆ. عوثمانێ اؤلدۆرنلر ان سئچکین مۆسلمانلاردان عیبارت ایدی. حتتا صحابیلر بئله آرتێق اوْنۇن اوْتوْریته‌سی(زلیگی)نه قارشێ گلیردی. عوثمان اؤلدۆرۆلدۆکدن سوْنرا جنازه‌سینه بئله صاحیب چێخان یوْخ ایدی. ایسلام دۆنیاسێندا بۆتۆن پروْبلئملرین اساسێندا عوثمانێن خیلافت دؤنمی و سوْنرا دا علی زامانێندا ایچ ساواشلارێن باشلاماسێ دۇرماقدادێر. ان بؤیۆک چارتلاقلار و بؤلۆنمه‌لر عوثمان و علی زامانێندا مئیدانا گلدی. داها دوْغرۇسۇ عوثمانێن اۇزۇن خیلافت دؤنمینده تمه‌لی آتێلان پروْبلئملر و قبیله‌چیلیک مسئله‌سی علی زامانێندا دا داوام ائتدی. علی ده بو سورونو چؤزه بیلمه دن اؤلدورولدو. بۇ اۆزدن ایسلام تاریخینده ساده‌جه ایلک ایکی خلیفه‌نی، یعنی عؤمر و ابۇبکیر دؤنه‌مینی پئیقمبر خلفلیگینه قبۇل ائدن مذهبلر، طریقتلر و جریانلار اوْرتایا چێخدێ. عوثمانێن یانلێشلێقلارێنێ اؤرتباس ائتمک اۆچۆن ایبنی-سباع آدێندا بیر یهۇدی یالانێ اۇیدۇرمۇشلار کی، گۇیا مۆسلمان اهالی‌نین هامێسێ‌نێن عاغلێنێ بۇ یهۇدی چالاراق بۆتۆن فیتنه‌لری چێخارمێشدێر. آما بۇ یالانا اۇیانلار بۇ ساده سۇالێ سوْرمۇلار کی، 80 یاشێ اوْلان عوثمان ندن ایقتیدار ائحتیراصێندان واز کئچه‌رک ایستئفا ائدیب ایشلری داها گنج و باشارێلێ بیریلرینه بۇراخمێردێ؟ بؤیله جه اویدوروق یهودی فیتنه سینی ده اورتادان قالدیرمیش اولاردی.  

-        سونراکی دؤنملرده ایسلامی گؤرشده سیزجه بیر تحریف اوْلمۇشمۇ، اوْلمۇشسا نه شکیلده اوْرتایا چێخمێش؟

-        مۆعاویه ایسلامێ سلطنته دؤنۆشدۆردۆ. قۇرآنێن “شۇرا” امرینه گؤز یۇماراق اوْغلۇ یزیدی اؤزۆنه واریث تعیین ائتدی. امویلر زامانێندا ایسلام اؤز مئحوریندن چێخارێلاراق عرب میللییتچیلیگی اۆزرینه اوْتۇردۇلدۇ. ایسلام مۆعاوییه ایله عرب عیرقچیلیگی‌نین ایدئوْلوْژیسینه دؤنۆشدۆرۆلدۆ. عرب اوْلمایانلار مَوالی آدێ ایله ایکینجی درجه‌لی مۆسلمان حئساب ائدیلیردی. موالی، یعنی ولیسی، صاحیبی اوْلان کیمسه. یعنی مۆسلمان عربلر عرب اوْلمایانلارێن، مۆسلمان اوْلسالار دا صاحیبی حئساب ائدیلیردی. امویلر دؤنه‌مینده عرب اوْلمایانلارێن مۆسلمانلێغێنا اینانماق ایستمیردیلر. امویلر باشقا میللتلرین مۆسلمان اوْلماسێنێ دا ایستمیردیلر. چۆنکۆ ایسلامدا مۆسلمانلار قارداشدێر و بیر-بیرینی کؤله اوْلاراق ساتا بیلمز، قادێنلارێنا جارییه‌لیک آدێ آلتێندا تجاوۆز ائدیب زینا ائده بیلمزلر. جارییه‌لیک ده بیر زینا آنلایێشێ اوْلاراق امویلر طرفیندن ایسلاما گتیریلدی. باشقا میللتلرین ایسلامێ قبۇل ائتمه‌سی امویلرین کؤله و جارییه بازارێندا اوجوزلوق یارادێردێ. امویلیک ایسلام اؤنجه‌سی عرب طایفاچێلێق شعۇرۇنۇن شیددتله باش قالدێرماسێ ایدی. امویلر قۇرآنێ تحریف ائده بیلمه‌دیکلری اۆچۆن اؤز سلطنتلرینه دینی مشروعیت قازاندێرماق اۆچۆن مینلرجه حدیث اۇیدۇردۇلار. ایسلام ادبیاتێ امویلرله یالان و ایفتیرالارلا دوْلدۇرۇلدۇ. حض. محمدین نوه‌سی حض. حۆسئینی ان یاخێن قوْهۇملارێ ایله بیرلیکده کربلا چؤلۆنده قتل ائتدیلر. حض. حۆسئین قییام دا ائتمه‌میشدی. ساده‌جه ایسلامدا سلطنت یوْخدۇر، یزیدین حاکیمیتی مشروع دئییلدیر دئمیشدی. شۇرا ایله سئچیم اوْلسۇن یزید سئچیلرسه، هر کس ده اوْنا بیعت ائدر دئییردی. حض. حۆسئین خیلافت منیم حاققێمدێر دئمیردی. او، قورآنین واریثلیک یوْلۇیلا خلیفه و دؤولت باشچێسێ تعیین ائدیله بیلمز ایلکه‌سینی ساوۇنۇردۇ. شۇرا یوْلۇیلا سئچیله‌جک دؤولت باشچێسێ نه حۆسئین، نه ده یزید اوْلمایا بیلردی، یا دا ایکیسیندن بیری سئچیله بیلردی. یعنی حض. حۆسئین بیر قۇرآن پرینسیپینی مۆدافیعه ائدیردی. “حۆسئینی اینقیلاب” کیمی یالان ایفاده‌لر سوْنرالار، اؤزللیکله ایران شیعه "اینقیلاب!"ێنێن یالانچێ ایدئوْلوْقلارێ طرفیندن اۇیدۇرۇلدۇ. قییامچێ طرفدار توْپلایاراق سیلاحلانار، حۆسئین ایسه بۇنلارێن هئچ بیرینی ائتمه‌دی، ساده‌جه پروْتئست آماجێ ایله باشکند مدینه‌نی ترک ائتدی. قییام ائدنلر حۆسئین دئییل ایدی، باشقالارێ ایدی و اوْنلارێ دا اؤلدۆردۆلر. حض. حۆسئینین قتلی ایله امویلرین دؤولت ایسلام آنلایێشێ‌نێن نئجه قددار اوْلدۇغۇ اوْرتایا چێخدێ. ایسلام اؤنجه‌سی کوْللئکتیو عرب شعۇرالتێ‌نێن قددارلێغێ و قبیله‌چیلیک گؤرۆشۆ اوْلاراق سیستئمله شن امویلیک ایسلامێن اۆفۆقلرینی قارانلێغا گؤمدۆ و هله ده اوْ قارانلێق آیدێنلانمامێشدێر.

-        اموی ظۆلمۆنه قارشێ دۆشۆنجه‌ده و یا سییاستده بیر اعتیراض اوْلمۇردۇمۇ؟

-        امویلر بۆتۆن مۆخالیف سسلری بوْغدۇلار. لاکین عرب ایچی سسلر بوْغۇلسا دا عرب اوْلمایانلار امویلره قارشێ ساواش باشلاتدێ. امویلرین ظۆلمۆ حددینی آشمێشدێ. اؤزللیکله عرب اوْلمایان میللتلر اموی سییاستینه قارشێ تشکیلاتلاناراق ساواشا باشلادێلار. ابۇمۆسلیم خوْراسانلێ امویلری دئویردی و یئرینه عبباسی دؤولتی قۇرۇلدۇ. 

-        عبباسیلر دؤنه‌مینده ایسلام دۆشۆنجه‌سینده بیر یئنیلیک اوْرتایا چێخدێمێ؟

-        عبباسیلر اوْرتاق عرب-فارس دؤولتی ایدی. خلیفه عربلردن و وزیرلر فارسلاردان عیبارت ایدی. عبباسیلر دؤنه‌مینده فیکری آیدێنلانما اوْرتایا چێخدێ. قۇرآن اۆزرینه عقلی یاناشما ایمکانێ شکیللندی. قۇرآنێن مخلۇق، یوْخسا قدیم اوْلماسێ دا عبباسیلرین ایلک دؤنملرینده مۆباحیثه قوْنۇسۇ اوْلدۇ. ابۇحنیفه کیمی بؤیۆک بیلگه‌لر قۇرآنێن مخلۇق اوْلدۇغۇنۇ ساوۇنۇردۇ. چۆنکۆ قدیم و ازلی اوْلان، آنجاق بیر اوْلان آللاهێن اؤزللیگیدیر. آللاهێن دێشێندا نه یینسه قدیم و ازلی اوْلدۇغۇنا اینانماق ایسلامێن تؤوحید ایلکه‌سینه قارشێدێر، آللاها شریک قوْشماقدان باشقا بیر شئی دئییلدیر. 833-جۆ ایلده مامۇن قۇرانێن مخلۇق اوْلما ایدئیاسێنێ دؤولتین دۆنیاگؤرۆشۆ کیمی آچێقجا دۇیۇردۇ. قۇرانێن مخلۇق اوْلما ایدئیاسێ ایره‌لیجی بیر گؤرۆش اوْلسا دا، دؤولتین سییاستینه آلت اوْلان بیر ایدئوْلوْژی حالێنا گتیریلدیگیندن اؤز مۆترققی خۆصۇصیاتێنێ ایتیردی. چۆنکۆ سییاسته آلت اوْلان بۆتۆن گؤرۆشلر باسقێ و ظۆلم آراجێنا دؤنۆشر. بۇنۇن اۆزرینه قۇرآنێن مخلۇق اوْلمادێغێنا اینانالار تۇتۇقلانێردێلار. مامۇنۇن بۇ ایدئیاسێ بۆتۆن ایمپئراتوْرلۇقدا اوْن بئش ایل سۆردۆ. عبباسیلر دؤنه‌مینده ان اؤنملی فیکری و ایسلامی جریان مؤعتزیله مذهبی‌نین باخێشلارێ ایدی. مؤعتزیله زامانێندا یۇنان و هیند علملری عرب دیلینه ترجۆمه ائدیلدیگیندن مۆسلمانلارێن گؤرۆش اۆفۆقلری گئنیشله‌دی. فلسفی دۆشۆنمه‌لر ده ایسلام کۆلتۆرۆنده بوْی گؤستردی. چاغێمێزدا اؤزۆنۆ نئوْمؤعتزیله‌چی اوْلاراق تانێملایانلارا گؤره، اخلاقی سئکۇلاریزمین ایزلرینی مؤعتزیله اؤیرَتیلرینده گؤرمک اوْلار. مؤعتزیله مذهبینه گؤره، تانرێ اخلاقی بیر وارلێقدێر. اخلاقی دَیَرلر تانرێیا تابئع دئییل، تانرێ اخلاقی دَیَرلره تابئعدیر. تانرێ اخلاق اؤته‌سی وارلێق دئییلدیر. اشعریلییه گؤره ایسه، تانرێ اخلاقێن اؤته‌سینده بیر وارلێقدێر و اخلاق دا اوْ´ندان قایناقلانماقدادێر. چاغێمێزێن اخلاقی سئکۇلاریزم دۆشۆنجه‌سی ایله اؤرتۆشن مؤعتزیله‌نین گؤرۆشۆنده تانرێ اؤزۆ ده اخلاقی بیر وارلێقدێر. مؤعتزیله‌نین اخلاقی سئکۇلاریزم آنلایێشێنا گؤره، اخلاقێن دینه ائحتییاجێ یوْخدۇر، اخلاق دیندن باغێمسێز بیر اوْلقۇدۇر. بۇ اۆزدن ده مؤعتزیلیلر وۇرۇلدۇلار. مؤعتزیله‌یه گؤره بیر شئی گؤزلدیرسه، اوْ، تانرێ‌نێن ایسته‌دیگی اۆچۆن گؤزل اوْلمامێشدێر. گؤزل اوْلان بیر وارلێق تانرێ طرفیندن ده قبۇل ائدیلمیشدیر. ایسلام عالمینده بۇنۇن ترسی بیر فیکیر یایقێن ایدی. گؤزل اوْلان بیر اوْلقۇ تانرێ‌نێن ایسته یی اۆزرینه گؤزل اوْلمۇشدۇر. مؤعتزیله‌یه گؤره، یاخشێلێق تانرێ ایراده‌سیندن باغێمسێزدێر. تانرێ ساده‌جه یاخشێ اوْلانلارێن یاخشێ اوْلدۇقلارێنێ بیان ائتمیش. مؤعتزیله قارشێتێ اوْلان اشعریلیک بۇنۇن ترسینی دۆشۆنۆردۆ. اوْنا گؤره، یاخشێ اوْلان شریعتین ایسته‌دیگی اۆچۆن یاخشێدێر. اشعریلییه گؤره، دین اوْلماسایدێ یالان و دوْغرۇنۇن آنلامێ اوْلمازدێ. داها سوْنرا مؤعتزیله سییاسی دیکتاتوْرلۇق یوْلۇنۇ سئچه‌رک قۇرآنێن قدیم اوْلمادێغێنا اینانانلارێ تعقیب و ایشکنجه ائتدی، بۇ دا اوْنۇن سۆقۇطۇنا یاواش-یاواش یوْل آچدێ. دیگر یاندان عقلی اینکیشافێ قۇرآنا قارشێ تله اوْلاراق گؤرن ذئهنییتلر غالیب گلدیلر. مؤعتزیله‌نین اثرلری یاساقلاندێ، یاندێرێلدێ. ایسلام دۆنیاسێنێ کوْر تقلید ساردێ. غربده‌کی رئنئسانس، راسیوْنالیزم و اینتئلئکتۇالیزم اینقیبلارێ ایله ایسلام دۆنیاسێ نئجه ده درین بیر قارانلێغا گؤمۆلۆ اوْلدۇغۇنۇ فرق ائتدی. قارانلێغێن وار اوْلدۇغۇنۇ ایشێق ایفشا ائدر و غربدن گلن ایشێق دوْغۇنۇن قارانلغێنێ ایفشا ائتدی. بۇ دؤنمدن سوْنرا باتێ اینکیشافێ قارشێسێندا ایسلام دۆنیاسێندا، اؤزللیکله 18-جی عصردن ائعتیبارن دینی و فیکری حرکتلیلیکلر مئیدانا چێخماغا باشلادێ. بۇ حرکتلر اۆزرینده دانێشماق ایستردیم. 

-        عرب یارێمآداسێ دێشێنا چێخان ایسلامدا فرقلی گؤرۆشلر مئیدانا گلمیشمی؟ 

-        ایسلام ایرانا و هیندیستانا گیردیکدن سوْنرا بو گئنیش بؤلگه‌لرده‌کی تاریخی دین آنلایێشلارێ و تجرۆبه‌لری ایله قارشێلاشمێشدێر. اؤزللیکله هیندیستان چوْخ بؤیۆک دینی مدنیته و تجرۆبه‌لره صاحیب اوْلمۇشدۇر. اوْپانیشادلاردان قایناقلانان وحدتی-وۆجۇد (پانتئیزم) آنلایێشێ هیند مۆسلمان عاریفلری‌نین گؤرۆشۆنۆ ائتکیله‌میشدی. ایسلام عربیستاندا مئیدانا چێخدێغێندا گئنیش عرب چؤللرینده زنگین معنوی میراث مؤوجۇد دئییلدی. لاکین ایسلام هیندیستانا گیردیگینده بوْل یاغمۇرلۇ و وئریملی توْرپاقلێ بۇ یارێمآدادا مین ایللر اؤنجه‌دن یازێلێ و شیفاهی درین معنوی میراث وار ایدی. ایسلام دا آزاد و اینسانجێل گؤرۆشلره آچێقدێر. مثلاً ایسلامدا مؤوجۇد اوْلان حجج، ناماز، اوْرۇج کیمی مناسیکلری (تؤرنلری) پئیقمبر تأسیس ائتمه‌میش، بۇنلار اؤنجه‌دن زاتن وار ایدی. ایسلام اوْنلارێ قبۇل ائتدی. بۆتپرستلردن بئله میراثلارێ قبۇل ائدن ایسلامێن بؤیۆک هیند مدنیتیندن ائتکیلنمه‌سی و اوْرادا اوْلان اینسانی دَیَرلری اؤز بۆنیه‌سینه آلماسێندان دوْغال بیر شئی اوْلا بیلمزدی. لاکین ایسلام هیند دینلرینده‌کی بۆتپرستلیک عۆنصۆرلرینه ده قارشێ چێخمێشدێر. هیندیستاندا چوْخ یایقێن اوْلان بۆتپرستلیک عامیللری‌نین ایسلامێن تؤوحید ایلکه‌سینه ضرر وئرمه‌لریندن چکینیلمیشدیر. اؤرنه‌یین 17-جی عصرین اووللرینده بیر هیندلی هیندیستانێن بؤیۆک مۆسلمان عالیملریندن بیری اوْلان شئیخ احمد سرهندییه ”هیند دین کیتابلارێندا کئچن رما ایله قۇرآندا کئچن رحیم قاوراملارێ عئینی معنا ائفاده ائدر” دئیه یازدێغێندا سرهندی اوْنا ائعتیراض ائده‌رک ”رما بیر اینسان اوْلمۇشدۇر، بۇ اۆزدن رما و رحیم قاوراملارێنێ بنزر آنلام داشێیان سؤزلر اوْلاراق گؤره بیلمریک” دئیه جاواب وئرمیشدی. رحیم ایسلام دینینده تانرێ‌نێن صیفتلریندن بیریدیر. اؤنجه بۇ مؤوضۇعنۇ یاخشێ بیلمه میز گرَ‌کیر کی، ایمضایی و تأسیسی اوْلاراق ایکی ایسلام آنلایێشێ مؤوجۇد اوْلمۇشدۇر. ایمضایی ایسلامێ حض. محمد اوْرتایا قوْیمامێشدێر، اؤنجه‌دن وار ایدی. اوْرۇج، ناماز، اوْغرۇنۇن الینی کسمه، حجج کیمی دۇرۇملار اؤنجه‌دن وار ایدی و بۇنلارا ایمضایی-ایسلام دئییریک. یعنی وار اوْلانلارێن آلتێنا ایسلام ایمضا آتمێشدێر. بۇ، اوْ دئمکدیر کی، مثلاً دئموْکراسی، لایکلیک، موْدئرن قادێن حاقلارێ، پلۆرالیزم کیمی دۇرۇملارێن دا آلتێنا ایسلام ایمضا آتار. بیر ده تأسیسی ایسلام وار، یعنی صێرف قۇرآنێن و محمدین تأسیس ائتدیگی ایسلام. بۇنۇ قۇرآنێن بۆتۆنۆ و نیتی ایچینده سئزه بیلریک. تأسیسی ایسلامێن آماجێ اخلاق، اؤیۆد، اوخوماق، علمله اوغرواشماق و سوْسیال عدالتدیر. مال بیریکدیرمه‌مکدیر و بیریکدیردیکلرینی اهالی‌نین یارارێنا پایلاشماقدێر. ایسلامێن آنا آماجێ بۇدۇر. بۇ دوْغرۇلتۇدا داورانان هر کس قۇرآنێن نیتینه گؤره حرکت ائتمیشدیر. اوْنۇن ناماز قێلێب قێلماماسێ، حججه گئتمه‌سی، اوْرۇج تۇتماسێ فردی بیر قوْنۇدۇر. کندیسی و تانرێسێ آراسێندا اؤزل ایلیشکی‌نین اۆرۆنۆ. لاکین توْپلۇمدا دَیَر ایجاد ائده‌رک ترققی و سوْسیال عدالت یوْلۇندا چالێشماق سوْسیال بیر قوْنۇدۇر و ایسلام بۇنۇ وۇرقۇلار. لاکین سؤزده ایسلام دؤولتلرینده ظۆلم آیاق تۇتۇب یئرییرکن رئژیملرین و یا تفتیشچی مۆسلمان توْپلۇمۇن کیمین اوْرۇج تۇتۇب و ناماز قێلێب-قێلماماسێ ایله ایلگیلندیکلرینی گؤرۆرۆک.  

 

-        یعنی ایسلام شریعتی ایله علمی- فلسفی بیلگیلر آراسێندا بیر اۇچۇرۇم وارمێ؟  

-        شریعت اؤز نؤوبه‌سینده ایسلام کۆلتۆر و سۆننتی‌نین ساده‌جه بیر یؤنۆدۆر. شریعت ایسلامێن فلسفه، ایلاهییات، تصووۆف و بۇ کیمی اؤزللیکلریندن فرقله نر. ایسلامێن صێرف شریعت چرچیوه‌سینه سێخێشدێرێلاراق دیگر یؤنلریندن یوْخسۇن بۇراخێلماسێ‌نێن اساس سببی 12-جی عصردن ائعتیبارن فلسفه و تئوْلوْژی نین تدریجن ایسلامی علملردن اۇزاقلاشدێرێلماسێ اوْلمۇشدۇر. هم فقیهلر (شریعت حۆقۇقۇندان یانا اوْلانلار)، هم ده سییاسی گۆجلر فیلوْسوْفلارێ، عالیملری و حتتا رییاضیاتچێلارێ سێخێشدێرماغا باشلادێلار. ابۇرئیحان بیرۇنی و ایبنی-سینا کیمی بؤیۆک بیلگه‌لرین مۆسلمان اوْلدۇقلارێنا شۆبهه ایله یاناشێردێلار. بیرۇنی دئییردی کی، شرق مدنیتی مۆسلمان شرقینه عاید دئییل، هیندیستان و چینیندیر. مۆسلمان شرقینده‌کی مدنیت یۇنان مدنییتی‌نین عرب دیلینه ترجۆمه‌سیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. مۆسلمان شرقی‌نین مدنیلشمه‌سی یوْلۇندا بیرۇنی ان جیددی انگل اوْلاراق دا عرب الیفباسێنێ گؤرۆر و عرب الیفباسێنێ علمین بلاسێ اوْلاراق دَیرلندیردیردی.  12- جی عصرده امویلیگین اۇزانتێسێ اوْلان اندلۇس خیلافتی ایبنی-رۆشدۆن اثرلری‌نین یاخێلماسێنا امر وئردی. بئرتراند رۇسسئل کیمی بؤیۆک باتێلێ فیلوْسوْفلار ایبنی-رۆشدۆ شرق بیلگه‌لیگی‌نین سوْنۇ و باتێ بیلگه‌لیگی‌نین باشلاماسێ کیمی دَیَرلندیرر. منصۇر حللاج 10-جی  و شهابددین سؤهروردی 12-جی عصرده ائعدام ائدیلدیلر. فقیهلر ”قۇرآنێن سۆننته اوْلان ائحتییاجێ سۆننتین قۇرآنا اوْلان ائحتییاجێندان داها آرتێقدێر” دئییردیلر. بۇ ذئهنیت قۇرآنێ علمی اؤلچۆلرله آنلامانێن اؤنۆنده انگل ایدی. قۇرآنێ آنلاماق اۆچۆن اۇیدۇرۇلمۇش ساختا حدیثلردن ده ایمداد دیلنمه‌لی ایدی! اوْنلارا گؤره سۆننت ساده‌جه قۇرآنێن آچێق بیانلارێ‌نێن کشفینده بیزه یاردێمچێ اوْلمۇر، هم ده ناماز، اوْرۇج، زکاتێن میقدارێ و بۇ کیمی دۇرۇملارێ دا آیدێنلێغا قوْوۇشدۇرۇر. فقیهلر حئساب ائدیردیلر کی، قۇرآنێ و اوْنۇن توْخۇسۇنۇ و وحیی ائحتیوا ائدن تاریخی اوْلایلارێن کوْنتئکستینی آنلاماقدا بیزه یاردێمچێ اوْلاجاق تک ایمکان سۆننتدیر. پئیغمبرین وفاتێندان تقریبن 250 ایل سوْنرا حدیثلرین کیتابلاشدێغێنێ نظردن قاچێرمامالێیێق. 

-        ایسلامدا معریفتشۆناسلێغێن اؤلچۆلری و قایناقلارێ نلردیر و فرقلی جوْغرافییا و کۆلتۆرل اوْرتاملاردا بۇنلار بیر-بیرینی نئجه ائتکیله‌میشلر. 

-        ایسلام معریفتشۆنسالێغێ‌نێن بیرینجی قایناغێ قۇرآن و ایکینجیسی پئیقمبرشۆناسلێق و یا پئیقمبرین اؤرنک داورانێشلارێ و اۇیقۇلامالارێدێر. اۆچۆنجۆ قایناغێ ایسلام عالیملری‌نین ایجماعسێ، یعنی اوْرتاق قرارلارێدێر. ایسلامێن دَییشیک جوْغرافییالارا یایێلماسێ ایجماع ائحتییاجێنێ دوْغرۇمۇشدۇر. قۇرآندا و سۆننتده اوْلمایان دۇرۇملارلا قارشێلاشێرکن نلر ائتمک گرَ‌کیر سۇالێنا ایجماع جاواب وئرمه‌یه چالێشمێشدێر. ایسلامشۆناسلێغێن دؤردۆنججۆ و سوْنۇنجۇ قایناغێ عقلی قییاس ایدی. یعنی یئنی دۇرۇملا قارشێلاشێرکن بۇ یئنی دۇرۇمۇ قۇرآندا و سۆننتده کئچن دۇرۇملارلا قییاسلایاراق بیر سوْنۇج چێخارما. مثلاً ایچکی ایچمک و حشیش قۇللانماق آراسێنداکێ بنزرلیکلر و آیرێجالێقلار اۆزرینه بۇ اۇیقۇلامالارلا بیر سوْنۇجا وارماق گرَ‌کیردی. ایجماع ایسلامێن بۆتۆن مذهب و مکتبلرینده اوْلماسا دا، قییاس دئمک اوْلار کی، هامێسێندا مؤوجۇددۇر. فقیهلرین چوْخۇ قییاسێ ساوۇنمۇشلار. ابۇحنیفه کیمی خوْشگؤرۆلۆ بؤیۆک ایسلام بیلگه‌سی ان گؤزل اوْلانێ ترجیح ائتمک آنلامێندا اوْلان ایستیحسان قاورامێنێ دا ایسلام دۆشۆنجه‌سینه گتیرمیشدیر. 

-        غربده‌کی گلیشمه‌لره ایلک تپکی مۆسلمان اؤلکه‌لرینده نئجه اوْرتایا چێخدێ؟

-        بیلیرسینیز غربده 16-جی عصر رئنئسانس، 17-جی عصر اۇسسالچێلێق (راسیوْنالیزم) 18-جی عصر آیدێنلانما و اینتئلئکتۇالیزم و 19- جو عصر سیانتیزم و علمی اینقیلاب دؤورلریدیر. بوتون بو دؤورلرده مسلمان اؤلکه لری شیرین شیرین یاتاراق هئچ بیر دوشونجه اورَتمه میشلر. راسیوْنالیزم تکنیک عاغلێ ایچرمکده‌دیر. عاغلێن تئکنوْلوْژی اۆرتمه یئته نگیدیر. اینتئلئکتۇآلیزم ایسه عاغلێن اؤز ایشێغێنا بۆرۆنمه‌سی، یعنی نظری بیلگیلر اۆرته‌رک عاغلێن اۆنۆنده گئنیش اۆفۆقلر آچماقدان عیبارتدیر. غرب رئنئسانس، راسیوْنالیزم و آیدێنلانما دؤورۆنۆ یاشارکن ایسلام شرقی اؤز قارانلێق دۆنیاسێندا اۇیۇمۇشدۇ. لاکین غربده‌کی گلیشمه‌لر بیردن شرقه ده تاثیر ائتمه‌یه باشلادێ. 18-جی  یۆزایلده یئنی علم و دونیا شرطلرینه گؤره شریعتی دیریلتمه حرکتلری اوْرتایا چێخار. 

-        بۇ نه دئمکدیر، شریعت اؤلمۆشمۆ ایدی کی، دیریلدیلسین؟

-        آیدێنلانما چاغی غربده ده شریعتله موْدئرن اؤلچۆلرله قارشێلاشاراق مئیدانا چێخدێ. بۆتۆن آیدێنلانما حرکتلری‌نین اساسێندا عاغلێن دینه اوْلان مۆناسیبتی دۇرار. غربده بئله اوْلدۇغۇ کیمی شرقده ده اوْنا بنزر دۇرۇملار اوْرتایا چێخدێ. یعنی یۆزایللر داوام ائدن شریعت یاسالارێ عاغلێن اؤنۆنده انگل اوْلمۇشسا، اوْنۇن سوْرقۇلانماسێ گرَ‌کیردی. 18- جی یۆزایلین ان بؤیۆک ایسلام مۆتفککیری و شریعتی دیریلتمه ائیله مجیسی شاه ولیۇللاه دئهلویدیر. دئهلوی 18-جی یۆزایل ”ایسلامی دیریلیش” حرکتی‌نین آتاسێ اوْلاراق بیلینر. اوْنۇن ائحیاچێلێق و یا دیریلیش آنلایێشێ شریعت تفککۆرۆ ایله تصووۆفۆن ترکیبیندن عیبارت ایدی. اوْنۇن دیریلیش آنلایێشێ عئینی چاغدا عربیستاندا اوْرتایا چێخان آشێرێ ساغچێ و حدیثباز وهابیزمله فرقلنمکده ایدی. 

-        وهابی و دئهلوی حرکتلری آراسێنداکێ فرق هارادان قایناقلانێردێ، ایکیسی‌نین ده قایناغێ قۇرآن دئییلمی ایدی؟ 

-        بیرینجی فرق ایقلیملریندن و ایکی سوْسیال و تاریخی مۆحیطدن قایناقلانێردێ. عؤمرۆ بوْیۇ سوسوزلوق چکن و قوراق اراضیده یاشایان عرب سوْسیال ذئهنیتی آقرئسسیولیگه مئیللی اولموش. وهابیزم بئله قۇمسال ایقلیمده و آقرئسسیو عرب قبیله‌لری آراسێندا دوْغدۇ. تاریخی پئسیکوْلوْژیسینده اموی نیفرتی داشێیان توْپلۇما خیطاب ائدیر و بو نیفرتی کؤروکله ییردی. هر بیر دۆشۆنجه و سوْسیال تؤره اؤز جوْغرافی شرطلریندن ائتکیلنر. وهابیزمده‌کی آقرئسسیولیک، توْلئرانتسێزلێق عرب تاریخی سوْسیال پسیخوْلوْگییاسێ‌نێن 18-جی یۆزایلده ایدئوْلوْگییالاشماسێدێر. بیر آن دۆشۆنۆن، وهابیزمی هیندیستاندا، یاپوْنییادا، آوروْپادا حیاتا کئچیرمک اۆچۆن، اؤنجه بۇ اؤلکه‌لرین بۆتۆن اوْرمانلارێنێ و سۇلارێنێ، دنیز و گؤللرینی یوْخ ائتمک لازێمدێر. چۆنکۆ وهابیلیک اؤز سیستئمینی قۇمسال و چؤل پسیخوْلوْگییاسێ اۆزرینه قۇرمۇشدۇر. ”صحابیلر نئجه داورانمێشسا اوْ شکیلده داورانماق گرَ‌کیر” ذئهنیتینی ساوۇنان سلفیلیک صحابیلرین قۇمسال ایقلیمین اینسانلارێ اوْلدۇقلارێنێ اۇنۇدار. مۆسلمان اوْلماق اۆچۆن صحابیلره فیلانا گرک یوْخدۇر، توْپلۇملا، گله‌جک و تاریخله دیالوْق ائدن وحیین کیتابێنا، یعنی قۇرآنا و بیر ده عاغلا ائحتییاج واردێر. ایسلام هیندیستانا گیرمه‌دن اؤنجه ده هیندیستاندا بؤیۆک معنوی بیریکیملر و توْلئرانس تجرۆبه‌لری وار ایدی. لاکین ایسلامێن دوْغدۇغۇ عربیستان چؤللرینده داها اؤنجه‌دن بؤیله معنوی و اخلاقی تجرۆبه‌لر بیریکیمی مؤوجۇد دئییلدی. 17- جی یۆزایلده مۆسلمانلاشان موْغوْللارێن ایقتیدارێ هیندیستاندا سوْن بۇلماقدا و اینگیلتره سؤمۆرگه‌چیلیگی‌نین آیاغێ بۇ اؤلکه‌یه آچێلماقدا ایدی. بئله بیر دؤنمده دئهلوی سییاسی و فیقهی ساحه‌لر اوْلاراق ایکی گۆجلۆ مرجع قۇرماق ایسته‌دی. اوْنۇن فیکیرلرینه گؤره بۇ ایکی مرجع ایسلامێ قوْرۇماقلا گؤرَولی اوْلمالێ ایدی. سییاسی مرجعیت اۆچۆن اوْ، “ظاهیر” سؤزۆنۆ اوْرتایا آتدێ. ایجراعاتدان و سییاسی دۆزندن، هم ده شریعتین تطبیقیندن بۇ مرجع سوْرۇملۇ اوْلمالێ ایدی. شریعت ایشلرینده خیلافته قارشێلێق دا اوْ، “باطین” تعبیرینی قۇللاندێ. باطین مرجعیتی توْپلۇمۇن دینی رهبرلری‌نین هیدایتیندن سوْرۇملۇ ایدی. دئهلوی اؤزۆنۆ ده بۇ جرگه‌ده گؤرۆردۆ. یعنی سییاسیلره اؤیۆد وئرمه و اوْنلارا ایسلامی دوْغرۇلارێ آچێقلاما مقامی کیمی بیر وظیفه. گۆنۆمۆز قاوراملارێ ایله آچێقلارساق، سییاسیلرین دینی مسئله‌لر اۆزره مۆشاویری. 

-        دئهلوی ایله وهابی آیێران باشقا اؤزللیک ده وارمێ ایدی؟ 

-        دئهلوی ایله وهابێ بیر-بیریندن آیێران بیر باشقا اؤزللیک هیند ایسلامێنداکێ تصووۆف رنگی‌نین داها گۆجلۆ اوْلماسێ ایدی. بۇ اۆزدن ده دئهلوی شریعتین یاپێسێنا تنقیدی باخماغێ اۇنۇتمادێ. اوْ، “تقلید”ی ردد ائده‌رک “ایجتیهاد”ێ یئنیدن دیریلتمه‌یه چالێشدێ. تقلید کوْر-کوْرۇنا هانسێسا بیر دینی مکتب و یا مذهبه باغلێلێق ایکن، ایجتیهاد فیقهی قوْنۇلاردا فردین اؤزۆنۆن آراشدێرێب قرار وئرمه‌سی و اوْنا گؤره دینی گؤرۆش و یاشامێنێ بللی ائتمه‌سی آنلامێندادێر. ایجتیهادێن قاپانمێش دفترینی یئنیدن آچماغا چالێشماسێ اوْنۇن اۆچۆن دۇرغۇن فیقه تاریخیندن قوْپما ایمکانێ یاراتدێ. زامان و مکان شرطلری ایچینده فوْرمالاشان شریعتین شکلینه و ظاهیرینه باغلانماق یئرینه، دئهلوی شرعی قانۇنلارێن رۇحۇنا ائنمه یی ترجیح ائتدی. چۆنکۆ بۇ یوْللا شریعتین حؤکملری عرب توْپلۇمسال پسیخوْلوْگییاسێنا عاید اوْلماقدان چێخاراق بۆتۆن خالقلار، ایقلیملر و تاریخلر اۆچۆن کئچرلی اوْلا بیلردی. قۇرآنێن آماجێ شریعتی تطبیق ائتمک دئییل، عدالتی برقرار ائتمکدیر. عدالتی برقرار و تطبیق ائتمک ده، آنجاق عرب تاریخی پسیخوْلوْگییاسێنا اۇیغۇن شکیلده داورانماقلا مۆمکۆن اوْلا بیلمز. بۇ، دوْغا قانۇنلارێنێ و ایقلیملر فرقلیلیگینی گؤرمک دئمکدیر. دئهلوی ساده‌جه “مصلحت” و “منفعت” قاوراملارێنێ مالیکی فیقهینده دیریلتمه‌دی، هم ده “شریعت” و “حقیقت” آراسێنداکێ صۇفییانه فرقی ده اوْرتایا قوْیدۇ. شریعت زامان و مکان شرطلریندن آسێلێ اوْلان تاریخی بیر دۇرۇمدۇر. لاکین حقیقت حاقدان قایناقلانان و حاققێ دۇیۇب آنلاماغا یؤنلندیرن معنوی بیریکیملردیر. فقیه و صۇفی مقامێندا بیری اوْلاراق شاه ولیۇللاه دئهلوی قۇرآن و حدیثده آچێق بیان ائدیلن و یا آچێقجا بیان ائدیلمه‌ین بۆتۆن مؤوضۇعلارێ درین و گئنیش عقلی باخێشا تابئع تۇتۇردۇ. بۇ، اوْنا سۆننتله ایلاهیاتێ بیر-بیریندن آیێرما فۆرصتی وئردی. ایلاهییات مۆسلمانلارێن داها اؤنجه‌دن تعیین ائدیلمیش فرقلی فیرقه‌لره بؤلۆنمه‌لرینه سبب اوْلۇردۇ. آنجاق دئهلوی سۆننتین میراثێ اوْلان ایجماع یوْلۇیلا مۆسلمانلارێن بیرلیگینه تاکید ائدیردی. عئینی زاماندا شریعته عمل ائتمک اۆچۆن معنوی یوْل گؤستریجی اوْلاراق تصووۆف ده اؤز یئرینی و ائتکیسینی سۆردۆرۆردۆ. بۇ اۆزدن شاه ولیۇللاه دئهلوی تانرێ کیتابێ‌نێن اؤته‌سینه چێخمادێغێنێ دئییردی. اوْ دئییردی کی، سۆننتین صۇفییانه حیکمتله باغلێلێغێ هیند ایسلامێ‌نێن اؤزللیگیدیر. بۇ شکیلده ایکی ضیدد قۆطب اوْلاراق بیلینن ایبنی-عربی و ایبنی-تئیمییه اؤیرَتیلری دئهلوی‌نین ایسلام آنلایێشێندا بۆتۆنلشیردی. ایبنی-عربی صۇفییانه حیکمتین تمثیلچیسی ایکن ایبنی-تئیمییه ان مۆحافیظه کار حنبلی ایسلام مذهبی‌نین نیماینده‌سی ایدی. عربیستاندا ایسلامی فیکیر فرقلی سۆرج یاشامێشدێ. بۇ سۆرج ایبنی-تئیمییه مینهایی ایبنی-عربیدن عیبارت ایدی. بۇ سۆرج ده سییاسی مرجعیتله فیقهین امکداشلێغێ اۆزرینه قۇرۇلمۇشدۇ. بۇ سۆرجین عربیستانداکێ داوامچێ ایدئوْلوْقۇ محمد ایبنی عبدۇلوهاب ایدی. وهابێن اؤزۆنۆن اوْ سیستئمده فیقه اۆزره مۆشاویر اوْلاجاغێ دینی بیر دۆزن قۇرما خیاللارێ وار ایدی. وهاب 1744-جی ایلده رییاضێن غربینده پادشاه اوْلان محمد سعۇدۇن دیققتینی چکدی. اوْنلار بیر یئرده چالێشاجاقلارێنا دایر آند ایچدیلر. گرکدیگینده زوْر قۇللاناجاقلارێنا دایر ده آنلاشدێلار. بۇ آنلاشما وهابیلیگین رسمن تاریخه گیرمه‌سی آنلامێندا ایدی. گؤرۆندۆیۆ کیمی، وهابیلیک آقرئسسیو اوْرتامدا، آقرئسسیو آماج داشێمێشدێر. 

-        دئدیگینیز 18- جی عصرده کلاسیک بیلگیلردن داها فرقلی بیلگیمی اوْرتایا قوْیۇلدۇ، آچێقلادێغێنێز بیلگیلر داها اؤنجه‌دن مؤوجۇد دئییلمی ایدی؟ 

-        18- جی یۆزایلده دینی آنلایێشێن آنا آماجێ ایسلامێ معریفتین قایناقلارێ اۆزرینه دارتێشما یاراتماق ایدی. بۇ چاغدا ایجماع قاورامێ سوْرقۇلانێرکن قییاس داها چوْخ اؤنه چێخێردێ. آماج ایسه مۆسلمانلارێن اؤز حیاتلارێنا آنلام قازاندێرما ایمکانلارێنێ گۆجلندیرمک ایدی. 

-        19- جو عصرده بۇ پروْسئس داوام ائتدیمی و یا داها فرقلی جریانلار اوْرتایا چێخدێمێ؟

-        19- جو عصرده قۇرآن و سۆننت اۆزرینه تدقیق، آراشدێرما، ایقتیباس و مۆذاکیره کیمی آنلایێشلار دا مئیدانا چێخدێ. موْدئرن و علمی چاغ ایسلام دۆنیاسێندا بیر چوْخ پروْبلئملر اوْلۇشدۇرمۇشدۇ. گلنکسل ایسلام آنلایێشێ موْدئرن چاغدا مدنی یئر تاپماقدا چتینلیک چکیردی. موْدئرن چاغێن یئنیلیکلری و علمی کشفلری هئچ بیر بیلگی اۆرتمه‌ین، علمله اۇیۇملۇ اوْلمایان ایسلام آنلایێشێنێ قبۇل ائتمیردی. مۆسلمانلارێن تاریخینه باخسانێز، هئچ بیر شئی یوْخ، نه سییاسی فلسفه‌لری، نه دئموْکراسی تجرۆبه‌لری. ساده‌جه ایستیبداد و دئسپوْتیزم تاریخی. غرب موْدئرنیته‌سی بۇ قارانلێق چاغا قارشێ چێخێردێ. مۆسلمانلار آچێقجا نه قدر غرب علمی و مدنیتی قارشێسێندا گئری قالدێقلارێنێ گؤره‌رک آشاغێلێق کوْمپلئکسینه قاپێلێر و حیات ستاندارتلارێندا، سوْسیوْلوْژی باخێشدا آوروْپالاشما پسیخوْلوْژیسی دوْغۇردۇ. اؤزللیکله نه صنایئعلشمه‌سی، نه فلسفه‌سی، نه علمی قۇرۇملارێ، نه ائییتیم سیستئمی اوْلان ایسلام دۆنیاسێندان “سوْرۇملۇ!” عوثمانلێ ایمپئراتوْرلۇغۇنۇن چؤکۆشۆ بؤیۆک سۇال ایشاره‌لری یارادێردێ. مۆسلمان عوثمانلێ ایمپئراتوْرلۇغۇنۇن بشرین علمی، مدنی، فیکری تاریخینده هئچ بیر یئری یوْخ ایدی. فیکرن، علمن و مدنیت اوْلاراق اینکیشاف ائدن غرب مۆسلمانلارێن خلیفه‌لیگی ایددیعاسێندا بۇلۇنان عوثمانلێنێ ازیب کئچرکن و مۆسلمانلارێن اللری قوْینۇندا دۇرۇب باخماقدان باشقا چاره‌لری یوْخ ایدی. 

-        غرب دَیَرلری هانسێ مئکانیزلرمله شرقه یوْل تاپمێشدێ؟

-        ناپوْلئوْن میصیری ایشغال ائتدیگینده عالیملرینی ده یانێندا گتیرمیشدی. اوْنۇن عالیملری مۆسلمان شئیخلری لابۇراتۇارلارا (آزمایشگاهلارا) چاغێرێر و کیمیوی ترکیبلرله نئجه دَییشیک مادده‌لر اۆرتدیکلرینی گؤستریردیلر. الازهر اۇنیوئرسیتئتی‌نین شئیخلری شاشقێنلێقدان “آمان آللاه!” دئیه‌رک بۇنۇ سئحیر و جادۇ اوْلاراق آدلاندێرێردێلار. سوْنرا بۇنۇن سئحیر و جادۇ اوْلمادێغێ اوْرتایا چێخدێغێندا مۆسلمانلاردا غرب علمی قارشێسێندا بؤیۆک عاجیزلیک کوْمپلئکسی اوْرتایا چێخدێ. بۇ، میصیر مۆسلمان بیلگه‌لرین غرب علمی ایله قارشێلاشمالارێ ایدی. 19- جو عصرده مۆسلمانلار آنلادێلار کی، اوْنلارێن تاریخ بوْیۇ هئچ بیر علمی بیلگی اۆرتمه‌یه‌رک ساده‌جه ساواشان جیهادچێ قێلێنجلارێ، آرتێق غربین آغێر موْدئرن سیلاحلارێنا هئچ بیر تأثیر ائده بیلمه‌یه‌جک. بۇ شکیلده غربین علمی و مدنی گلیشمه‌لری مۆسلمانلاردا کیملیک کریزی اوْلۇشدۇردۇ. یایقێن دین آنلایێشێ ایله یارارلێ و علمی بیلگی ایستئحصال ائتمک مۆمکۆن دئییلدی.

-        غربین مۆسلمانلارا باخێشێ بۇ عصرلرده نئجه شکیلله‌نیردی؟

-        19- جو عصرین فرانسێز بیلگه‌سی ائرنئست رئنان ایسلامێ علم و فلسفه دۆشمنی اوْلاراق گؤرۆردۆ. دوْکتوْرا تئزینی “ایبنی-رۆشد و ایبنی-رۆشدچۆلۆک” اۆزرینه یازان ائرنئست رئنان ایددیعا ائدیردی کی، ایسلامی اوْلاراق نیته‌لنن بیلگیلر یۇنان عاغلێ‌نێن عربجه‌یه ترجۆمه‌سیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. رئنانا گؤره دیگر دینلر کیمی وحیه دایانان ایسلام دینی ده عاغێل و آزاد دۆشۆنجه ایله دۆشمندیر. دوْلایێسێیلا مۆسلمان اؤلکه‌لری‌نین گئری قالماسێ‌نێن دا سببی عاغێل و آزاد دۆشۆنمه دۆشمنی اوْلان ایسلامدێر. رئنانێن ایددیعاسێ خریستیانلێق و ایسلام تئوْلوْژیسی آراسێنداکێ فرقلیلیکلره دایانێردێ. اوْنا گؤره خریستیانلێقدا تجسسۆد، یعنی وۆجۇد بۇلما تانرێ و اینسان آراسێنداکێ آرانێ و بوْشلۇغۇ دوْلدۇردۇ. بۇ اۆزدن ده اینسان غربده دئتئرمینیست گؤرۆشۆن الیندن آزاد اوْلا بیلدی. لاکین ایسلامداکێ خالیص تؤوحید آنلایێشێ اینسان و تانرێ آراسێندا دوْلدۇرۇلا بیلمه‌ین بیر بوْشلۇق تشکیل ائدیر. بۇ دا اینسانێن آزاد ایراده‌سی اۆچۆن هئچ بیر ایمکان بۇراخماماقدادێر. غرب پوْلیتیکاجێلارێ بۇ تئوْلوْژیک دلیللره دایاناراق مۆسلمان اؤلکه‌لرینده بیتمک بیلمه‌ین دئسپوْتیزمی آچێقلاماغا چالێشێردێلار. اوْنلارا گؤره شرق دئسپوْتیزمی‌نین قایناغێ ایسلاممێش. 

-        بۇنا قارشێ مۆسلمان اؤلکه‌لرینده نئجه تپکی مئیدانا چێخدێ؟

-        غربین بۇ کیمی گلیشمه‌لرینه و آچێقلامالارێنا قارشێ یئنی ایدئیا و عاغلا دایانان سییاسی دۆشۆنجه‌لر یاراتماق یئرینه، ایسلامێ سییاسیلشدیردیلر. سییاسی ایسلام آنلایێشێ دا بۇ زامان اوْرتایا چێخدێ. اؤزللیکله دیکتاتوْر عوثمانلێ خیلافتی و کاتوْلیک پاپا قارشێسێندا ناپوْلئوْنۇن اؤزۆنۆ میللتلرین “ایمان”ێ‌نێن قوْرۇیۇجۇسۇ اوْلاراق دۇیۇرماسێندان سوْنرا دۇرۇم داها دا دَییشدی. عوثمانلێ‌نێن هر دۆشۆنجه‌یه و ایشێغا قاپانمێش اوْلان ذئهنیتی قارشێسێندا ناپوْلئوْنۇن بۇ ایددیعالارێ داها ایره‌لیجی گؤرۆنۆر و ایسلام دۆنیاسێ‌نێن بیر چوْخ آیدێنلارێ عوثمانلێ‌نێن یۆزایللر بوْیۇنجا هئچ بیر دۆشۆنجه و آزادلێق اؤلچۆلری اۆرتمه‌یه‌رک قارانلێغا گؤمۆلمۆشلۆیۆ قارشێسێندا ناپوْلئوْنۇن ایددیعالارێنێ داها عاغێللێجا گؤرۆردۆلر. ناپوْلئوْن بۇ آچێقلامالارێ ایله خیلافتین قارانلێغێندا یاشایان خالقلارێن ایلگیسینی چکه‌جه‌یینی دۆشۆنۆردۆ. 19- جو و 20- جی عصرلرده غربده تحصیل آلان عوثمانلێ‌نێن بۆتۆن تۆرک گنجلری عوثمانلێیا قارشێ ایدی. حتتا اوْنلارێن بیر قیسمی فرانسێز دیلینده روْمانلار و فلسفی اثرلر یازدێلار. چۆنکۆ عوثمانلێدا علمی، ادبی و فلسفی اثر یازجاق بیر دیل بئله میراث قالمامێشدێ، ساختا و دئوشیرمه دیل غربین دیلچیلیک علمی ایله قارشێلاشدێغێندا یوْخ ائدیلیردی.  

-        اوْریانتالیستلر بۇ عصرده چوْخ آکتیو اوْلمۇشلار. اوْریانتالیست گؤرۆشه باخێش نئجه ایدی؟

-        شرقشۆنالێق علمی دئمک، غربین گۆزگۆسۆنده گؤرۆنن شرق دئمکدیر. مۆسلمانلار اوْریانتالیستلرین قۇرآن اۆزرینه آراشدێرما و آچێقلامالارێنێ غربین ایسلاما قارشێ کؤتۆ نیتی و تخریباتێ کیمی آنلایێردێلار. بۇ دا غربده بؤیۆک تجرۆبه قازانان تاریخی و دینی بیر متنین علمی آراشدێرما مئتوْدۇنۇن منیمسنمه‌سینی انگلله‌ییردی. ایسلامی دَیَرلر اۆزرینه یئنیدن دۆشۆنمک گرکلیلیگی ایلک کز هیندیستاندا مئیدانا چێخدێ. میصیرده ده بۇنا بنزر دۇرۇم اوْرتایا چێخمێشدێ. چۆنکۆ میصیر توْپلۇمۇ و تاریخی ایلک دفعه 19-جو عصرده غرب مدنیتی ایله قارشێلاشمێشدێ. بۇ قارشێلاشما دا میصیر توْپلۇمۇنون هر باخێمدان، حتتا دینی دَیَرلری آنلاما باخێمێندان نه قدر گئری اوْلدۇغۇنۇ ایفشاء ائتمیشدی. 

-        19- جو عصرین سوْنلارێنا دوْغرۇ سئییید جمال الدین افغانی ده بؤیۆک دینی و سوْسیال فعالیتلرده بۇلۇنمۇشدۇر. افغانی‌نین دینی دۆنیاگؤرۆشۆنۆن اؤزللیگی نه ایدی و ایسلام اؤلکه‌لرینی نئجه ائتکیله‌ییردی؟

-        سئییید جمال الدین افغانی مسئله‌سی چوْخ گئنیش مؤوضۇعدۇر. جمال الدین افغانی و محمد عبدۇه ایسلامێ ساوۇنماغا باشلادێلار. بۇ ایکی آد اوْ عصرین اؤنده گلن ایسیملری ایدی. اوْنلارا گؤره مۆسلمانلارێن گئری قالماسێ‌نێن سببی ایسلام دئییل، مۆسلمانلارێن ایسلام آنلایێشلارێ ایدی. افغانی “عجبا، ایسلام دئموْکراسی کیمی موْدئرن سییاسی قۇرۇملارێ، پارلئمانتاریزمی، سئچیمی قبۇل ائدیرمی؟” دئیه سوْرۇشۇردۇ. ایسلام دۆنیاسێنێ موْدئرن دَیَرلر اۆزرینده بیرلشدیرمه‌سی افغانی‌نین اساس آماجێ و ایدئیاسێ ایدی. موْدئرن ایسلامی آخێمێن میصیر و هیندیستاندا مئیدانا چێخماسێندا افغانی‌نین بؤیۆک روْلۇ وار ایدی. 

-        افغانی‌نین فعالیت ساحه‌سی بۆتۆن مۆسلمان اؤلکه‌لرینی ائحتیوا ائدیرمیش دئمک؟ 

-        افغانی حاققێندا بیر آز آیرێنتێلێ بیلگی وئرمک گرکه‌جک. سئییید جمال الدین “افغانی” آدێ ایله تانێنسا دا، اوْنۇن همدانێن بیر قصبه‌سی اوْلان اسدآباددا دۆنیایا گلدیگینی یازانلار دا وار. “اسدآبادی” آدێ ایله ده بیلینمکده‌دیر. لاکین بللی سۆره‌لیگینه افغانیستاندا دؤولت ایشلرینده ده بۇلۇندۇغۇ اۆچۆن “افغانی” آدێ ایله مشهۇرلاشمێشدێ. بعضی سؤیلنتیلره گؤره ده شیعه کیمی تانێنماسێن دئیه “افغانی” لقبینی سئچمیش. چۆنکۆ ایرانلێ کیملیگی ایله اوْرتایا چێخسایدێ گئنیش ایسلام عالمی جوْغرافییاسێنا خیطاب ائده بیلمزدی. اوْنۇ شیعه اوْلاراق قبۇل ائدیب و سؤیله‌دیکلرینی جیددییه آلمازدێلار. افغانی نجف و کربلادا تحصیل آلمێش و فیکرن ایبنی-سینانێن فلسفه‌سیندن چوْخ ائتکیلنمیشدی. ایبنی-سینانێن فلسفی گؤرۆشلری اوْ زامان شیعه مدرسه‌لرینده تدریس ائدیلیردی. ایلک دفعه 18 یاشێندا ایکن هیندیستانا گئتدی. بۇ زامان هیندیستان اینگیلتره‌نین سؤمۆرگه‌سیدیر و اوْرادا فیزیک، کیمیا، رییاضیات کیمی موْدئرن باتێ بیلیملری اینگیلیس دیلینده اوْخۇللاردا اؤیره‌دیلیردی. بؤیله‌جه افغانی موْدئرن بیلیملرین یانێ سێرا اینگیلیس دیلینی اؤیره‌نیر. اینگیلیس دیلینی اؤیرنمک اوْنۇن دۆنیاگؤرۆشۆنۆن گئنیشله‌مه‌سینده چوْخ بؤیۆک روْل اوْینایاراق موْدئرن باتێ فلسفه‌سینی اوْخۇیا بیلمه فۆرصتینی ساغلایێر. بۇ دا اسکی یئکنسق متنلرین تأثیر دایره‌سیندن چێخێب موْدئرنیته ایله تانێش اوْلماق ایمکانی یارادێردێ. داها سوْنرا میصیره گئدیر، لاکین میصیرده ایسته‌نیلمه‌ین شخص کیمی اؤلکه‌دن چێخارێلێر و یئنه ده هیندیستانا دؤنه‌رک 1882-جی ایله قدر بۇ اؤلکه‌ده قالێر. اؤز مۆجادیله‌سینی داها گئنیش اؤلچۆده سۆردۆره بیلمه‌سی اۆچۆن پاریسه گئدیر و اوْرادا “ایسلام و بیلیم” باشلێقلێ مؤوضۇعلاردا ائرنئست رئنانلا مۆباحیثه‌لره گیریشیر. بیر ایل سوْنرا میصیرده دینی آیدێنلانماچێلێقدان یانا اوْلان محمد عبدۇه دا پاریسده اوْنا قاتێلێر. افغانی و عبدۇه بیرلیکده پاریسده “عۇروه اۇلوۇثقا” آدێندا بیر درگی چێخارێرلار. عۇروت اۇلوۇثقا، یعنی مؤحکم تۇتۇناجاق و یا مؤحکم دستک دئمکدیر. بۇ درگی 18 سایێ یایێملاندێ. افغانییه گؤره ایسلام دا دیگر دینلر کیمیدیر، لاکین ایسلام اینسانێن بۆتۆن رۇحی ائحتییاجلارێنا جاواب وئره بیلن کامیل، دوْغرۇ و قۆصۇرسۇز دیندیر. باتێ بیلگه‌لری‌نین خریستیانلێغا قارشێ تنقیدلری‌نین ایسلاما عاید اوْلمادێغێنێ دۆشۆنۆردۆ. افغانی ایسلامێن دا ایصلاحاتچێ بیر لۇتئر´ه ائحتییاجێ واردێر دئیه دۆشۆنۆردۆ. بلکه ده افغانی ایسلام لۇتئری´نین اؤزۆ اوْلدۇغۇنۇ سانماقدا ایدی. افغانی‌نین میصیرده‌کی فعالیتی اینگیلیسلرین دیققتینی چکدی. آیرێجا، میصیرین الازهر مدرسه‌سی‌نین شئیخلری ده افغانییه قارشێ ائعتیراض ائدیردیلر. الازهرین مۆحافیظه کار و مۆرتجع شئیخلری افغانینی ایکی یؤندن تنقید ائدیردیلر: 1- اوْنۇن ایسلام دَیَرلری اۆزرینه فلسفی یاناشماسێنێ قبۇل ائده بیلمیر، بۇ مئتوْدا شۆبهه ایله یاناشێردێلار. مۆحافیظه کار مۆرتجع دیندارلار تاریخ بوْیۇنجا فلسفه‌نی دۆشمن اوْلاراق گؤرمۆشلر. 2- افغانی‌نین دینی مناسیکلره و آیینلره باغلێ اوْلماماسێ دا الازهر مۆرتجع شئیخلرینی راحاتسێز ائدیردی. اوْ مناسیک و تؤرنلر کی، مۆسلمانلارێن گؤزۆنده دینی دَیَر داشێماقدا ایدی. بۇ تنقید افغانی اؤیرَتیلری‌نین تام یئنی اوْلدۇغۇنۇ گؤسترمکده‌دیر. بۇ اۆزدن ده بۇ اؤیرَتیلرین قبۇل ائدیلمه‌سی آسان دئییلدی. افغانی1891-1887 ایللر آراسێندا ایراندا اوْلدۇ و دینی ایصلاحاتدان یانا اوْلان گنج نسلین دۆنیاگؤرۆشۆنه درین تأثیر بۇراخدێ. بۇ گنجلردن بیر چوْخۇ داها سوْنرا مشرۇطه حرکتینده چوْخ ائتکیلی اوْلدۇلار. افغانی ساده‌جه ایراندا دئییل، هیند، میصیر و کێرێمدا دا ائتکیلی شخصیت ایدی. ترجۆمان قزئتی‌نین رئداکتوْرۇ ایسمایێل بَی قاسپیرالێنێ فعالییتلریندن دوْلایێ تقدیر ائدیر و ترجۆمان قزئتی‌نین ایستانبۇلا گلن نؤمره‌لرینی دیققتله اوْخۇیۇب گلیشمه‌لری تعقیب ائدیردی. اوْنۇن گۆجلۆ و ایکنا ائدیجی ایستیدلال و مۆحاکیمه‌سی ایسلامێن تمل اۆصۇللارێ، یعنی قۇرآن و سۆننتین یئنی تفسیره تابئع تۇتۇلماسێنا مئیدان آچێردێ. سۆننت نه ایدی؟ سۆننت پئیقمبرین داورانێش و سؤیله‌دیکلرینی ایچه ریر، هم ده صحابیلرین سؤیلم و داورانێشلارێ ایله باغلێ پئیقمبرین قبۇل و یا ردد تۇتۇملارێنێ ائحتیوا ائدیردی. قۇرآن پئیقمبرین اؤز زامانێندا قئیده آلێنسا دا، حدیثلر وفاتدان 250 ایل سوْنرا کیتابلاشدێرێلمێشدێر. افغانی حدیث مئحورلی قۇرآن تفسیرینی اسکیمیش مئتوْد اوْلاراق دَیَرلندیریر و بۇ مئتوْددان اۇزاقلاشماق گرکدیگینی وۇرقۇلایێردێ. موْدئرن تفسیری میصیره گتیرن افغانی ایدی. 

-        اوْ زامان افغانی‌نین میصیرده موْدئرن دینی دۆشۆنجه‌نین اوْرتایا چێخماسێندا بؤیۆک روْلۇ اوْلمالێ ایدی. 

-        افغانیدن ائتکیلنن محمد عبدۇه کلاسیک عاغێلچێلێقلا موْدئرن سییاسی-سوْسیال بیر ترکیبدن یانا ایدی. بۇ ترکیب قۇرآن و سۆننت کیمی ایسلام معریفتی‌نین آنا قایناقلارێنێ و ایسلامی تئوْلوْژی نین سترۇکتۇرۇنۇ اینجه له مک اۆچۆن اوْنا بللی ایمکانلار وئریردی. اصلینده بۇ ترکیب میصیرده “ایصلاحات حرکتی” دئییلن بیر آنلایێشێ اوْرتایا چێخارماقدا ایدی. بۇ گؤرۆشه گؤره دین بیردیر، لاکین شریعت زامانا و مکانا گؤره دَییشر. مثلاً ایبراهیم، مۇسا، عیسا دینلری بیردیر، لاکین شریعتلری بۇلۇندۇقلارێ زامان و مکانا (جوْغرافی شرطلرین اوْرتایا قوْیدۇغۇ ایمکانلارا) گؤره فرقلیلیک گؤسترمیشدیر. اوْ زامان ایسلام شریعتی ده باشقا ایقلیملره داشێنێرسا، اوْ ایقلیمه گؤره فرقلی اؤزللیکلره صاحیب اوْلمالێ، بۆتۆن یئر اۆزۆ ایقلیملری قۇمسال و سۇسۇز عربیستان ایقلیمی کیمی دئییلدیر. بۇ گؤرۆشه گؤره شریعتده نسخ (کئچرلیلیگینی ایتیرمه) اوْلار، آنجاق دینده اوْلماز. 

-        بۇ نسخ نه دئمکدیر، بۇ حاقدا بیر آز آیرێنتێلێ آچێقلاما وئررسینیزمی؟ 

-        یعنی دئیه‌لیم کی، عربیستانێن قۇمسال و یاغمۇرسۇز چؤللرینده اوْرتایا چێخمێش ایسلامێن شرعی حؤکمۆ بوْل یاغمۇرلۇ و وئریملی توْرپاقلارێ اوْلان ایقلیملرده نسخ اوْلا بیلر. 7-جی عصر عربیستانێندا زیندان یوْخ ایدی. اوْغرۇنۇ ایسلامدان اؤنجه‌ده تۇتدۇقلارێندا ایفلیج دۇرۇما سوْخۇردۇلار کی، تکرار ضرر وئریب مال چالماسێن. زیندان اوْلسایدێ، اوْنۇ زیندانا آتاردێلار. زینداندا اوْلانا یئمک وئرمک گؤزتچی و بکچی قوْیماق گرَ‌کیر. بۇنلارێن هئچ بیری اوْ زامان قۇمسال عرب چؤللرینده یوْخکن دیگر بوْللۇق ایقلیملرینده وار ایدی. اوْ زامان ال کسمه کیمی عرب تؤره‌سی زیندانێ اوْلان اؤلکه‌لرده اؤز-اؤزۆنه نسخ اوْلۇردۇ. یعنی شریعت نسخینی ساغلایان زامان و مکان ایمکانلارێدێر. نسخین اوْلدۇغۇ یئرده کئچیجی دۇرۇم سؤز قوْنۇسۇدۇر. قۇرآن حؤکملری‌نین حۆقۇقی دۆزنله‌مه‌سی کئچرلیلیگینی ایتیره بیلر. بۇ، دینین دئییل، شریعت حؤکملری‌نین تاریخسل سۆره‌سینی دوْلدۇرماسێ دئمکدیر. دینین هدفی عدالتی شرعی دۆزنله‌مه‌لرله برقرار ائتمکدیر. مؤوجۇد شرعی دۆزنله‌مه عدالتی برقرار ائده بیلمیرسه، کندیلیگیندن نسخ ائدیلمیش سایێلار. بۇ نسخ ائدیلمیشلیگی قبۇل ائتمه‌مک تاریخین ایراده‌سینه و دوْلایێسێیلا تانرێ ایسته‌یینه و عقلی تکامۆله قارشێ چێخماقدێر. شریعت زامانسال و تاریخسلدیر. بیر هدفه فرقلی یوْللا گئتمک اوْلار، هر یوْل بیر شریعتدیر، لاکین دین بۆتۆن یوْللارێن وارماسێ گرکن آماجدێر. 

-        و بۇ فیکیرلری محمد عبدۇه افغانیدن تأثیرلنه‌رک میصیرده مۆدافیعه ائدیردی؟

-        بۇ اۆزدن ده محمد عبدۇه قاپانمێش اوْلاراق دۇیۇرۇلان “ایجتیهاد قاپێلارێ”نێ حیاتێن بۆتۆن سوْسیال، فیکری و دینی ساحه‌لرینده آچماغا چالێشێردێ. دینی، اینسان وۆجۇدۇنۇن بیر پارچاسێ اوْلاراق گؤرن عبدۇه ایسلامی فیکیر ایصلاحێندان یارارلاناراق دینی دوْغرۇلارێ کشف ائتمه‌دن یانایدێ. عبدۇه´یا گؤره سئحیر، نظر و گؤزدَیمه کیمی دۇرۇملارا ایشاره ائدن آیتلری اوْ زامانێن عرب اینانج و خۇرافه‌لری کیمی گؤرمک گرَ‌کیر. قۇرآن بۇنلارێ بیان ائده‌رک قارشێ چێخار. عبدۇهیا گؤره گؤیدن ائنه‌رک کافیرلرله ساواشان ملکلره ایشاره ائدن آیتلرین گئرچکلیکله علاقه‌سی یوْخدۇر، بۇنلار اوْ زامان یئنی مۆسلمان اوْلمۇش اهالییه رۇح یۆکسکلیگی وئرمک اۆچۆن مجازی دیلله بیان ائدیلمیش دۇرۇملاردێر. بۇ آیتلرین آماجێ مؤمینلرین قلبینه راحاتلێق گتیرمک و اوْنلارێ ظفره ایناندێرماقدان عیبارت اوْلمۇشدۇر. عبدۇه دۆشۆنۆردۆ کی، قۇرآن اۆزرینه دئمیستیفیکاسیوْن بیر یؤنتمله یاناشماق گرَ‌کیردی، یعنی قۇرآنێ میتولوژیلردن، سئحیردن و خۇرافه‌لردن آرێندێرماق گرَ‌کیر. اوْنا گؤره قۇرآندا هئچ بیر سیرر فیلان یوْخدۇر و قۇرآنێن اؤزۆنۆن ده ایفاده ائتدیگی کیمی آچێق-آیدێن بیانلاردان عیبارتدیر. آیرێجا، عبدۇهیا گؤره قۇرآن علم و تاریخ کیتابێ دئییل، اخلاق، هیدایت و اؤیۆد کیتابێدێر. بۇ اۆزدن قۇرآندا کئچن قیصصه‌لری تاریخی حادیثه‌لر کیمی قبۇل ائتمه‌مک گرَ‌کیر. یعنی قۇرآنداکێ اوْلایلار تاریخده ده اوْلمۇش آنلامێندا دئییلدیر. قۇرآندا بیان ائدیلن تاریخی روایتلر ادبی بیر یؤنتمله بیان ائدیلمیش و روایتلرین آماجێ تاریخی گئرچکلری بیان ائتمک دئییل، اوْلای هؤرگۆسۆ ایچینده اخلاق درسی چێخارماقدێر. بۇ اۆزدن عبدۇه “تاریخچیلیک” و قۇرآن قیصصه‌لری آراسێنداکێ فرقلره دیققت چکیردی. تاریخچیلیک تدقیق و آراشدێرمایا مؤحتاج اوْلان علم ساحه‌سیدیر و اوْرادا تنقید و سوْرقۇلامایا دا مئیدان واردێر. بۇنۇن اۆچۆن تاریخی متنلره، تاریخی رئپوْرتاژلارا، خاطیره‌لره، شاهیدلره، جوْغرافی وئریلره ائحتییاج واردێر. آنجاق قۇرآن قیصصه‌لری‌نین تاریخی اساسێ و دیری یوْخدۇر، صێرف اخلاقی، دینی و معنوی دَیَری واردێر. یعنی قۇرآنداکێ حادیثه‌لره بنزر بیر اوْلای تاریخده اوْلا بیلر، لاکین بۇ قیصصه‌لرین هدفی اینسانێن تاریخ بیلگیسینی آرتێرماغا خیدمت ائتمز. بۇ اۆزدن عبدۇه کلاسیک تفسیرچیلره قارشێ چێخاراق قۇرآنداکێ روایتلری تاریخی گئرچکلیک کیمی قبۇل ائدیب آراشدێرلماسێنا قارشێ ایدی. چۆنکۆ قۇرآندا کئچن تاریخی روایتلری ایثبات ائده‌جک هئچ بیر تاریخی نۆمۇنه سؤز قوْنۇسۇ دئییلدیر. عبدۇهیا گؤره قۇرآنێن بۇ روایتلردن هدفله‌دیگی و آنلاتماغا چالێشدێغێ اخلاقی دَیَرلری کشف ائتمک گرَ‌کیر. عبدۇه بۇ کیمی گؤرۆشلرینی میصیرده یایێملانان “المنار” درگیسینده چاپ ائتدیریردی. 

-        آنلاتدێقلارێنێزدان دا بئله چێخێر کی، بۆتۆن تاریخده دین و فلسفه آراسێندا قارشێدۇرما مؤوجۇد اوْلمۇشدۇر. بۇنۇن اساس سببی نه اوْلا بیلر؟

-        دین و فلسفه آراسێنداکێ مۆجادیله تاریخ بوْیۇ اوْلمۇش و ایسلامدا دا هر زامان اؤز وارلێغێنێ سۆردۆره‌جکدیر. بۇنۇن سببی ایسلام دئییل، اینسان ذئهنی فلسفه و دینین قارشێدۇرماسێنێ قبۇل ائده‌جک شکیلده یارادێلمێشدێر. بشر تاریخده وار اوْلدۇغۇ گۆندن بری دین-فلسفه، عاغێل-اینانج آراسێندا مۆجادیله مؤوجۇد اوْلمۇشدۇر. دین مۆحافیظه کارلێقدان یانا اوْلمۇش، هر تۆر دَییشیمه قارشێ چێخمێشدێر، لاکین فلسفه بۆتۆن دۇرۇملارێ سوْرقۇلایاراق یئنی اوْلۇشۇملاردان یانا اوْلمۇشدۇر. بۇ اۆزدن ده بشر تاریخینده دَیَرلی و قلوْبال نه وارسا، هامێسێ فلسفی و علمی دۆشۆنجه‌نین محصۇلۇدۇر. عقلی اینکیشافێ دۇردۇرماق اۆچۆن دینلر حتتا اینکیویزاسییا دا تشکیل ائتمیشدیر. اینکیویزاسییا چاغێمێزدا مۆسلمان اؤلکه‌لرینده هله ده داوام ائتمکده‌دیر. ایلگینج اوْلان ایسه گئنلده مۆسلمانلارێن عاغێل و فلسفه دۆشمنی اوْلماسێنا باخمایاراق ایسلامین فلسفی بیر دین اولماسیدیر. چۆنکۆ ایسلام دا سوْرقۇلامادان یانادێر. سوْرقۇلامادان اینانماغێ ایسلام قبۇل ائتمز، چۆنکۆ ایسلامدا قۇلاق، گؤز، ایچ سئزگیلر ایدراک سۆرجیندن سوْرۇملۇدۇر.  

-        موْدئرن چاغدا هیند مۆسلمانلێغێنێ فرقلندیرن اؤزللیکلر نلر اوْلمۇشدۇر؟

-        19- جو عصرده هیندیستاندا یئنی ایسلامی دۆشۆنجه‌لر مئیدانا چێخدێ. بۇنۇن اساس سببی هیندیستانێن اینگیلتره سؤمۆرگه‌سی اوْلماسێ ایدی. اوْخۇمۇش کسیمین اینگیلیس دیلینی بیلمه‌سی و اینگیلیزجه دوْلایێسێیلا باتێ مدنیتی‌نین جؤوهری و اوْراداکێ دینی هئرمئنوْیتیک یؤنتملرله تانێش اوْلمالارێ ایسلاما و ایسلام تاریخینه باخێشدا یئنی اۆفۆقلر آچێردێ. 19- جو یۆزایلده هیند مۆسلمان بیلگه‌لردن بیری احمد خان هیندی ایدی. احمد خان حدیث مئحورلی قۇرآن تفسیریندن واز کئچمکدن یانایدێ. اوْنۇن بۇ یؤنته می سئچمه‌سی‌نین اساس آماجێ موْدئرن بیلگی وئریلریندن یوْلا چێخاراق ایسلام کۆلتۆرۆ و تفسیرلری‌نین ایچینه گیرمیش ایسلام دۆنیاسێندا یایقێن اوْلان خۇرافه‌لرله مۆجادیله ائتمک ایدی. احمد خانا گؤره قۇرآن اۆزرینه تفسیرلر، حتتا اینجیل اۆزرینه تفسیرلر قدر علمی و عقلی دئییلدیر. اوْنا گؤره قۇرآن اۆزرینه مؤوجۇد اوْلان اسکی تفسیرلر شریعت یاسالارێ و مدرسه ایلاهیاتێ اۆزرینه اوْلمۇشدۇر. احمد خانا گؤره اسکی تفسیرلرین چوْخۇ دَیَرسیز، یالان و ساختا حدیثلر اساسێندا ائدیلمیشدیر. بۇ تفسیرلرین چوْخۇ قۇرآن مئحورلی دئییل، یهۇدی داستانلارێندان اسینلنه‌رک ائدیلمیشدیر. بۇ اۆزدن احمد خان قۇرآن تفسیری‌نین سۆننتدن قۇرتۇلماسێ گرکدیگینی اؤنه سۆرۆردۆ. بۇ تفسیرین یئرینه، “عاغێل” و “دوْغا” اکسنلی تفسیری ترجیح ائدیردی. احمد خانا گؤره قۇرآن یئترلی بیریجیک قایناقدێر و قۇرآنێن ایدراکێ اۆچۆن یالنێزجا آیدێنلانمێش و کندی دۆشۆنمه دینامیکلرینی حرکتلندیرن ذئهن گرکمکده‌دیر. احمد خان تفسیر اۆصۇلۇنۇن حدیثلره دایانماماسێ گرکدیگینی وۇرقۇلایێردێ. چۆنکۆ حدیثه دایانان تفسیرلر قۇرآنێن ائورنسل و ابدی یؤنۆنۆ تهدید ائتمکده‌دیر. احمد خانا گؤره قۇرآنێن مؤعجۆزه‌سی اوْنۇن ائورنسل اوْلماسێندا ساخلێدێر. بۇ دا بیلیم اینکیشاف ائتدیکجه هر قۇشاغا قۇرآنێ مؤوجۇد علمی بیریکیملرله آنلاماغا اوْلاناق ساغلاماقدادێر. آنجاق حدیث اکسنلی تفسیر قۇرآنێ بیر عرب کۆلتۆر ماجراسێ سَویه‌سینه ائندیرگه‌مکده‌دیر. حدیث اکسنلی تفسیر قۇرآنێن معناسێنێ اؤزل تاریخی دۇرۇملارلا سێنێرلاماقدادێر. بۇ دا قۇرآنێن ائورنسل درینلیگینی یوْخ ائتمکده‌دیر. احمد خان قۇرآن اکسنلی تفسیر آنلایێشێنا دایاناراق ایسلام معریفتی‌نین ایکینجی قایناغێ اوْلان سۆننتی تنقید ائتمه‌یه باشلادێ. بۇ ایستیقامتده اوْ، اینجیلین آچێقلانماسێندا آوروْپالێ آراشدێرماچێلارێن خریستیانلێق حدیثلری اۆزرینه قۇللاندێغێ تدقیق مئتوْدلارێندان چوْخ ائتکیلنمیشدی. دیگر طرفدن سلفی باخێش یانلێسێ اوْلان حدیث اهلی‌نین دار گؤرۆشلۆلۆکلریندن یاخێنماقدا ایدی. وهابی-سلفی کیملیگی ایله اؤزلرینی تانێدان حدیث اهلی کوْر-کوْرانه بۆتۆن حدیثلری آراشدێرمادان ان مؤعتبر قایناق کیمی قبۇل ائدیردیلر. بۇ اۆزدن احمد خان بۆتۆن حدیثلرین ائعتیبارسێز اوْلدۇغۇنۇ دۇیۇردۇ. حدیث سۆننتین ان اؤنملی داشێیێجێ عامیلی اوْلسا دا، لاکین بۇ، اوْنۇن سۆننتی بۆتۆنۆیله اینکار ائتمه‌سی آنلامێندا دئییلدی. احمد خان دا عبدۇه کیمی تفسیر اۆصۇلۇنۇن حدیثه دایانماماسێندان یانایدێ. اوْنا گؤره تفسیر علمینده حدیثلری بیر کنارا بۇراخماق گرَ‌کیر. حدیثمرکزلی تفسیرلر قۇرآنێ دۇرۇمسال و مکانسال وضعیته ائندیرگه‌مکده‌دیر. احمد خان و عبدۇه بؤیۆک فرانسا اینقیلابێ‌نێن اؤزگۆرلۆکچۆ ایدئیاسێندان دریندن ائتکیلنمیشدیلر. قۇرآن باخێمێندان بۇ دۇرۇم نئجه دَیَرلندیریلمه‌لی ایدی؟ بۇ حاقدا دۆشۆنۆردۆلر. دَییشن و سۆرعتله ایره‌لیله‌ین دۆنیادا اسکی دینی آنلایێشلارلا نه ائتمک اوْلاردێ؟ اسکی دین آنلایێشێ تاریخین قارانلێغێنا گؤمۆلۆب قالمێشدێ. 20- عصرین اووللریندن باشلایاراق ایسلام سییاسیلشمه‌یه باشلادێ و پاکیستان آدلێ دؤولت ده بۇنۇن نتیجه‌سی کیمی تاریخه گیردی. چوْخ ایلگینج کی، پاکیستان دؤولتی قۇرۇلۇب و اؤزۆنۆ ایسلام بکچیسی اوْلاراق دۇیۇردۇقدان سوْنرا دۆشۆنجه‌لر سۇسدۇ. نه احمد خان، نه ده ایقبال لاهۇری کیمی شخصیتلر اوْرتایا چێخدێ. سییاسیلشن ایسلام دۆشۆنجه‌لری سۇسدۇردۇ. 20-جی عصرین اووللرینده هیندیستاندا “قۇرآن اهلی” آدێندا بیر حرکت مئیدانا چێخدێ. بۇنلار آچێقجا حدیثلره قارشێ چێخێر و قۇرآنێن یئترلی قایناق اوْلدۇغۇنا اینانێردێلار. حدیثلره ایسه اوْلسا-اوْلسا سوْرقۇلانماسێ گرکن یان و تمل اوْلمایان قایناق کیمی باخێردێلار. اوْنلارێن آنا سوْرۇسۇ بۇ ایدی: عجبا، قۇرآن و سۆننت ائشیت آنلامدا و عئینی اؤلچۆده تانرێسال وحیدیرلرمی؟ احمد خان هیندی “مۆسلمانێن کیتابێ دوْغا یاسالارێ ایله بارێشماق زوْرۇندادێر” دئییردی. بۇ اۆزدن احمد خان قۇرآنێن بۆتۆن مؤعجۆزه‌لرینی اینکار ائتدی و اوْنلارێ لفظی آنلام اوْلاراق آچێقلادێ. مؤعجۆزه ایچریکلی آیتلری مجازی آنلام اوْلاراق آچقێلایان احمد خان اوْنلارێن تفسیر ائدیلمه‌سی گرکدیگینی سؤیله‌دی. اوْنا گؤره قۇرآنێ لفظی آنلامێنا گؤره آنلاماماق گرَ‌کیردی. قۇرآندا ایستیعاره، مجاز، تمثیل و تعبیرلر مؤوجۇددۇر. احمد خان هیندییه گؤره قۇرآنێ یالنێز قۇرآنێن اؤز یاردێمێ ایله آنلاماق گرَ‌کیر. بۇنۇ دا قۇرآنێن بۆتۆنلۆیۆ ایچینده گئرچکلشدیرمک مۆمکۆندۆر. اؤزللیکله احمد خانا گؤره ایسلام اؤنجه‌سی و قۇرآنێن نۇزۇلۇ سێراسێنداکێ عربجه‌نی بیلمک قۇرآنێ دوْغرۇجا آنلامانێن ایلکین شرطیدیر. 

-        تاریخده عوثمانلێ سوْن خیلافت سیستئمی اوْلاراق مؤوجۇد اوْلمۇشدۇر. عوثمانلێ خیلافتی‌نین اوْرتادان قالدێرێلێشێ و جۆمهۇریتین قۇرۇلماسێنێ مۆسلمان اؤلکه‌لرینده نئجه قارشێلادێلار؟

-        عوثمانلێ‌نێن چؤکۆشۆ و خیلافتین تاریخدن قالدێرێلماسێیلا مۆسلمان اؤلکه‌لرینده دَییشیک گؤرۆشلر مئیدانا چێخدێ. آدێنێ خیلافت قوْیان عوثمانلێ اصلینده علمین، ترققی‌نین، فلسفی فیکرین اینکیشافی یوْلۇندا ان بؤیۆک انگل ایدی. چۆنکۆ دؤولت ایمکانلارێنێ الینده بۇلۇندۇراراق فرقلی تفسیر ائدنلری یوْخ ائدیردی. آیریجا خیلافت آتادان اوغولا کئچن میراث دئییلدیر. بو، اموی ایسلام آنلاییشیدیر. ائله اولسایدی ابوبکیر و عمرین چوخ عاغیللی اوغوللاری وار ایدی، خیلافتی اؤز اوغوللارینا بوراخمالییدیلار. بۆتۆن عوثمانلێ تاریخیندن ایسلام بیلگیسی و دۆنیاگؤرۆشۆنۆن آرتێمێ اۆچۆن بیر تک آددێم بئله آتێلمادێ. سانکی تاریخده بۇ قدر اۇزۇن سۆرن بیر دؤولت یوْخمۇش کیمی بیر تابلوْلا قارشێ-قارشێیایێق. جمال الدین افغانینی ده سۇلطان حمید آلداداراق ایشبیرلیگی آدێنا ایستانبۇلا دعوت ائتدی و سوْنرا دا ایستانبۇلدان چێخێشێنێ یاساقلادێ، علاقه‌لرینی کسدی، افغانی ده بۇ شکیلده اؤلدۆ. بۇ اۆزدن میصیرلی تئوْلوْق و ایسلام دۆشۆنۆرۆ علی عبدۇالرازیق، هیندیستانلێ بؤیۆک مۆتفککیر ایقبال لاهۇری عوثمانلێ خیلافتی‌نین قالدێرێلماسێ و لاییک جۇمهۇریتین تۆرکییه‌ده قۇرۇلماسێنێ تاریخی فۆرصت اوْلاراق گؤرۆر و خیلافت تئوْریسیندن قۇرتۇلماق اۆچۆن لاییک جۆمهۇریتین قۇرۇلۇشۇنۇ بیر ایمکان کیمی دَیَرلندیریردیلر. چۆنکۆ ایسلامدا نه خیلافت، نه ده ایمامت وار. بۇنلار سوْنرادان اۇیدۇرۇلمۇشدۇر. علی عبدۇالرازیق دئییردی کی، قۇرآندا اؤزل سییاسی بیر سیستئم اۆزرینه بیلگی وئریلمه‌میشدیر و خیلافت ده قۇرآن مئحورلی بیر سیستئم دئییلدیر. تاریخی شرطلرده اوْرتایا چێخمێش و آرتێق سۆره‌سی دوْلمۇش بیر سیستئم حالێنا گلمیشدیر. ایقبال لاهۇری ده تۆرکییه‌ده خیلافتین سیلینمه‌سی و یئرینه، لاییک جۇمهۇریتین قۇرۇلماسێنێ هیجانلا قارشێلایێر و مۆسلمان اؤلکه‌لری اۆچۆن یاخشێ اؤرنک اوْلاجاغێنێ دۆشۆنۆردۆ. کندیسی شریعت قادێسێ اوْلان علی عبدۇالرازیق قۇرآن منطیقینه دایاناراق دین و سییاست قۇرۇملارێ‌نێن آیرێ اوْلماسێنێ ساوۇنۇردۇ. بۇ گؤرۆشلریندن دوْلایێ اوْنۇ الازهرده تدریس ائتمکدن محرۇم ائتدیلر. لاکین خیلافتین فرقلی بیر شکیلده یئنیدن برپاسێندان یانا اوْلان کلاسیک طرزده دۆشۆننلر ده وار ایدی. سانکی اموی، عبباسی، عوثمانلێ خلیفه‌لری بشریت اۆچۆن بیر دۆشۆنجه یوْلۇ آچمێشلار کیمی، بۇ کسیم هئچ بیر شئی اۆرتمه‌ین، ساده‌جه دۆشۆنمه اؤنۆنده قارانلێق انگل اوْلان خیلافت سیستئمیندن یانایدێلار. بۇ شکیلده دۆشۆنن و خیلافتین دیریلیشیندن یانا اوْلانلار اؤزلرینی 1928-جی ایلده میصیرده ایخوان-اۇلمۆسلیمین آدێ ایله تانێملایاراق تشکیلاتلاندێلار. ایخوان-اۇلمۆسلیمینین آماجێ خیلافتی یئنیدن دیریلتمک ایدی. ایخوانێن قۇرۇجۇسۇ اوْلان حسن البنا سلفی دَیَرلره دؤنه‌رک ایسلامێ هر نؤوع فلسفه و یۇنان دۆشۆنجه‌سی ائتکیسیندن تمیزله‌مکدن یانایدێ. بۇنۇ نئجه ائده بیلردیلر؟ بۇنۇن اۆچۆن بۆتۆن بیلگی، علم و فلسفه کیتابلارێنێ یوْخ ائتمک گرَ‌کیردی. یۇنان فلسفه‌سی‌نین ایسلاما بؤیۆک ضررلر وئردیگی گؤرۆشۆنده ایدی. بۇ، ساده‌جه فلسفه‌نی یاساقلاماق آنلامێندا دئییل، دۆشۆنجه‌نی ده سۇسدۇرماق آنلامێندا ایدی. ایخوان-اۇلمۆسلیمین قۇرۇجۇلارێ آوروْپا دَیَرلری اساسێندا حاضێرلانمێش میصیر آنایاساسێنێ لغو ائدیب شریعت حۆقۇق سیستئمینی گتیرمکدن یانایدێلار. البنانێن رادیکال گؤرۆشلرینی داها سوْنرا میصیرده سئییید قۆطب داوام ائتدیردی. سئییید قۆطب هم ده پاکیستانلێ مۆفسسیر و قزئتچی ابۇعلی مودۇدیدن ائتکیلنمیشدی. سییاسی ایسلامێن اوْرتایا چێخێشێندا مودۇدی‌نین ده روْلۇ اوْلمۇشدۇر. اؤزل تاریخی دۇرۇمدا اوْرتایا چێخان قرارلارا مودۇدی ابدی کئچرلیلیگی اوْلان قانۇنلار کیمی باخێر و حض. محمد و صحابیلرین حیاتێندا اوْرتایا چێخانلارا ابدی یاسالار گؤزۆیله باخێردێ. ایخوان-اۇلمۆسلیمین 2011-جی ایلده میصیر اینقیلابێندا ایشتیراک ائده‌رک جۇمهۇرباشقانێ چێخارماغێ باشاردێ. ایقتیدارا گلر-گلمز اینسانلارێن، اؤزللیکله قادێنلارێن اؤزل حیاتلارێنێ ایسلام آدێنا قارێشدێرماغا و تفتیش ائتمه یه باشلادێلار. ایش جێغێرێندان چێخێب داها دا دینی دیکتاتوْرلۇق قۇرۇلمادان اؤنجه میصیرین موْدئرن کسیمی خالقێ یئنی بیر اینقیلابا چاغێردێ و حربی چئوریلیشله ایخوان-اۇلمۆسلیمین تهلۆکه‌سی ایسلام دۆنیاسێندان سیلیندی. عکس تقدیرده میصیر ده شیعه ایرانێن سۆننی واریانتێ کیمی سئکۇلار و فرقلی دۆشۆنن اینسانلار اۆچۆن زیندانا دؤنۆشه‌جکدی. میصیرده‌کی ایخوان-اۇلمۆسلیمین ایدئیاسێندان تۆرکییه مۆسلمانلارێ دا ائتکیلنمیشدی. خیلافتدن یانا اوْلان اوْنلارا قارشێ آتاتۆرک ساواشماق زوْرۇندا قالدێ. آتاتۆرکۆن خیلافتی تاریخدن سیلمه‌سی ایله بئله بیر سۇال مۆسلمان اؤلکه‌لرینده اوْرتایا چێخدێ کی، عجبا، خیلافت ایسلامی بیر قۇرۇمدۇر، یوْخسا هر هانسێ سییاسی بیر سیستئمله یئر دَییشدیره بیله‌جک بیر دۆزندیر؟ بۇ سۇال اؤنجه سۆننی مۆسلمانلار، داها سوْنرا شیعه‌لر آراسێندا دا مئیدانا چێخدێ و چاغێمێزدا ایرانێن دینی آیدێنلاماچێلێغێندان یانا اوْلان محمد مۆجتهید شبۆستری، عبداۇلکریم سوْرۇش و دیگرلری ایراندا سئکۇلاریزمدن یانا گؤرۆش بیان ائدیرلر.  

-        مۆسلمان اؤلکه‌لری آوروْپالاشما پارادوْکسوْنۇ نئجه چؤزمه‌یه چالێشێردێلار؟

-        20- جی یۆزایلده شریعت، دئموْکراتییا، مدنی توْپلۇم، قادێن حاقلارێ، دینی پلۆرالیزم، دۆشۆنجه آزادلێغێ، آزێنلێقلارێن حاقلارێ، قۇتسال متنلرین یئری اۆزرینه مۆسلمان اؤلکه‌لرینده باشلایان دارتێشمالار هله ده داوام ائتمکده‌دیر. آوروْپادا باشلایان موْدئرنیته‌نین دالقالانماسێ مۆسلمان اؤلکه‌لرینی ده اؤز ایچینه آلێردێ. لاکین مۆسلمان اؤلکه‌لری اۆچۆن آوروْپا هم اوْنۇنلا ساواشێلماسێ گرکن دۆشمن، هم ده اوْندان اؤیره‌نیلمه‌سی گرکن مۆعللیم روْلۇندا ایدی. موْدئرن مۆسلمان مۆتفککیرلره گؤره اۇنیوئرسیتئت علم اؤیرنمه یئریدیر و اوْرادا سئکۇلار گؤرۆش حاکیم اوْلمالێدێر. بۇ اۆزدن الازهرده تحصیل آلان کوْر طاها حۆسئین بۇ دینی مرکزدن اۇنیوئرسیتئته کئچدی. کوْر طاها حۆسئین چوْخ قێسا سۆره‌ده میصیرده ایصلاحاتچێ مۆسلمانلارێن قهرمانێنا دؤنۆشدۆ. طاهایا گؤره قۇرآن ان چوْخ 7-جی یۆز ایل مۆشریک عربلرین ذئهنیتینی عکس ائتدیرمکده‌دیر. بۇ سێرادا ایصلاحاتچێ مۆسلمان تاریخچیلر ده تاریخه اوْلان مۆناسیبتلر اۆزرینه فرقلی گؤرۆش آچێقلایێردێلار. تاریخ حئیرانلێغێ و کئچمیشین ایندیدن داها یاخشێ اوْلدۇغۇ فیکری هر زامان مۆسلمان عالمینده یایقێن اوْلمۇشدۇر. بۇنا آچێقجا قارشێ چێخدێلار. بیر میللتین گئرچک تاریخی اوْنۇن مدنیت یوْلۇندا چالێشمالارێ و اۆرَتدیکلریدیر، فاتئحلیک آدێنا اوْرانێ-بۇرانێ ایشغال ائتمه‌سی تاریخ دئییل، یاغماچێلێقدێر. بۇ یاناشما تاریخ بیلگیسینده یایقێنلاشماغا باشلامێشدێ. بیر چوْخ تاریخپرست مۆسلمانلار اۆچۆن اؤرنه‌یین جوْرج زئیدان کیمی موْدئرن عالیملرین تاریخ مئتوْدوْلوْگییاسێ قبۇل ائدیلمز ایدی. گؤرۆندۆیۆ کیمی آوروْپا دۆشۆنجه تاریخی ایله تانێشلێق ساده‌جه دینی باخێشلارێ دئییل، تاریخه باخێشێ و حیاتێن بۆتۆن ساحه‌لرینی اؤز تأثیری آلتێنا آلمێش. 

-        ایندوْنئزییا مۆسلمان دۆنیاسێ‌نێن ان چوْخ نۆفۆسلۆ اؤلکه‌سی اوْلمۇشدۇر. آدێنێ چکدیگینیز اؤلکه‌لرده باش وئرن دینی حرکتلیلیک ایندوْنئزییادا دا مئیدانا چێخمێشمێ؟

-        ایندوْنئزییا اهالیسی‌نین چوْخۇ 18-جی یۆزایلده ایسلامێ قبۇل ائتدیلر. 1949-جو ایله قدر ایندوْنئزییا هوْللاندییا سؤمۆرگه‌سی ایدی. ایننۇر خالیص مجید ایندوْنئزییادا کئچن عصرین اوْرتالارێندان ائعتیبارن یئنیلیکچی ایسلام حرکتینی باشلاتمێشدێ. خالیص مجید اساسن سئییید جمال الدین فیکیرلری‌نین ائتکیسی آلتێندا ایدی. خالیص مجید مۆسلمانلارێن فیکیر  گئریجیلیگینی ایسلامێ آنلامامالارێنا و آنلامایاراق اینانمالارێنا باغلایێردێ. اؤلکه‌سینده درین بوْشلۇغۇن و فیکری دۇرقۇنلۇغۇن وار اوْلدۇغونۇ ساوۇنان خالیص مجیده گؤره ایندوْنئزییا مۆسلمانلارێ دَیَرلر پرامیدینی ترس چئویرمیشلر. ترانسئندئنتال و یا آشقێن دَیَر‌لری زامانسال و زامانا باغلێ کئچیجی دَیَر‌لری ده ترانسئندئنتال اوْلاراق گؤرمکده‌دیرلر. بۇ نؤوع یاناشما چوْخ گرکسیز بیر دَیَری یۆکسک دَیَرلندیره‌رک دَیَرلی اوْلانێ دا دَیَرسیزلشدیره بیلر. بۇ تۆر دیندارلێقدا ایسلام دَیَری سۆننتله عئینیلشدیریله‌رک مۆسلمان اوْلماقلا سۆننته تابئع اوْلماق عئینی گؤرۆلر. بۇ سوْرۇنۇ چؤزمه یوْلۇندا خالیص مجید بیر-بیرینه باغلێ اۆچ قوْنۇ اۆزرینه دیققتلری مرکزلشدیریردی: 1- سئکۇلاریزاسیوْن. 2- دۆشۆنجه آزادلێغێ. 3- ذئهنی آچێلمایا و گئنیشله‌مه‌یه یؤنَلمه. اوْ، سئکۇلاریزاسیوْنۇ بیر ویزیوْن دئییل ده، بیر پروْسئس اوْلاراق گؤرۆردۆ. خالیص مجیدین سئکۇلاریزمی آشاغێ و یۇخارێ ایستیقامتلی ایکی ترس یؤن اوْلاراق آنلام ایفاده ائتمکده ایدی. آشاغێیا دوْغرۇ سئکۇلاریزم داها اؤنجه‌دن مۆقددس سایێلانلارێ آشاغێ ائندیره‌رک مۆقددسلیکدن چێخارماق، یۇخارێیا دوْغرۇ سئکۇلاریزم ترانسئندئنتال، ازلی، ابدی و گئرچکدن مۆقددس اوْلانێ قۇتساماق ایدی. بۇ نؤوع سئکۇلاریزمدن آماج بۆتۆن مۆسلمانلارێن سۆننت آنلایێشێندا یئنیلیک اوْلۇشدۇرماق ایدی. دینی قایناقلار قدر قۇتساللاشدێرێلان سۆننت بۇ یوْللا سوْرقۇلانا بیلردی. مکتبلرده تدریس ائدیلن دینی بیلگیلر چوْجۇقلارێن ذئهنینده قۇتساللێق یاراتماقدان باشقا بیر ایشه یارامێر و خالیص مجیده گؤره ذئهنی دۇرقۇنلۇغا مئیدان آچان بۇ یؤنتَم بۆتۆنۆیله یوْخ ائدیلمه‌لی ایدی باشقا اؤنملی بیر قوْنۇ اۆزرینه دیققتلری چکن خالیص مجیده گؤره “ایجتیهاد قاپێسێ” قاپانمێش اوْلسا دا، دۆشۆنجه آزادلێغێ آراجێلێغێیلا بۇ قاپێنێ آرالاماق اوْلار. شیکاقوْدا تحصیل آلان خالیص مجید باتێ‌نێن دۆشۆنجه گلنگی ایله دریندن تانێش ایدی. اوْنا گؤره قۇرآنێن پلۆرال بیر بیانێ وار. بۇ دا هئرمئنوْیتیک آنلامایا ایمکان ساغلایاراق دینی متنین موْدئرن دئموْکراتیک تفسیری‌نین اساسێنێ تشکیل ائتمکده‌دیر. بیر چوْخ ایندوْنئزییا آیدێنێ موْدئرنیته‌نی قاچێنێلماز اوْلاراق گؤرۆردۆ. موْدئرنیته اوْنلارا گؤره دینی دۆشۆنجه‌لرین یئنیدن دوْغۇشۇ ایله مۆمکۆن ایدی. قادێن-کیشی ائشیتلیگینه ایشاره ائدن بۇ آیدێنلار دئییردیلر کی، ایکینجی خلیفه عؤمر زامان و مکان دَییشیکلیگی اۆزۆندن قۇرآن و پئیقمبر سۆننتینه اۇیقۇن اوْلمایان اۇیقۇلامالاردا بۇلۇندۇیسا، بنزر اۇیقۇلامالار هر چاغدا ائدیله بیلر. چۆنکۆ قۇرآندا سییاسی آنلام داشێیان دؤولت قاورامێ کئچمه‌میشدیر. بۇ اۆزدن “ایسلام دؤولتی” ایفاده‌سی قۇرآن مئحورلی بیر آنلایێش دئییلدیر. بۇ ایفاده غرب مدنیتی قارشێسێندا شوْکا اۇغرایان مۆسلمانلارێن عاغێل دێشێ تپکیسی سوْنۇجۇ مئیدانا چێخمێشدێر. ایسلام سوْنراسێ دؤنملرده، باتی مدرنیته سی باشلایانا قدر  “ایسلام دؤولتی” ایفاده‌سی هئچ کئچمه‌میشدیر. 

-        آچێقلامالارێنێزا دیققت ائدیلرسه، ایرانداکێ دینی دۆشۆنجه اۆزرینه بیر شئی سؤیله‌مه‌دینیز. ایران شیعه کۆلتۆرۆ ایله دیگر مۆسلمان اؤلکه‌لریندن فرقله‌نیر. بۇ اؤلکه‌ده ده دینی مؤوضۇعلاردا شیعه‌نین تاریخی دۆشۆنجه عنعنه‌سینه قارشێ فیکیر اوْرتایا قوْیانلار اوْلمۇشمۇ؟

-        صفوی-قێزێلباش نفه‌سی ایرانێ اله کئچیردیکدن سوْنرا اوْرتاق تاریخی دۆشۆنجه میراثی اولاراق نه وارسا، هامێسێنێ محو ائتدیلر. صفویلر زامانیندا حتی مولوی نین اثرلری ده یاساقلاندی. سوْن 500 ایلده بیر تک فیکیر آدامێ یئتیشمه‌دی. صفویلیگین داوامێ اوْلان قاجارلار زامانێندا بابیلیک حرکتی اوْرتایا چێخدێ. شیعه‌نین یوْخ ائدیجی و دێشلایێجێ کۆلتۆرنه قارشێ بابیلیک داها مۆترققی ایدی. بابیلیگین یئرینی داها سوْنرا بهاییلیک آلدێ. بهاییلیک بۆتۆن دینی گؤرۆشلره خوْشگؤرۆ ایله یاناشماقدادێر. شیعه‌لیکده اوْلان آقرئسسیولیگی قبۇل ائتمز. لاکین بابیلیک و بهاییلیک اوْرتایا چێخدێغێ گۆندن بری دایما باسقێ آلتێندا اوْلمۇشلار. ایندی ده ایراندا بهاییلره قارشێ چوْخ ادبسیزلیکلر ائدیلمکده‌دیر. 

-        ایران اینقیلابێنی سورقولایان دینی آیدینلار مئیدانا چیخمادیلارمی؟

-        ایران شیعه اینقیلابێندا اؤنجه یئر آلێب سوْنرا بۇ اینقیلابێ گرکسیز، کیتابسێز و بشریت اۆچۆن تهلۆکه اوْلاراق نیته له‌ین شیعه مۆتفککیرلری مئیدانا چێخدێ. بۇنلاردان ان اؤنملیلریندن بیری عبدۇالکریم سوْرۇش و دیگری محمد مۆجتهید شبۆستری اوْلمۇشدۇر. هر ایکیسی ده باشلانقێجدا رئژیمله ایشبیرلیگی ائتمیش، داها سوْنرا گئری چکیله‌رک رئژیمین و شیعه ابنقیلاب ایدئولوژیسنین تنقیدچیلرینه دؤنۆشمۆشلر. سوْرۇش شیعه اینقیلابێ‌نێن اووللرینده “اۇنیوئرسیتئتلرده کۆلتۆرل دئوریم کوْنسئیی”نین اۆیه‌سی اوْلمۇش. آیتۇللاهلێق دۆزئیینده بۇلۇنان محمد مۆجتهید شبۆستری میللت وکیلی اوْلمۇش، لاکین داها سوْنرا ایسلامدا موْللا آدێندا سئچکین و اؤزل بیر صینیف، موْللالێق آدێندا بیر قۇرۇم یوْخدۇر بیلینجینه واراراق موْللالێق پالتارێنێ سوْیۇنۇب آتمێش و بۇ قۇرۇما قارشێ چێخمێشدێر. 

-        آدلارێنێز چکدیگینیز بۇ ایکی شخصیتین دۆشۆنجه اؤزللیکلری ندیر، اوْنلارێ باشقالارێندان فرقلندیرن فیکیرلر هانسێلاردێر؟

-        سوْرۇش “ایسلام و موْدئرنیته” اۆزرینه تانێنمێش نظریه‌چیدیر. اینگیلتره‌ده ائییتیمینی بیتیرمیش اوْلان سوْرۇش باتێ، اؤزللیکله آلمان  فلسفه‌سینی چوْخ یاخشێ بیلمکده‌دیر. سییاسی گؤرۆش آچێسێندان کارل پوْپئرین “آچێق توْپلۇم” نظریه‌سی‌نین طرفدارێدێر. سوْرۇشا گؤره آنلاماق سێنێرسێز ایره‌لیله‌مه اوْلدۇغۇندان نیسبی بیر دۇرۇمدۇر. اینسان تانرێ‌نێن اوْندان گئرچکدن نه ایسته‌دیگینی بیلمه‌مکده‌دیر. اینسان تام اوْلاراق تانرێ‌نێن قانۇن و یا نیتی‌نین نه اوْلدۇغۇنۇ بیلمیر. بۇ کیمی دۇرۇملار بشری ایدراکێن اؤته‌سینده‌دیر. لاکین بشر تانرێ‌نێن آماجێنێ آنلایێب تانێیا بیلر. دین اینسان ایدراکێ‌نێن دۆشمنی اوْلا بیلمز. دیگر متنلر کیمی قۇرآن دا تفسیره ائحتییاجێ اوْلان “آچێق” بیر کیتابدێر. دینی بصیرت دَییشکندیر. بۇ دا ایسلاملا موْدئرنیته آراسێندا اوْرتاقلێق اوْلۇشدۇرار. دَییشیمه آچێق اوْلماق ایسلامێ دئموْکراتییا و اینسان حاقلارێ آنلایێشێنا اۇیقۇنلاشدێرماقدادێر. سوْرۇش دیندارلێغێ اۆچ بؤلۆمه آیێرار: 

1-      معیشتچی و یا مصلحتچی دیندارلێق. چوْخلۇق بۇ شکیلده دیندارلێقدان یانادێر. دینی سئورلر، چۆنکۆ اوْنلارێن مصلحت و منفعتلری بۇنۇ گرکدیرر. دۆنیا و آخێرتلری‌نین بۇ یوْللا تامین اوْلۇناجاغێنا اینانارلار. سوْرۇشا گؤره بۇ نؤوع دیندارلێغێ ان یاخشێ فوْرمۇلیزه ائدن موْللالێق قۇرۇمۇدۇر. موْللالارا گؤره دۆنیا و آخیرتده حیات ائحتییاجلارێنێ تامین ائدن آنجاق دیندیر، دیندار اوْلماقدا ماددی منفعت وار. بۇ دیندارلێق آنلایێشێ تقلیده دایانماقدادێر و منفعت هارادا اوْلسا اوْرادا گۆجلۆدۆر. بۇ نؤوع دیندارلێقدا دین میللییت کیمی بیر اوْلقۇدۇر. بیر کیشی اؤز میللییتینی سئچمه‌دیگی کیمی، دینینی ده سئچمز. خریستیان، مۆسلمان، ... اوْلاراق دۆنیایا گلر. بۇ دیندارلێق آنلایێشێندا دۆشۆنمه فعالیتی تعطیل ائدیلمیشدیر. بۇرادا دین بیر کۆلتۆر و تؤره‌دیر. شخص بۇ تؤره‌نین ایچینده دۆنیایا گلیب بؤیۆیر و اؤلر. بۇ دین آنلایێشێ‌نێن دێشێندا مؤوجۇد اوْلان نه وارسا، یابانجێ و دۆشمندیر. دئموْکراتییا، پلۆرالیزم، اینسان حاقلارێ کیمی آنلایێشلار بۇ نؤوع دین آنلایێشێنا یابانجێدێر. ایران شیعه اینقیلابی نین اساسینی بو نؤوع دیندارلیق تشکیل ائتمکده دیر.    

2-      معریفتچیل و یا مۆتکللیمانه دیندارلێق. بۇرادا دوْغرۇلاما و یالانلاما عملی سؤز قوْنۇسۇدۇر. بۇرادا دین حقیقت اوْلاراق ایدراک ائدیلدیگیندن، اینجه له‌مه، آراشدێرما و تحقیقله قارشێلاشار. بۇ اۆزدن تقلیده قارشێ بیر مرحله‌دیر. حقیقته چاتما هیجانێ و یا حقیقتدن اۇزاق دۆشمه قوْرخۇسۇ سؤز قوْنۇسۇدۇر. بۇ اۆزدن عاغلێن ایشله ییشینه چوْخجا ائحتییاج واردێر. بۇ تۆر دیندارلێق خوْشگؤرۆ و دینی پلۆرالیزمین اساسێنێ تشکیل ائدر. سوْرۇشا گؤره بۆتۆن مۆسلمان فیلوْسوْف و مۆتکللیملر بۇ نؤوع دیندار اوْلمۇشلار. دینی باخێمدان پلۆرالیست اوْلماق بۇ نؤوع دیندارلێغێ گرکدیرر. چۆنکۆ بۇ نؤوع دیندارلێق معریفت قایناقلارێنا دایاناراق یئنی ایدئیالار آرار و آرایانلارا خوْشگؤرۆ ایله باخار. سوْرۇش 11- جی عصر ایسلام بیلگه‌سی محمد قزالینی شۆبهه‌لریندن دوْلایێ معریفتچیل دیندار اوْلاراق گؤرر. بیر قوْنۇیا عاغێل مۆداخیله ائدرسه، شۆبهه‌نی ده اؤزۆیله برابر گتیرر. شۆبهه آرتدێقجا “یقین”ه اوْلان ائحتییاج دا اوْ اؤلچۆده آرتار. بۇ دۇرۇمدا دینی پلۆرالیزم اوْرتایا چێخار. سئکۇلاریزمه اوْلان ائحتییاج دا سوْرۇشا گؤره بۇ آنلامدا بیر ضرۇرت کیمی مئیدانا چێخار. سوْرۇش سئکۇلاریزم قاورامێنێ دا سییاسی، حۆقۇقی و علمی آچێدان اینجه‌لر. سییاسی سئکۇلاریزم دینی قۇرۇملا سییاست قۇرۇمۇنۇ آیێرار. حۆقۇقی سئکۇلاریزم اینسان حاقلارێ‌نێن درکی دئمکدیر. علمی سئکۇلاریزم تئوْلوْژی دێشێ کیمیا، فیزیک، رییاضییات کیمی علملرین اؤیره‌نیلمه‌سی ایله برقرار ائدیلر. بیرینجی و ایکینجی اوْبیئکتیو و اۆچۆنجۆ، یعنی علمی سئکۇلاریزم سۇبیئکتیو، یعنی ذئهنی سئکۇلاریزمین برقرار اوْلماسێنا مئیدانا آچار. 

3-      تجرۆبه مئحورلی دیندارلێق. بۇ دیندارلێق حئیرتله باشلایاراق الده ائدیلر. دۆنیا و کاینات قارشێسێندا اینسان حئیرتی بؤیله دیندارلێغا یوْل آچار. حئیرتلر ده تجرۆبی و فردیدیر. پئیقمبرلر اۆچۆن وحی دینی تجرۆبه‌دیر. پئیقمبر تجرۆبه‌سینی بشری اوْلاراق گؤرمه اوْنۇن تاریخ اۆستۆ اؤزللیگینی اینکار ائتمک آنلامێندا دئییلدیر. صۇفیلر و عیرفان اهلینی بۇ نؤوع دیندارلێق سێراسێندا گؤرر. عبدۇلکریم سوْرۇش رئژیمین باسقێلارێ اۆزۆندن واشینقتوْندا مۆهاجیرت حیاتێ یاشایێر و اوْرادا اۇنیوئرسیتئتده ایسلامشۆناسلێق اۆزرینه تدریس ائتمکده، بیر چوْخ قلوْبال علمی کوْنفئرانسلارا معرۇضه‌چی اوْلاراق قاتێلماقدادێر. بۇ عصرین اووللرینده آلمانییانێن 250 مین ائۇروْلۇق “ائراسمۇس” دۆشۆنجه اؤدۆلۆنۆ آلمێشدێر. سوْرۇش اؤز گؤرۆشلرینی آچقێلاماق اۆچۆن ان چوْخ مؤولانانێن “مثنوی”سیندن یارارلانماقدادێر. 

-        شبۆسترینی دیگرلریندن سجیه‌لندیرن گؤرۆشلری نلردیر؟

-        شبۆستری آلمان فلسفه‌سی و تئوْلوْژیسینی دریندن بیلمکده‌دیر. آلمان فیلوْسوْف هابئرماس “تانێمایا و معریفته نئجه گۆونمک اوْلار؟” دئیه سوْرار. هابئرماس بۇ سوْرۇیا جاواب آراشدێرماسێندا “بیر متنی ایلکین نیتینه گؤره تام اوْلاراق آنلاماق مۆمکۆن دئییلدیر” سوْنۇجۇنا وارار. بۇ آنلایێشێ شبۆستری قۇرآنێن ایدراکێنا تطبیق ائدر. شبۆسترییه گؤره هر تفسیرچی بیر متنی اوْخۇیارکن کندیسینه اؤزل معریفتشۆناسلێق اؤلچۆسۆ ایله متنه یاناشار. تفسیرچی‌نین فرضیه‌لری اوْنۇن ذئهنی ایمکانلارێنا، علاقه‌لرینه و گؤرۆش اۆفۆقلرینه دایانار. شبۆستری بۇ اۆزدن بعضی تفسیرچیلرین قۇرآندا ایقتیصادی پروْقرام گؤرمه‌لرینی بۇ مئعیارلا اینجه‌لر. اوْنا گؤره، قۇرآن بیر ایقتیصاد پروْقرامێ کیتابێ دئییل، لاکین قۇرآندا ایقتیصادی پروْقرام کشف ائدن تفسیرچی اؤز نیتینی اوْرادان چێخارماغا چالێشێر. بۇ ذئهنی حاضێرلێق و اؤن یارقێسێ ایله متنه یاخێنلاشێر. قۇرآنسا نه ایقتیصادیات، نه سییاست، نه حۆقۇق، نه ده علم کیتابێدێر. بۇنلارێن هئچ بیری دئییلدیر. قۇرآن اؤیۆد و اخلاق کیتابێدێر. هر کس آرادێغێ جاوابێ قۇرآندا بۇلماغا چالێشدێغێندان قۇرآن گئرچکلیگی بیر یانا بۇراخێلمێشدێر. شبۆستئری قۇرآنێ تانرێ کلامێ دئییل، پئیقمبر کلامێ اوْلاراق نیته‌لر. شبۆسترییه گؤره قۇرآن آللاه بیلگیسی و پئقمبر کلامێدێر. بۇ اۆزدن باشقا دیللره ترجۆمه ائدیلمه‌سی اوْنۇ تانرێ بیلگیسی اوْلماقدان چێخارماز. آللاه سؤیله‌دن و پئیقمبئر سؤیله‌ین اوْلدۇغۇندان قۇرآندا بیانلار "سؤیله!" ایله باشلار.  اوْنۇن گؤرۆشۆنه گؤره قۇرآن مرکزلشمیش عربجه‌نین بۆتۆن ایمکانلارێنێ حض. محمد بیانێندا سرگیله‌میشدیر. آللاهێن کلامێ اوْلا بیلمز. اوْلا بیلمه‌سی اۆچۆن کلام صاحیبینی ماددی وارلێغێ، دیل بیلگیسی، سوْسیال علاقه‌لر یۇماغێ اوْلمالێدێر. شبۆسترییه گؤره دیل اؤزللیگی داشێیان بیر بیانێن آنلاشێلماسێ اۆچۆن دیلین بئش شرطی بیر یئرده بیر بۆتۆن شکلینده مؤوجۇد اوْلمالێدێر: 1- سؤیله ییجی، 2- دینله ییجی، 3- سوْسیال علاقه‌لر یاتاغێ، 4- متن، 5- دۆشۆنجه. یالنێز بۇ بئش مئحورده دیلسل بیان اوْرتایا چێخار. بۇ بئش شرطین بیر یئرده بۆتۆن اوْلماسێ اۆچۆن کلام صاحیبی‌نین ماددی وارلێغێ اوْلمالێدێر. آللاه دا ماددی وارلێقدان محرۇم اوْلدۇغۇندان اوْ زامان قۇرآن آللاهێن کلامێ دئییل، پئیقمبرین وحیه دایانان کلامێندان عیبارتدیر. شبۆسترییه گؤره محمد الیمیزده‌کی قۇرآنێ آللاهدان وئرگۆلۆنه قدر آلاراق توْپلۇما چاتدێرمامێشدێر. اوْ، وحیی آلدێقدان سوْنرا اوْنۇ اؤز دیل بیلگیسینه و عاغێل ایشێغێنا قارێشدێراراق بیان و قیرائت ائتمیشدیر. حض. محمده وئریلن قۇرآن متنی دئییل، وحیی اوْلمۇشدۇر. قۇرآن ایسه وحیین اؤزۆ دئییل، بیانێ و متنیدیر. چۆنکۆ وحی ماددی دئییل، لاکین قۇرآن ماددی وارلێق اوْلان عربجه بیر متندیر. یعنی قۇرآن پئیقمبر عاغلێندا و رۇحۇندا وحیین مادده‌لشمه و متنلشمه پروْسئسیدیر. وحیین نه اوْلدۇغۇنۇ نه بیز، نه ده حض. محمد بیلمیشدیر. اوْنۇ بیلن آنجاق آللاهدێر. وحیی تانرێ ایراده‌سی‌نین محمدی قوْنۇشدۇرمایا زوْرلایان ایلاهی بیر ائنئرژی اوْلدۇغۇنۇ دۆشۆنمک مۆمکۆندۆر. ازلی و قدیم اوْلان قۇرآن دئییل، وحیدیر. چۆنکۆ عربجه ازلدن وار اوْلان بیر دیل دئییل، آللاهێن دا دیلی عربجه دئییل. عربجه تاریخی زامان آخێشێ ایچینده آرامی دیلیندن آیرێلێب شکیلله نن ماددی وارلێقدان عیبارت اوْلان بیر دیلدیر. شاعیرلرده‌کی ایلهام کیمی. بیر شاعیر شعر یازارکن ایلهامێ بیان ائتمیر و ایلهامێن نه اوْلدۇغۇنۇ دا بیلمیر. ساده‌جه ایچینده ایلهام دئییلن قۆووه حرکتلندیگینده شعر یازماغا باشلار. یازدێغێ شعر ایلهامێن نه اوْلدۇغۇنۇ بیان ائتمز. لاکین ایلهامێن حرکتی ایله بیر شئیلر متنلشدیرر. ایلهام دا وحیدن بیر آشاما آشاغێدا بۇلۇنان ایچ تحریکدیر. شبۆسترییه گؤره قۇرآنێ تانرێ کلامێ اوْلاراق قبۇل ائدرسک، اوْنۇ اصلا آنلایا بیلمریک. لاکین اوْنۇ تانرێ ائلچیسی‌نین وارلێغێ پئیقمبرانه تفسیری و قیرائتی کیمی قبۇل ائدرسک، قۇرآن هم مخلۇق، هم ده آنلاشێلماسێ مۆمکۆن اوْلان اثر اوْلاراق دۆشۆنجه میزله قارشێلاشار. شبۆستری بۇ بیانێندان دوْلایێ ایراندا تعقیبلره معرۇض قالمێش و ایران تفتیش محکمه‌لری اوْنۇ یارقێلاماغا داوام ائدیرلر. اۇزۇن سۆره آلمانییادا ایسلام علملری ایله اۇغراشان و آلمان دیلینی یاخشێ بیلن شبۆستری قۇرآن اۆزرینه هئرمئنوْیتیک آچێقلامالارێندا آلمان فلسفی و تئوْلوْژی تجرۆبه‌لریندن ده یارارلانمێشدێر. شبۆستری‌نین “وارلێغێن پئیقمبرانه اوْخۇنۇشۇ تئوْریسی” کیتابێ منیم ترجۆمه مله باکێدا یایێملانمێشدێر. شبۆسترییه گؤره ایسلام تاریخینده پئیقمبرشۆناسلێق قۇرآنشۆناسلێقدان اؤنجه گلمکده‌دیر. چۆنکۆ قۇرآن بیر کره‌ده دئییل، 23 ایل مۆددتینده تاماملانمێشدێر. بۇ اۆزدن هله تاماملانمادان اؤنجه اینسانلار پئیقمبر داورانێشێنا اۇیماقدا ایدیلر. آیرێجا، اوْ دؤنم هر کسین یازێب-اوْخۇماسێ یوْخ ایدی. قۇرآنێ اوْخۇیا بیلن کسیم چوْخ آزلێقدا ایدی. بۇ اۆزدن قۇرآنێ اوْخۇماق یئرینه، آرالارێندا جانلێ و دانێشا بیلن قۇرآن اوْلاراق دوْلاشان پئیقمبره اۇغرایاراق سوْرۇلارێنێ سوْرۇردۇلار. حض. محمدین حیاتێ سۆره‌سینجه ایسلامێن مرکزینده یئرلشن پئیقمبر و اوْنۇن داورانێشلارێ ایدی. پئیقمبرین وفاتێندان سوْنرا قۇرآن ایسلامێن مرکزینه یئرلشدیریلدی. شبۆستری بۇرادان یوْلا چێخاراق شیعه‌لیکده ایماملارێن معصۇم اوْلماسێنا قارشێ چێخار. چوْخ ساده بیر سۇاللا ایماملارێن معصۇم اوْلما ایددیعاسێنێ شۆبهه آلتێنا آلار. شبۆسترییه گؤره، ایماملار معصۇممۇشلارسا، اوْ زامان ندن “آللاهێم گۆناهلارێمێزێ باغێشلا!” دئیه دۇعا ائتمیشلر؟ معصۇم اینسان گۆناهسێز دئمکدیر. گۆناهسێز ندن گۆناهێ‌نێن باغێشلاماسێنێ دیله‌مه‌لیدیر؟ هانسێ گۆناهلارێ؟ شبۆستری دینی و ایسلامی یؤنه تیم شکیلللرینه قارشێ چیخاراق سئکۇلاریمزدن یانا گؤرۆش بیان ائتمیشدیر.